حان كەنەنىڭ بالا باۋبەگى

تەرىساققاننىڭ ەسىلگە قۇيعان تۇسى. قۇيقالى تۇبەك. ءبىرى تۇستىكتەن, بەرى تەرىسكەيدەن كەلىپ قۇشاقتارىن ايقاستىرا قوسىلعان قوس وزەن ءار كوكتەم سايىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاسىپ, جاز بويى جىرعايتىن كوكورايلى, كوكمايسالى, ىرىس-بەرەكەلى جالپاق جون. وسىناۋ كولدەنەڭ ەسىلدىڭ كىشكەنە تۇبەككە ۇيىرىلگەن بەسوبا اتىرابىنداعى بۇرىن قىزىل تۋ, كەيىنىرەك باۋبەك باتىر اتالعان, قازىردەگى جۇرتى قالعان اۋىلدىڭ ىرگەسىندە وسىناۋ باتىر بابامىزدىڭ بيىك تە كورنەكتى كەسەنەسى سونادايدان كوز تارتادى. كەسەنەنىڭ ارت جاعىندا قارا تاستان سوعىلعان قۇجىرا تام قارايىپ كورىنەدى. كەسەنە ۇستىندە باتىردىڭ رۋحى قالىقتايدى, تام استىنداعى قابىردە شىناشاعى جەرلەنگەن. 

بەكتاۋىل باۋبەك باتىر اق پات­­شا­نىڭ وتارشىلدىعىنا قار­سى جاننان كەشىپ كۇرەسكەن كەنە­سارى – ناۋرىزباي باستاعان ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىسىنە باستان اياق قاتىس­قان تاريحي تۇلعا. ءوسپىرىم شاعىن­داعى قولبالالىقتان قول باستاۋ دارەجەسىنە, جاس كەزىندەگى جالپاق ەلگە جايىلعان بالا باۋبەك اتىنان ودان دا زور باتىر اتاعىنا جەتكەن, اقىرىندا حان كەنەنىڭ قادىرلەيتىن ەڭ جاقىن ۇزەڭگىلەس سەرىك­تەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. كەنە­سارى حاننىڭ ءومىر-ءولىم تايتا­لاس­قان جورىقتى جولدارىندا ارقاشان ارىنا كىرشىك شالدىرماي, ەرلىكتە ەسە جىبەرمەي, قارا كۇشتە دە قاپى­سىز, ءادىس-تاسىلگە دە العىر, ابىرو­يى ارتىق بولىپ, سول كەزدەگى داڭ­قى شارىقتاعان شۇبىرتپالى اعى­باي, قىپشاق يمان, جانايدار, تولە­باي, باسىقارا سىندى باتىرلار­­مەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, كەڭەسىنە قوسى­لىپ, اتى قاتار اتالاتىن بول­عان. ناۋ­رىزباي باۋىرىم دەپ قۇر­مەت­ت­ەپ, جاقسى كورىپ جاقىن تارت­قان. ونىڭ ءبىر سەبەبى, ەكەۋى دە كۇنىم­جان باي­بىشەنىڭ بالاسى ەسەپ­تى بول­­عان­دىقتان, انالىق ورتاق تار­بيە­سىن ال­عاندىقتان دا شىعار دەپ ويلايمىز.

ازاتتىق مۇراتىنا, حان يەسىنە اقىرىنا دەيىن ادالدىعىنىڭ ءبىر ايعاقتى بەلگىسى سول, كەنەسارىنىڭ باتاگويى, قىلدى قاراۋىل بوگەنباي بي حاننىڭ رۇقساتىمەن سوڭىنداعى ءبىر قاۋىم ەلدى ەرتىپ كوكشەتاۋعا بەت تۇزەگەندە باۋبەك باتىر رۋلاستارىنا ەرمەي, قانسوقتا مايدان تورىندە, ارپالىستىڭ اجالمەن بەتتەسكەن العى شەبىندە قالىپ قويدى. بۇل دا ونىڭ ەشبىر جاعدايدا سۇيەككە تاڭبا تۇسىرمەس, جۇرەگى تۇكتى مارت­تى­­گىن, قايتپاس قايسارلىعىن تانىت­قانداي. ءسويتىپ قىرعىز ەلىندەگى قاي­­عىلى ۋاقيعالارعا دا ەتىگىمەن ساز كەشە, ومىرىنەن باز كەشە قاتى­سىپ, كەنە حانمەن بىرگە قولعا تۇسەدى. بىراق تاعدىردىڭ جازۋى, قۇداي­­­­دىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالىپ, تۇت­­قىننان قاشىپ شىعۋى, ەلگە كەلىپ اعايىن-اۋماعىن جيناپ كول­دە­نەڭ ەسىلگە ورنىعىپ قونۋى, وندا وتارشىلاردىڭ سويىلىن سوققان پاتشا جاندايشاپتارى تاراپىنان قۋعىن-قۋدالاۋعا ۇشىراپ, اقىرى, كەيىنىرەك تۇمەن وبلىسىنا جەر اۋدارىلىپ تىنۋىنىڭ ءوزى ءبىر ەرلىك داستانى, شەرلى حيكايا ىسپەتتەس.

