شىنىن ايتساق, جەرگىلىكتى باسىلىمداردىڭ «سۇيىكتى» تاقىرىبىنا اينالىپ وتىرعان بال ارالارى «داۋىنا» بايلانىستى ماقالا جازۋ ويىمىزدا جوق ەدى. قولىمىزعا قالام الۋعا «ءابي-جەر» جشس قۇرىلتايشىلارىنىڭ تىلشىلەر قوسىنىنا ارنايى حابارلاسۋى قوزعاۋ سالدى.
– وركەنيەتتى ەلدەردە كەز كەلگەن تۇيتكىلدى ماسەلەدە سوتقا ءجۇگىنۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. ءبىز, وكىنىشكە قاراي, ونداي مادەنيەتتى داعدىعا ءالى ۇيرەنە قويعان جوقپىز. كەي قالام يەلەرى ءىستىڭ بايىبىنا بارىپ, اق-قاراسىن اجىراتىپ جازۋدىڭ ورنىنا الاۋلاتىپ-جالاۋلاتۋعا, ارزان سوزگە, جالعان بەدەلگە اۋەس. سونىڭ سالدارىنان قوعامدىق پىكىردى قولدان جاساپ, وقىرماندارىن اداستىرىپ جاتادى. وسىنداي كۇيدى باسىمىزدان كەشىپ وتىرعاننان كەيىن بولعان وقيعانى بوياماسىز جەتكىزۋدى ءجون سانادىق, – دەيدى بىزگە جولىققان سەرىكتەستىك باسشىلارى.
اتالمىش شارۋاشىلىق قىزىلجار اۋدانى اسانوۆ اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا ەگىنشىلىكپەن اينالىسادى. سوڭعى جىلدارى مايلى داقىلدار وسىرۋگە دەن قويعان. بيىل 2400 گەكتار جەرگە راپس ەگىپ, ءونىم بىتىك شىققان. «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, قىزىلكەڭىردەك كيكىلجىڭنىڭ تۇتانۋىنا بال ارالارىنىڭ قىرىلىپ قالۋى سەبەپ بولعان. 7 تامىز كۇنى راپس القاپتارىنان 145 ومارتاعا ۇيا سالعان بال ارالارىنىڭ ءولى دەنەلەرى تابىلعان. ەگىستىك «ابي جەر» جشس-نە تيەسىلى ەكەنىن بىلىسىمەن ومارتاشىلار ىسكە بىردەن جۋرناليستەردى ارالاستىرىپ, ۇلارداي شۋلاتىپ قويا بەرگەن. ولار بولعان جايتتىڭ سەبەپ-سالدارىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋدىڭ ورنىنا جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ۇشقارى ماقالالار جاريالاعان, سۇحباتتار ۇيىمداستىرعان.
– جاپا شەگۋشىلەر زاڭعا ءجۇگىنىپ, ءتيىستى ورگاندار ارقىلى قۋدالانسا, رەنىشىمىز بولماس ەدى. «تەنتەك شوقپارىن بۇرىن جۇمسايدىنىڭ» ارەكەتىمەن ءبىزدى ءا دەگەننەن جەردەن الىپ, جەرگە سالعان قىلىقتارى اشىندىرادى. بۇل نە سوندا: ەڭ كۇشتى قورعانىس – شابۋىل دەگەندى اڭعارتا ما الدە «ۇرا بەرسە, سايتان دا ولەدىنىڭ» كەرى مە؟ ءتىپتى كەي گازەت بەتتەرىندە قاساقانا جاسالعان ارانداتۋشىلىققا بالايتىن پىكىرلەر دە كەزدەسەدى. سوت تورەلىگىنە دەيىنگى «كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى» قايدا سوندا؟ ءبىرجاقتى قارالاۋ سەرىكتەستىكتىڭ دە, ءبىزدىڭ دە ابىرويىمىزعا نۇقسان كەلتىرىپ, بەدەلىمىزدى ءتۇسىرىپ وتىر, – دەدى كۇيىنە سويلەگەن فيرما قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى يگور گريششانوۆ.
– «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەن ءسوز بار. 22 ميلليونعا جۋىق بال ارالارىنىڭ قىرىلىپ قالۋى ناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعان ومارتاشىلارعا وڭاي تيمەگەنى انىق. بالكىم, ەگىستىك زيانكەستەرىنە قارسى حيميالىق وڭدەۋ كەزىندە سەرىكتەستىك تاراپىنان كەمشىلىكتەر ورىن العان بولار؟
– ارا وسىرۋشىلەردىڭ سەرىكتەستىك حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىن ءوز بەتتەرىنشە جۇرگىزدى دەگەن ايىپتاۋلارى ەشقانداي شىندىقپەن ۇيلەسپەيدى. الدىمەن ولار مىنا قاراپايىم جايتتى ءتۇسىنىپ العاندارى ءجون. اتاپ ايتقاندا, ارامشوپتەرگە جانە ءتۇرلى زيانكەستەرگە قارسى اتقارىلاتىن شارالاردى وبلىستىق اۋماقتىق باسقارماسىنىڭ اۋداندىق فيليالىنداعى ءوسىمدىك قورعاۋ ينسپەكتسياسى بەلگىلەپ, قاداعالاۋىمەن جۇرگىزىلەدى. ونى ورىنداۋ – ءبىز ءۇشىن مىندەت.
