جەر قويناۋىنداعى زەرتتەلگەن مۇناي قورى بويىنشا قازاقستان دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىندى يەلەنىپ, مۇنايلى دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسقان زور جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ تاجىريبەلى كاسىبي مۇنايشىلارىنىڭ ءبىرى ۇزاقباي قارابالينمەن سۇحباتتاسىپ, الەمدىك ساحنادا ساليقالى سالماعى بار قازاقستان مۇناي جانە گاز سالاسىن يگەرۋدەگى قيىندىقتار مەن قولدانىپ جاتقان ەرەكشە تەحنولوگيالار تۋرالى وي بولىسكەن ەدىك.
– ءسىز ءوزىڭىزدىڭ ەڭبەك جولىڭىزدى باستاعان سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردان بەرى ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ, وسى سالانىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەسىز. وسى سالادا جۇزەگە اسقان بىرەگەي وزگەرىستەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرسىز. سوندىقتان, ءوزىڭىز كۋا بولعان كەزەڭدەگى ۇلكەن جەتىستىكتەر, تەحنولوگيالار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– كاسپي ايماعى ويپاتىنداعى نەگىزگى ءىرى كەنىشتەر ۇلكەن تەرەڭدىكتە جاتقان تۇز قاباتى استىنداعى كەن ورىندارى بولىپ سانالادى. مۇنداي قازبا بايلىقتارى قالىڭدىعى بىرنەشە مەتردەن بىرنەشە شاقىرىمعا دەيىن جەتەتىن وراسان زور تۇز قاباتىنىڭ استىندا ورنالاسقاندىقتان ولاردى يگەرۋ ءۇشىن جاڭا بۇرعىلاۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا تۋرا كەلدى.
مىسالى, شۇبارقۇدىق كەنىشىندەگى تۇز قاباتى كەيبىر جەرلەردە 4,5 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. قارا التىن قورى ناق وسىنداي تۇز قاباتىنىڭ استىندا شوعىرلانعان. سوندىقتان, تۇز قاباتىن تەسىپ ءوتىپ, ۇڭعىما قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ارنايى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتتى.
سول ءبىر كەزەڭدە مەن قازعزگب ينستيتۋتىندا ديرەكتوردىڭ بۇرعىلاۋ سالاسىنداعى عىلىمي جۇمىستار بويىنشا ورىنباسارى ولەگ كونستانتينوۆيچ انگەلوپۋلونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس ىستەدىم. ول كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن ماگني گيدروگەلى اتتى بۇرعىلاۋ جۋعىش سۇيىقتاردى پايدالانۋ جۇيەسى قولدانىلا باستادى. بۇل ماگني گيدروگەلى جوعارىدا ايتقان تۇز قاباتتارىنان ءوتۋ كەزىندە ەرەكشە تيىمدىلىك بەردى. الايدا, بۇل بۇرعىلاۋ سۇيىقتىعى بارلىق پروبلەمالاردى بىردەن شەشە المادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇجىم وسى سۇيىق ەرىتىندىسىنە قوساتىن ادگەزيوندى كالماتانت اتتى قوسپا ويلاپ تاپتى جانە وسى قوسپا قوسىلعان جۋعىش ەرىتىندىنى تاۋ جىنىستارىنان وتكەن كەزدە ولاردىڭ ىلعالدانۋىن ازايتۋعا مۇمكىنشىلىك بەردى. سونىڭ ارقاسىندا, كەدەرگىسىز ۇڭعىلاردى تەرەڭ بۇرعىلاۋعا جاعداي جاسادى. وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىنا مەن دە اتسالىستىم. بۇل ۇسىنىس ونەرتاپقىشتىق دەپ تانىلىپ, جوعارى باعاعا يە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز, ياعني وسى ونەرتاپقىشتىق ۇسىنىستىڭ اۆتورلارى بۇكىلوداقتىق پاتەنت بيۋروسىنىڭ كۋالىگىنە يە بولدىق.