جاساۋىلدار ۇستاپ, ىردۋان ار­با­عا سالىپ يتجەككەنگە ايداپ الىپ كەتىپ بارا جاتقاندا: قاراۋىل­شىدان سۇراپ العان قانجارمەن شىناشاق ساۋساعىن شورت كەسىپ, قوينىنداعى تاسپيعىمەن قوسا قاسىنان قالماي ەرىپ كەلە جاتقان ەكى جىگىتتىڭ بىرىنە بەرىپ: «ەندى ما­عان تۋعان ەلىمنەن توپىراق بۇ­يىر­مايتىن شىعار. مىنالاردى كىش­كەنە تۇبەكتىڭ قىرىندا جەر قوي­نىنا تاپسىرىپ, باسىنا ماعان ءبىر بەلگى سالار بولسىن, بالالارىم!» دەپ ارتتاعى اۋىلعا قايتارعان ەكەن. كەيىنگى ۇرپاعى باتىردىڭ سول وسيەتىن قالتقىسىز ورىندايدى. ال س ۇلىكقارا تۇلپارىمەن دالا­نى دۇبىرلەتكەن, ءتىرى جاننان بەتى قايتپاعان ارىستان ەر قايران­سىز­دىقتان قامىعىپ: «قوش بول, تۋعان ەل, وسكەن جۇرت, قوش بول, جاقسى­لارىم مەن جايساڭدارىم قارا تۇنەكتەگى, قاراققۇرىم حالقىم!» دەپ اھ ۇرا, بەيمالىم جاققا ىرىق­سىز, ەرىكسىز جونەلە بەرىپتى. 16 جىل ايداۋدا بولعان باۋبەك باتىر تۇمەن جەرىندە باقيلىق بولىپ دۇنيەدەن وزادى. اق جۋىلىپ, اقي­رەتىمەن ادال تابىسقان زيراتى دا سوندا. باتىر بابانىڭ رۋحى بۇگىنگى ۇرپاعىمەن دە قاۋىشتى. ونىڭ جا­يىن الدا ايتامىز.

بەكتاۋىل بالا باۋبەك باتىر ەسىمى ەسىل بويىنداعى اقمولا-كوك­شەتاۋدىڭ, جاقسى-قيمانىڭ, باتاگوي بوگەنباي ءبيدىڭ اتاجۇرتى, بەر جاقتاعى زەرەندى-ايىرتاۋ جاماعاتىنا ەجەلدەن جاقسى تانىس بولعان. ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ, ارقاشان قاريالار باتا-دۇعا­لارى­نان تاستاماي قوسىپ وتىرعان. وسىعان بايلانىستى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى كوپ تىڭداعان داڭعىل كوكىرەك اعامىز, شەجىرەشى, اقىن ايدوس ءابۋتالىپوۆتىڭ: «قاراۋىل­دىڭ بەكتاۋىل اتاسىنان كەنەسارى حاننىڭ قوسىنىنا 12 جاسىندا قوسىلىپ, ەر جەتىپ, جۇرەگىندە تۇگى بار باتىر اتانعان باۋبەك بايمىر­زا ۇلى » دەپ كورسەتۋىنە دەن قويعان دۇرىس سياقتى. باتىردىڭ نەلىكتەن بالا باۋبەك اتانۋىنىڭ دا سىر-سەبەبى تاپ وسى ارادا انىقتالىپ اشى­لىپ تۇرعان جوق پا.