شاعىم يەسى ءزابىر كورۋشىلەردىڭ حيميالىق وڭدەۋ الدىن-الا ەسكەرتىلمەگەن دەگەن سوزدەرىن دە بەكەرگە شىعاردى. ولار «ارا شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭدى كولدەنەڭ تارتىپ, كۇنىبۇرىن قۇلاقتاندىرىلمادى دەگەندى جەلەۋ ەتەدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان بۇل تالاپتاردىڭ تولىعىمەن ساقتالعانىن ءدايەكتەيتىن ايعاقتار جەتكىلىكتى. ءماسەلەن, ا.شينكارەنكو, يۋ.پيليكۋشكو, ە.روجكو, س.ۆاسيتوۆ, گ.گاۆريكوۆ, ا.زينكو, س.پوپوۆ, ر.روزانوۆ, تاعى باسقا ومارتاشىلاردىڭ بال ارالارى ءدىن-امان. ويتكەنى, بۇل ازاماتتار جىل سايىن شارۋاشىلىقپەن كەلىسىم-شارت جاساسىپ, ومارتالارىن راپس تاناپتارىنا ورنالاستىرىپ ءجۇر. حيميالىق ءوڭدەۋدىڭ الدىن-الا ەسكەرتىلگەنىن راستاپ وتىر.
جەر يەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر توپ ومارتاشى شارۋاشىلىقتىڭ كەلىسىمىن الماستان ومارتالارىن راپس تاناپتارىنا ءوز بەتتەرىنشە قويعان. ول جونىندە حاباردار ەتپەگەن. ءتيىستى اۋىلدىق وكرۋگتە تىركەلۋدى دە, سەرىكتەستىكپەن كەلىسىم-شارتقا وتىرۋدى دا قاجەت ساناماعان. بي-58 پرەپاراتىمەن راپستى وڭدەۋگە مۇلدەم بولمايدى دەگەن ادۆوكاتتىڭ ويلارى قيسىنسىز. سەرتيفيكاتتالعان ءونىمدى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قولدانىپ جاتسا, ءبىز نەگە باس تارتۋعا ءتيىسپىز؟ – دەگەن ونىڭ ءسوزى يلانىمدى كورىندى. وراسان شىعىن شەككەن ومارتاشىلار بال ارالارىنىڭ نەدەن ولگەنىن انىقتايتىن ساراپتاما قورىتىندىسىن كۇتپەستەن كەلتىرىلگەن شىعىندى ءوندىرىپ العانشا الەك. شىعىن مولشەرىن كىم انىقتادى – تاعى بەلگىسىز.
– قازىر ءىس قالاي ءوربىپ وتىر؟ – دەپ سۇرادىق ودان.
– قارسى تاراپتىڭ شاعىمدارىنا بايلانىستى تەرگەۋ الدى جۇمىستارىمەن قىزىلجار اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى اينالىسىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ جونىندە قاۋلى شىعارعان بولاتىن. ودان ارعىسىنان حابارىم جوق. جۋرناليستەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ ىشكى جۇمىسىنا دا نەگىزسىز ارالاسىپ وتىرعانى تاڭىرقاتپاي قويمايدى.
شيرەك عاسىرعا جۋىق بال اراسىن وسىرۋمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان گەننادي گونچار جوعارىداي جاعدايدىڭ ءورىس الۋىنا ومارتاشىلاردىڭ وزدەرى كىنالى ەكەنىن كەسىپ ايتتى. ءتيىستى سالىق-تولەمدەردەن جالتارۋدىڭ اقىرى وسىنداي ورنى تولماس شىعىنعا ۇشىراتۋى باسقالارعا ساباق بولۋى ءتيىس. مەن جەتەكشىلىك ەتەتىن بريگادادا 80-گە جۋىق ومارتا بار. حيميالىق وڭدەۋ جايلى كۇنىبۇرىن قۇلاقتاندىرىلعاندىقتان ساقتىق شارالارىن قامتاماسىز ەتتىك. قازىر بال ءوندىرۋ ءىسىن جالعاستىرۋدامىز, دەدى ول.
قىزىلجار اۋدانىنىڭ پروكۋرورى ءۋاليحان كارىموۆ كەي جايتتاردى ناقتىلاۋ ماقساتىمەن ءىس ماتەريالدارى قايتا تەرگەۋگە جىبەرىلگەنىن, جۋىردا اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنەن سەرىكتەستىكتىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىق سيپات جوق دەگەن جاۋاپ كەلگەنىن, سوعان وراي ۇيعارىم ازىرلەنىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ءوڭىر جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزگەن بال ارالارى داۋى قاي تاراپتىڭ پايداسىنا شەشىلەتىنىن ءتيىستى ورگاندار انىقتاي جاتار دەگەن ۇمىتتەمىز. ال, ارزان ءسوز, جالعان بەدەل قۋعان باسىلىمداردىڭ ارەكەتى ابىروي اكەلمەسى انىق.
ءومىر ەسقالي,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
قىزىلجار اۋدانى.