– مۇنداي عىلىمي ءادىس قانداي كەن ورىندارىندا قولدانىلدى؟
– ءبىز قاراشىعاناق كەنىشىندە دە وسىنداي قۇيمالاردى پايدالانۋ ارقىلى تەرەڭ بۇرعىلاۋعا جاعداي تۋعىزدىق. ماسەلەن, ماناش اتتى بارلاۋ الاڭىندا ۇڭعىنىڭ تەرەڭدىگى 6 مىڭ مەترگە دەيىن جەتتى. سونداي-اق ايىرشاعىل, شولقارا, ۇلكەن توبە, تورتاي, تاعى باسقا كوپتەگەن بارلاۋ ايماقتارىندا دا وسى ءادىستى قولدانۋ ارقىلى تەرەڭ ۇڭعىلار قازىلدى. ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسى ۇنەمى كەن ورنىن اشۋمەن اياقتالمايدى. جالپى, الەمدىك تاجىريبەدە ءۇش ۇڭعىمانىڭ بىرەۋى كەن ورنىن اشاتىن بولسا, وندا ول ۇلكەن جەتىستىك بولىپ سانالادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ دە ۇلكەن تەرەڭدىكتەرگە قازىلعان ۇڭعىلارىمىزدىڭ ءبارى كەن ورنىن اشقان جوق. الايدا, ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جەر قويناۋىنىڭ گەولوگيالىق سيپاتىن, ەرەكشەلىگىن, حيميالىق جانە پەتروگرافيالىق قۇرامىن زەرتتەۋدە عىلىم ءۇشىن تاپتىرماس قۇندى اقپارات بەرەتىن.
– تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ەل ەكونوميكاسى كۇردەلى جاعدايعا تاپ بولدى. سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا ءىرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. ءسىز سول كەزدە وسى ءبىر تاريحي شارالاردىڭ باسى-قاسىندا بولدىڭىز. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرگەن ءىرى جوبالار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– قازاقستان العاش تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلداردا مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋى ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى. مەن ول كەزدە مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەيتىن ەدىم. سوندىقتان وسى سالاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن اتقارعان ەلباسىنىڭ زور ەڭبەگىنىڭ كۋاگەرى بولدىم دەسەم, قاتەلەسپەسپىن. مينيسترلىك ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن العاشقى جىلدارى قاراشىعاناق, تەڭىز كەن ورىندارىنا ينۆەستورلار تارتۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلداندى. سول كەزەڭدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دايىندالعان «مۇناي تۋرالى» زاڭ ەدى.
العاشقى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلسسوزدەر جۇرگىزۋ بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق كومپانيالار قازاقستاندا نەنى قاجەت ەتەتىندىگىن العاش تۇسىنە باستادىق. بۇل ينۆەستيتسيالار ەلىمىز ءۇشىن قانداي پايدا بەرەتىنىن, ەلىمىز ينۆەستورلارعا قانشالىقتى كەپىلدىك بەرۋ كەرەك ەكەندىگىن ۇعىندىق. مىنە, وسى سالاداعى العاشقى قادامدارىمىز اسا ماڭىزدى بولدى. سونىمەن بىرگە, بۇل قادامدار ۋاقىت سالماعىمەن شىڭدالعان دۇرىس شەشىمدەر ەدى. وتاندىق ەكونوميكامىزدىڭ بويىنا قان جۇگىرتكەن نەگىزگى جوبالار – بۇل ارينە, وراسان ءىرى جوبالار: قاراشىعاناق, تەڭىز جانە سوڭعى ون جىلدا ءجۇزەگە اسىرىلا باستاعان قاشاعان جوبالارى ەدى. بۇل جوبالار بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن, وسى جوبالار ارقىلى ءبىزدىڭ ماماندارىمىزدى جۇمىسقا تارتىپ, تاجىريبە شىڭداۋعا جاعداي جاسالىندى.
كەن ورىندارىنىڭ دامۋىنا باعىتتالعان جۇمىستاردا تەك ءبىر عانا قاراشىعاناقتا 6 مىڭنان استام ادام, ال تەڭىز كەن ورنىندا 10 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. ولار جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاۋدا. ءبىزدىڭ ماماندار حالىقارالىق ءدارەجەدە كاسىبي شەبەرلىكتى يگەردى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى بۇرىن ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەگەن جاڭا ساپالىق جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىزگە ىقپال ەتتى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزگە كەلگەن وراسان زور ينۆەستيتسيالار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولىقتىرىپ, ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتۋعا ايتۋلى ۇلەس قوسۋدا.
ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كوپشىلىگى بۇرىن شەتەلدەردە جۇرگىزىلسە, ەندى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەننەن كەيىن بۇل سالاداعى اۋقىمدى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءوزىمىز جۇرگىزە باستادىق. بۇنىڭ ءوزى مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى كادرلاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي باستاعانىنىڭ ايقىن دالەلى.
– امانگەلدى گاز كەنىشىنىڭ اشىلۋىنا قانداي جاعدايلار سەبەپ بولدى؟
– امانگەلدى كەن ورنى – بۇل ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىمەن ىسكە اسىرىلعان الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبالاردىڭ ءبىرى ەدى. كەڭەستىك داۋىردە قازاقستاندى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ وزبەكستان ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن. الايدا, مەملەكەتتەرىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ, ەكى ەل اراسىندا جاڭا قارىم-قاتىناستار پايدا بولدى. بۇل رەتتە جۇمىس توبىنا جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك وراسان زور ەدى. باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – گازبەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ بولدى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەدىك. حالقىمىز ءۇشىن بۇل جوبانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى سونشالىق, كەن ورنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, ساتتىلىك تىلەدى.
– ۇزاقباي سۇلەيمەن ۇلى, ءسىز بىرنەشە جىل بويى «قازمۇنايگاز» اق-تى باسقاردىڭىز. وسى جىلداردا «قازمۇنايگاز» الەمدىك ءىرى كومپانيالاردىڭ دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, ەلىمىزدە مۇناي جانە كوندەنسات ءوندىرۋ مولشەرى ەسەلەي ارتتى. «قازمۇنايگازدىڭ» وسى دامۋ جولى جانە بولاشاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىن باسقارعان جىلداردا بىرقاتار ماڭىزدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ەڭ الدىمەن, مۇناي جانە كوندەنسانت ءوندىرۋدىڭ ورتاشا جىلدىق 7 پايىز ءوسىمى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل كەزدە الەمدىك ورتا ءوسىم 2 پايىز كولەمىندە بولاتىن. كومپانيانىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنە اۋداراتىن تابىسىنىڭ كولەمى 3 ەسە ارتتى. وسى جىلدار ىشىندە كومپانيامىز حالىقارالىق مۇناي رىنوگى سۋبەكتىلەرىنىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى قۇرىلىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. «پەترو قازاقستان», «قازگەرمۇناي» سياقتى مۇناي وندىرەتىن جەكە مەنشىك كومپانيالاردىڭ ماڭىزدى ۇلەستەرىن مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋ شارالارى نەگىزىندە مۇناي-گاز كەنىشتەرىن مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل ءۇردىس كەيىنگى ۋاقىتتا دا جالعاسۋدا.
«قازمۇنايگاز» كومپانياسى ارقىلى مەملەكەت بىرقاتار كەن ورىندارىنىڭ باقىلاۋ پاكەتىن يەلەنۋگە مۇمكىندىك الدى. وسى جىلدار ىشىندە «قازمۇنايگازدا» كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-تىڭ لوندون بيرجاسىنا شىعىپ, ينۆەستورلاردىڭ 2 ميلليارد دوللاردان استام قارجىلارىن ەل ەكونوميكاسىنا تارتتى. بۇل قازاقستان كومپانيالارىنىڭ لوندون بيرجاسىندا ءىرو-نى ۇيىمداستىرۋداعى العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى.
كاسپي تەڭىزى سەكتورىنداعى قالامقاس تەڭىز, اقتوتى, قايران, جانباي, اتاش, تۇپقاراعان, قۇرمانعازى, بلوك «ن» سياقتى قازاقستاندىق بىرقاتار ءىرى كەن ورىندارىن يگەرۋ جۇمىسى باستالدى. وسى ورايدا نۇرتاي ابىقاەۆ باسقارعان ۇكىمەتتىك كەلىسسوز جۇرگىزۋ توبىنىڭ كاسپيدە ەكونوميكالىق سەكتورلار شەكارالارىن بەلگىلەۋ بارىسىندا اتقارعان اۋقىمدى جۇمىسىن اتاپ ايتار ەدىم. جانە وسى جۇمىستىڭ ۇتىمدى جانە قىسقا مەرزىمدە شەشىلۋىنە, وسى توپتىڭ جۇمىسىنا قاتىسقانىمدى ابىرويمەن ەسكە الىپ وتىرامىن. وسى جىلدارى ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق مۇناي-گازدى ماگيسترالدىق تاسىمالداۋ جولدارىنىڭ ەكسپورتتىق جۇيەسى ومىرگە كەلدى. اتاپ ايتقاندا, كاسپي قۇبىرجەلىسى كونتسورتسيۋمى (كقك), اتاسۋ – الاشانكوۋ مۇناي قۇبىرى, تۇركىمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن كقك-نىڭ «تەڭىز – اتىراۋ – نوۆوروسسيسك» مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە حالىقارالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قاتىستىم. بۇل جوبا قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ جاڭا تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى ەكسپورتتىق جوبا بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنىڭ كۇرەتامىرى. مەن بۇل جۇمىسقا قاتىسقانىما وتە قۋانىشتىمىن.