اكەسى مىڭدى ايداعان باي بەك­مىرزا, شەشەسىنىڭ اتى شۇعا ەكەن. كەنەسارى بالانىڭ كوزىندەگى وتىنا قىزىعىپ, وردامدا ءجۇرسىن دەپ بەكمىرزا بايدان قالاپ العان دەيدى. مارتتىگى ەمەس پە, بەكمىرزا دا بالاسىن ءبىر اۋىز سوزگە كەلمەس­تەن ات مىنگىزىپ اتتاندىرىپ سالىپ­تى. باۋبەك بالانىڭ بولاشاق ۇلى جورىقتارىنىڭ سىزاشىقتاي جىڭىش­كە جولى وسىلاي باستالىپتى. اۋەلدە ورداداعى كۇنىمجان باي­بىشەنىڭ بارىپكەل-شاۋىپكەل قول­بالالىق قىزمەتىندە بولادى. ياعني وردانىڭ كۇندەلىكتى ءوز ادامى. كەنەسارى سۇلتان وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىندەي دەرلىك.

تورعايلىق قالامگەر احمەتحان باي­جان ءوزىنىڭ ەل اڭگىمەلەرىن ىزەر­لەپ زەرتتەۋ نەگىزىندە جازعان «كەنە­سارى حان مەن بەكتاۋىل باۋبەك باتىر» اتتى دەرەكتى حيكايا­تىندا ءور­شىل جەتكىننىڭ قولبالا­لىقتان قول باس­تار ەرگە لايىقتى شارۋالارعا اۋىس­قان تۇسىن سۋرەت­تەيتىنى بار. بىر­دە باۋبەك بالا بوز­قى­راۋ كەزىندە ور­داعا ءبىر قاپ تەزەك الىپ كىرسە, تور­دە كەنەكەڭە سىيلى قىلدى بوگەنباي بي وتىر ەكەن. ونىڭ بەكمىرزا باي­دىڭ بالاسى ەكەنىن ەستىگەن بي:

– ياپىر-اي, حان يەم, مىنا بالا­نىڭ كوزى جاقسىلىق قىلساڭ دا, جا­ماندىق قىلساڭ دا ءجۇز ەسە قاي­­تارا­مىن دەپ تۇر عوي, – دەيدى. بەك­مىرزا ارقاعا اتاعى شىققان باي ەمەس پە, بالاسىن سىزگە اسىراي الما­عان سوڭ بەرمەگەن شىعار. ءوزىڭىز دە اي­تىپ وتىرعانداي, جۇرەگىندە تۇگى, كوزىن­دە شوعى بار مۇنداي ورەن­دى باس-اياعىن بۇتىندەپ, وزىنە لا­يىق­تى ەر كاسىبىنە باۋلىعانىڭىز ءجون بولار.

باتاگويىنىڭ سوزىنە دەن قويعان ءارى ءوزى دە وسى جونىندە بۇرىننان ويلانىپ ءبىر شەشىمگە كەلىپ جۇرگەن اقىلمان كەنە سول ارادا دەرەۋ باۋبەكتى شاقىرتىپ, اياعىنا ەتىك, باسىنا بورىك كيگىزىپ:

– قاراعىم, ءۇي شارۋاسىنىڭ ءوز ادامدارى بار عوي. سەن بۇدان بىلاي قاۋعا تارت, جىلقىعا يە بول. ءوز بويىڭا, ەر جىگىتكە لايىقتى ىس­تەر­مەن اينالىس! – دەپ پارمەن قىلعان ەكەن.

سول پارمەن باۋبەككە دارمەن بولادى. وسى كۇننەن باستاپ بالالىق ارتتا قالىپ باتىرلىقتىڭ جولىنا تۇسەدى. ۇلكەن جىگىتتەرگە, ىسىلعان سار­بازدارعا ەرىپ جىلقى كۇزەتىنە, ال­عىن-شولعىنعا شىعادى. ات ۇستى­نەن شوقپار سىلتەپ ۇرىستاسۋدىڭ, نايزا تۇيرەپ, قىلىشتاسۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ەش قاھاردان قايمىقپايتىن دۇلەي وجەتتىگى جانە بار. ءسويتىپ, ون بەس, ون التى جاسىندا-اق جىلقىنى جاۋ­عا العىزبايتىن بالا باۋ­بەك اتانادى. ونىڭ جايى بىلاي. ال­ما-كەزەك بارىمتالاسقان زامان­دا قىرعىزدىڭ قىرىق جىگىتى سايلانىپ كەلىپ ەرەيمەنتاۋداعى ورىس­تەن كەنەسارى جىلقىسىنىڭ ءبىر بۇيىرىنەن ءتيىپ, شيرەك بولىگىن شيى­را ءبولىپ الىپ قيقۋلاپ ايداپ جو­نەل­دى. جىلقىشىلار قايرانعا جا­را­ماي قالىپ, ەس جيعاسىن بارىم­تاشىلاردىڭ سوڭىنان ىلە-شالا جينالىپ شىققان قۋعىنشى جاساق­تىڭ ىشىنە باۋبەك تە قوسىلىپ, ىلەسە كەتەدى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, وسى جولى سارى بەت, سالقام بالانىڭ قارا بۇركىت ارۋاعى كوتەرىپ, قىرعىزدىڭ بەتكە ۇستاپ كەلگەن تىلەنشى باتىرىن اتتان ءتۇسىرىپتى, دەيدى. باتىردىڭ ەمەس, بالانىڭ ارۋا­عى اسىپ, ايدىنى تاسىپ اتتان تۇسىر­گەنىنە قىرعىزدىڭ قارا بۋرالى قياپاتى قورلانسا دا, مارتتىگىن تانىتادى. جىگىتتەرىن توقتاتىپ, جەڭى­لىستى مويىندايدى. جىلقى كەيىن قايتارىلادى.

بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايى انىق­تالعاننان كەيىن باۋبەكتى ور­داعا شاقىرادى. «سول جولى كەنە­كەڭ التى جىلعى اسىل قوشقارىن سويىپ, باۋبەككە اسىقتى جىلىگىن ۇستاتىپ, ءوزىن وكىل بالا قىلىپ كۇنىمجان بايبىشەنىڭ كەۋدەسىنە قۇلاتقان ەدى. ءالى بالا دەپ جۇرگەن باۋبەككە «بالا باتىر باۋبەك» دەگەن اتاقتى دا وسى جولى ءوزى لايىقتاعان» دەپ ءبىر ءتۇيىپ قويادى اتالعان دەرەكتى حيكاياتىندا احمەتحان بايجان. ەل اۋزىنىڭ باسقا اڭگىمەلەرى دە وسىعان ۇيلەس. باۋبەكتىڭ ءوتىنىش-تىلەگىمەن بارىمتاشىلاردىڭ باسشىسى تىلەنشى باتىرعا كەشىرىم ەتىلىپ, ەلىنە جىبەرىلەدى. كەيىن حانمەن جانە باسقا جورتۋىلداس-جورىقتاس سەرىكتەرىمەن بىرگە قولعا تۇسكەندە باۋبەك باتىردىڭ قىرعىز تۇتقىنىنان, تۋرالاپ كەلگەن اجالدان قۇتىلىپ شىعۋىنا وسى تىلەنشى باتىر جاقسىلىقتى جاقسىلىقپەن وتەپ سەبەپشى بولسا كەرەك.

قولبالادان قاۋعاشىلىق, جىل­قى­­شىلىق, ودان وكىل بالالىق, ودان بالا باتىرلىق, بالا باتىر­لىقتان جاساقباسىلىق مارتەبە­لەرگە ءبىرتىن-ءبىرتىن اۋىسقان باۋبەك جورتۋىل-جورىقتاردا ىسىلىپ شىڭ­دالا بەرەدى. باتىرلىقپەن عانا ەمەس, العىر اقىلىمەن, ەپتى مامى­لەگەرلىگىمەن دە تانىلسا كەرەك. سونىسىمەن حان دارگەيىنە جا­قىن­­داي تۇسەدى. كەنەسارى حان­نىڭ اسكەري كەڭەسىنە كىرەدى. سونى­مەن بىرگە, تاريحشى ەرمۇقان بەك­ما­حانوۆ كەنەسارىنىڭ نەگىزگى كۇش­تەرىمەن قاتار دۇشپان تىلىنا العىن-شولعىن جاسايتىن جانە كوتەرىلىسكە قاتىسۋدان باس تارتقان سۇلتاندار مەن ءىرى فەودالداردى بيلىگىنە باس ۇرعىزاتىن ەرەكشە قولدارى بولعانىن ايتادى. اسىرەسە, 1841 جىلى كەنەسارى ۇلىتاۋدا اق كيىزگە كوتەرىلىپ حان بولعاننان كەيىنگى جىلداردا ءارى ءوزى دە جاسى 20-دان اسىپ, قايرات-كۇشى, اقىل-ەسى تولىسىپ كەمەلىنە كەلگەن كەزدەردە بوپاي حانىم, ناۋرىزباي, جولامان تىلەن­شيەۆ, ەرجان سارجانوۆ, جەكە باتىر­لاردىڭ وكشەسىن باسا,سون­داي توتەن­شە جاساقتاردى بەكتاۋىل باۋبەك باتىر دا باسقارعانىن اڭدايمىز.