«قازمۇنايگاز» قازاقستاندىق كومپانيالار ىشىندە العاش رەت بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى مەحانيزمىن ەنگىزدى. ءبىز وسى جىلداردا جاڭاوزەن قالاسىندا ەمحانا جانە ستاديون سالدىق, اقمولا وبلىسىنداعى زەرەندى ماڭىنداعى جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى كەندىرلى ايماعىنداعى مۇنايشىلاردىڭ جانە ولاردىڭ بالالارىنا دەمالىس بازالارىن دامىتۋدى ءىس جۇزىنە اسىردىق. ارتتا قالعان اۋدانداردىڭ تۇرعىندارىنا ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ شارالارىن قولعا الدىق. ونىڭ ىشىندە اتىراۋ قالاسىندا ارنايى تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالىپ, سارىقامىس كەنتىنىڭ تۇرعىندارىن قالاعا كوشىرۋ جۇمىسىن اتقاردىق.
«قازمۇنايگاز» كومپانياسى بۇگىندە رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان جەرىنىڭ قويناۋىنداعى مۇناي-گاز قورىنىڭ بولاشاعىن ەسكەرە كەلىپ, «قازمۇنايگاز» ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ەلىمىزدە اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمى زور دەپ ويلايمىن. بۇل تەڭىزدە جانە قۇرلىقتا كومپانيانىڭ الەۋەتى جانە مول ءتاجىريبەسى ارقاسىندا جاڭا كەن ورىندارى اشىلىپ يگەرىلەدى دەگەن ءسوز. قازىر قازاق مۇناي جانە گاز ينستيتۋتى بۇكىل قازاقستان ءوڭىرى بويىنشا يگەرىلگەن كەن باسسەيندەرىنىڭ قورىن انىقتاۋ جونىندە كەشەندى جۇمىستى قولعا الدى. بۇل «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەولوگيا كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى. وسى زەرتتەلگەن باسسەيندەردە مۇناي جانە گاز قورىنىڭ بولاشاعى تۋرالى جاڭا يدەيالار جانە جاڭا ۇدەرىستەر اشىلۋدا.
– ءسىز قازاقستان مۇنايى مەن گازىن تاسىمالداۋ ماسەلەسىن شەشۋدە دە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. قازىرگى ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق تاسىمال قۇبىرلارى مەن جولدارى حاقىندا نە ايتاسىز؟
– ءيا, بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق ماگيسترالدىق قۇبىر جولدارى كوپتەگەن ستراتەگيالىق جانە كوممەرتسيالىق مىندەتتەردى شەشەدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە. رەسپۋبليكامىز ىشكى كونتينەنتالدىق ەل بولىپ تابىلادى. كومىر سۋتەگى شيكىزاتىن تۇتىناتىن نەگىزگى رىنوكتار قازاقستاننان شالعاي جەرلەردە ورنالاسقان. سولاي بولا تۇرسا دا بىزدە سىرتقا شىعاتىن تەڭىز جولدارى جوق. ءبىز شيكىزاتىمىزدى تەك قۇرلىق ارقىلى جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعى ارقىلى عانا شەتكە شىعارا الامىز. سوندىقتان بۇگىندە ەلىمىزدە ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان مۇناي-گاز شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋ جولدارى تاياۋ بولاشاققا قاجەتتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشە الادى. ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز ماگيسترالدىق قۇبىر جولدارى الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الداعى ۋاقىتتا دا بىرقاتار كەشەندى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلادى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستان الداعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرا وتىرىپ, الەمدەگى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلگە اينالىپ, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن بۇرىنعىدان دا جاقسارتۋعا بارىنشا جاعداي جاسايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.