بۇعان دالەل رەتىندە 1844 جىلى كەنەسارى حاننىڭ ءوز قول استىنا بىرىكپەگەن ءبىر توپ سۇلتاندارعا جول­داعان مىنا ءۇشبۋ حاتىن كەلتىرۋ­گە بولار ەدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «سىزگە – بايتورە بيگە, ءۋا باشەك بيگە, ءۋا سۇلەيمەن بيگە, ءۋا قاراكۇشىك بيگە, ءۋا جاميعي نازارىنىڭ كىسىلەرىنە, ءۋا مىرزالارعا ءسوز!

سول قۇدايىنىڭ داعدىرى بولىپ, ءبىزدىڭ ءبىراز مۇنشا كىسىمىزدىڭ قانى ءسىزدىڭ موينىڭىزدا بولىپ ەدى. ول قالعان ىسىڭىزگە ءتاۋبا قىلىپ: ءبىزدى حان ءبىلىپ, ءوزىڭىز قاراشا بولىپ, ءبىزنىڭ ءبىرلان ەرىسەر دەگەن نيەتىمىز بار ەدى. ءسىز قۇدايدان قور­قىپ, ارۋاقتى سىيلامادىڭىز. ءسىز­نىڭ قىلاپتاڭىز...تىلەۋدى ۇردى. ەگەر بۇرىنعى ىستەرىڭىزدەن ءتاۋبا قىلىپ قايتساڭىز, جاقسىلارىنىڭ ءبىزنىڭ الدىمىزعا كەلىڭىز. ءبىزدىڭ مەيىرباملىعىمىز سىزلەرگە كوپ ءدۇر. ەگەر كەلمەسەڭىز: ءبىز وتىز جاس كەلىپپىز, ءسىزنى قۇدايدان تىلەپ ەندى وتىز جىل جاۋلارمىن, ەنشاللا حاھ!

سىزدەرگە باۋبەك ق ۇلىمىزنى جىبەردىك. ءاربىر اۋىز تىلىنە باۋىر قىلىڭ».

وسى حاتتان كورىنىپ تۇرعانداي, باۋبەك باتىر كەنەسارى حاننىڭ سەنگەن ادامى, ءسوزىن ۇستاۋشى, پار­مەنىن ورىنداۋشى وكىلى, ەرەكشە جاساعىنىڭ باسشىسى. حان ءوز حاتىندا ء«ار ءبىر اۋىز تىلىنە باۋىر قىلىڭ» دەۋ ارقىلى باۋبەككە ءبىراز قۇزىر دا بەرىپ وتىرعانى اڭعارىلادى. ول پاتۋاگەر, مامىلەگەر. بۇدان ونىڭ جالپى كوتەرىلىس بارىسىنداعى ورىنى مەن ءرولى ايقىندالا تۇسكەندەي.

ال ەندى باۋبەك باتىردىڭ كە­نە­سارى حاننىڭ اسكەري كەڭەسىنە مۇشە بولعاندىعىنا دالەلدى تاريحشى عالىم ە.بەكماحانوۆ­تىڭ «قازاق­ستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40- جىل­دارىندا» اتتى اتاقتى م­و­نو­­گرافياسىنان تابامىز. ناق­تى مالىمەتتەرگە سۇيەنگەن تاريحشى: «كەنەسارى شاقىرعان كەڭەسكە ءار­تۇرلى رۋلاردىڭ وكىلدەرى: بەگىم­بەت رۋىنان يمان باتىر, ارعىن­نىڭ تولەك رۋىنان تاۋكە باتىر, قاراۋىل رۋىنان باۋبەك, كەرەي رۋىنان قوشقارباي باتىر, تورتقارا رۋىنان بايگەلدى جانە ايگەر باتىرلار, بەردى رۋىنان سۇگىرباي باتىر كەلدى... كەڭەستە تورعاي مەن ىرعىز اۋدانىن تاستاپ كەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى» دەپ كورسەتەدى. ودان ءارى كەنەسارىنىڭ سارىارقادان كەتۋى كوتەرىلىسشىلەر ءۇشىن اۋىر سوق­قى بولعانىن ايتادى.

بۇل, ءسىرا, 1845 جىلدىڭ جاز-كۇز ايلارى بولسا كەرەك. جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين دە «قاھار» روما­نىندا قاراۋىل رۋىنان حان كەڭە­سىنە باۋبەك باتىر كىرگەنىن جازادى. دەمەك, وسى كەزدەردە ول ءوز رۋى­نىڭ اتىنان سويلەيتىن دارە­جەگە جەتكەندىگىن بايقايمىز. سونىڭ وزىندە ءالى جيىرما بەسكە كەلە قوي­ماعان جاس ورەن. ءدۇيىم ەلگە دۇبىر­لەتكەن باتىرلىعىمەن تانىلۋى بۇدان الدەقايدا ەرتەرەك. ال مۇن­داي ابىرويعا باتىر بىلەك پەن اقىل-تىلەك, ارىستان جۇرەك تەڭ تۇس­كەن جاعدايدا عانا جەتەر بولار. ­جالعىز بۇل عانا ەمەس, ءبىلال مال­دى­باي ۇلى «جاڭا ادەبيەت» جۋر­نالى­نىڭ 1928 جىلعى 9-شى نومىرىنە شىققان «كەنەسارى حان» دەگەن ماقالاسىندا دا: «قاراۋىل ىشىندەگى بەلگىلى باتىرلار بوگەنباي, امالدىق, كەنجەباي, ارلان جانە شاماي شاۋىپكەلۇلدارى, باۋبەك, ەلۋباي, كوبە باسشى بولىپ كەنە­سارىعا ەرىپ كەتەدى» دەيدى. بۇل دەرەكتى ەرتەرەكتەگى ءبىر ماقالاسىندا جانى جانناتتا بولعىر پروفەسسور جانۇزاق قاسىمباەۆ اعامىز كەلتىرگەن ەكەن. ءسويتىپ, مۇندا دا ءبۇتىن ءبىر رۋعا باسشى ادامداردىڭ ىشىندە جاس باۋبەكتىڭ ءجۇرۋى كوپ جايدى اڭداتسا كەرەك.

1946 جىلى تاشكەنتتە «قازاق­تاردىڭ كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن 1837-1847 جىلدارى بولعان كوتەرىلىسى» دەگەن تا­قى­رىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن قورعاعان, وپپونەنتتى كوتەرىلىس تاريحىنىڭ بىلگىرى بەكماحانوۆ بول­عان ديسسەرتاتسياسىندا تاريح­شى ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ جوعا­رى­داعى پىكىر-پايىمدى راستاپ بەكى­تىپ, ءارى قاراي دامىتا تۇسەدى. وسى ايعاقتاماعا جۇگىنسەك: «كوك­شە­تاۋ اۋدانىندا حالقىنىڭ سانى بويىنشا ەڭ كوپ رۋ ارعىن تاي­پا­سىنىڭ قاراۋىل رۋى بولدى. قاراۋىل­دار رەسەيدىڭ بوداندى­عىن قابىل­داعىلارى كەلمەدى. ولار كەنە­سارىنىڭ كوتەرىلىسىنە قوسى­­لىپ, كوتەرىلىسشىلەرمەن بىرگە كەڭ دالا­عا تەرەڭدەي سۇعىنا, قوڭىرات بولىسىنا قارايتىن قاراتاۋ اۋدانى­نا, ودان ءارى سارىسۋ باعىتىنا قا­راي جۇرگەن. ولاردىڭ باسشىلارى اتاقتى باتىرلار بوگەنباي, امال­دىق, كەنجەباي, ارلان جانە شاماي شاۋىپكەلوۆتار, بالا باۋبەك, ەلۋباي جانە كوبە باتىر, جاقسى­لىق سەركەش بي جانە باسقا­لارى بولدى» دەپ تۇگەندەيدى. وسى ارادا باۋبەكتىڭ باسشىلار مەن اتاقتى باتىرلاردىڭ بەل ورتا­سىندا وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن شاماسىندا كەنەسارى حان بەرگەن «بالا باۋبەك» اتىمەن اتالۋى دا قيسىندى. ون جىلعا سوزىلعان, ازاپ پەن عاجابى بىردەي كوتەرىلىستى ۇش­قىن­داي الاۋ­لاپ باستالعان ارمان-اڭسارعا تولى باسىنان كەنەسارىنىڭ شەرلى كۇڭى­رەنىسىمەن بىتكەن زارلىق اياعىنا دەيىن سۇيەككە تاڭبا سال­ماي وتكەرىپ شىققان بەكتاۋىل باۋبەك باتىردىڭ وديسسەياسى مۇنى­مەن اياقتالمايدى. ول وتارلىق ەزگىگە قارسى كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ رۋحىن سوناۋ تۇمەن جەرىندە 16 جىل ايداۋدا جۇرگەن ءورشىل ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تىك كوتەرىپ ءوتتى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قىر­عىزدىڭ تىلەنشى باتىرى قىرعىز قاماعىنان, ايتىپ كەلگەن اجالىنان قۇتقارىپ جىبەرگەننەن كەيىن باۋبەك باتىر 20 جىل شاماسىندا ەسىل مەن تەرىساققاننىڭ توعىسىندا, قيما جەرىندە قونىس كوتەرىپ, ءۇيلى-باراندى بولىپ, اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قوسىپ, ۇرپاق وربىتەدى. بىراق اق پاتشا وتارشىلارىنا ىشىندە قاتقان مۇزى جىبىمەيدى, قىزمەت قىلۋدان باس تارتادى. ءبىر قاۋىم ەلىن قوندىرعان بەرەكەلى قونىس­تى كەلگىندى مۇجىقتارعا بوساتىپ بەرمەيدى. ءبىر جاعىنان, قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان جاندايشاپتار, بۇرىنعى دۇشپاندارى سۋقيتتاپ, «كوناكراد, بارىمتاشى» دەپ جالالاپ, ءارى كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ باس قاھارماندارىنىڭ ءبىرى بولعانىن ءالى كۇنگە دەيىن استە كەشىرمەگەن پاتشا ۇكىمەتى ۇكىم شىعارىپ, جەر اۋدارادى. ءوزى بولجاعانداي, توپىراق جەت جەردەن بۇيىرادى.

ەسىل ەردى ەلى ۇمىتپادى. كوزى تىرىسىندە سوڭىنان سوناۋ تۇمەن جەرى­نە كوبەن دەگەن ءىنىسى مەن 19 جاس­تاعى ۇدەرباي دەگەن اتالاس اعا­يىن­نىڭ بالاسى ىز­دەپ بارا­دى. كەيىن اۋىرىپ قاي­تىس بول­عاندا قاسىندا, ول دا سوتتال­عان, ترويتسكىلىك زەينوللا يشان بول­­عان ەكەن. قازاقتىڭ باياعى اتا­قو­نىسى, سول اراداعى اتىعاي, قاراۋىل­دار يە بولىپ,كادىمگى ءوزىنىڭ ەسىلىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى وزەن جاعاسىنداعى بيىك توبەگە جەرلەپتى. جاڭاعى زەينوللا يشان باۋبەك باتىردىڭ سوڭعى وسيەتىن ورىنداپ, ەلدەگى تۋعان-تۋىستارىنا كيىمىن, زاتتارىن اكەلىپ تاپسىرادى. بولىس بولعان, قاجىلىققا بارعان بالاسى ماعزۇم باياعى ءوزى تاۋىپ قالدىرعان اكە ساۋساعىن جەرلەپ, باسىنا تام سوعادى. باۋبەك باتىر بەيىتى دەگەن بەلگى سول. تاۋەلسىزدىكتىڭ اراي تاڭىنا ىلەسە 1993 جىلى باتىردىڭ ۇرپاقتارى مەن اعايىن-تۋىستارى جالپى كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن باۋبەك باتىردىڭ بيىكتىگى جەتى مەترلىك كەلىستى كەسەنەسىن كوتەردى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتى سول كەزدەگى تورعاي وبلىسى كولەمىندە ۇلكەن وقيعا بولعان-دى.

ەندى وسى ۇرپاقتار باتىر بابالارىنا توپىراق بۇيىرعان تۇمەن جاقتان سىر تارتۋعا سول جىلى ارنايى ساپارلاپ بارادى. باتىردىڭ شوبەرەسى, دارىگەر امانگەلدى ءجۇ­سىپوۆ, اتالاس تۋىس قادىر جا­كەنوۆ پەن باتىردى حالىققا العاش تانى­تۋ­شىلاردىڭ ءبىرى زەينەتكەر مىر­زاعالي دۇيسەنباي ۇلى باۋبەك باباعا قاتىستى ءبىراز جايلارعا قانىعىپ, جاتقان جەرىن انىقتاپ, ءبىر ۋىس توپىراعىن اكەلەدى, تۇمەندەگى زيرات باسىندا ءوسىپ تۇرعان اعاشتان بالا قايىڭ, توبىلعى, شىرشا الا كەلىپ ەلدەگى كەسەنە جانىنا وتىرعىزدى.

باتىردىڭ سۇيەگى جاتقان جەر تۇمەن وبلىسى, ەشىم قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قىزىلتاۋ دەگەن توبە. «كراسنايا گوركا» دەيدى. كەيىن سون­داعى اتىعاي-قاراۋىلدىڭ ۇل­كەن قورىمىنا اينالعان. سول توڭى­رەك­تىڭ ورىس-قازاعى بۇل زيراتتى اۋليەلى جەر دەپ ەرتەدەن تاۋەپ ەتىپ قاستەرلەيدى ەكەن. قازاق بىلاي تۇرىپتى, ورىس اعايىنداردىڭ ءوزى «سۆياتايا موگيلا», «سۆياتايا گورا» دەپ اتاپ كەتىپتى. وسىندا 2015 جىل­دىڭ جازىندا باۋبەك باتىردىڭ بالاسى ماعزۇمنان وربىگەن تىكەلەي ۇرپاعى جاناربەك عالىم ۇلى زيارات ەتۋگە كەلىپ, دۇيسەنبەك ءشارىپوۆ جانە قالي دەگەن جەرگىلىكتى اق­ساقال­داردىڭ كورسەتۋىمەن بابا سۇيەگىنىڭ ناقتى قابىرىن انىقتاپ, كەۋدەسىنە نۇر تولىپ, ۇلكەن ولجاعا كەنەلىپ, ءسۇيىنىپ تە, مۇنداعى اعايىن-اۋماق­تى ءسۇيىندىرىپ تە قايتىپ ەدى.

سودان كەلەسى, 2016 جىلدىڭ جازىندا وسى جاناربەك باستاپ, انۋار­بەك جانە ادىلبەك دەگەن ىنىلەرىن ەرتىپ, بۇلارعا باياعى ايداۋداعى باۋبەك اعاسىن ىزدەپ تۇمەنگە بارىپ قايتقان ۇدەربايدىڭ ۇرپاق­تارى – قابيبوللا مەن ءماجيت شاياحمەتوۆ­تەر قوسىلىپ, ون شاقتى كىسى ەكى ماشينەمەن رەسەيدىڭ ەشىمىندەگى بابا زيراتىنا قايتادان بارىپ, سول اراداعى قانشاما باۋىرلار­دىڭ باسىن قوسىپ ارۋاققا اس بەردى. باتىر بابا قابىرىنىڭ باسىنا ارنايى جاساپ اپارعان قۇلپىتاس ورناتتى. وندا «كەنەسارى حاننىڭ كورنەكتى باتىرى باۋبەك بەكمىرزا ۇلى. رۋى قاراۋىل «1820-1884. بەلگى قويعان ۇرپاقتارى» دەپ جازىلعان.

رەسەيدىڭ Total.kz اقپارات اگەنت­تىگى «تۇمەن وبلىسىندا قازاق باتى­رى­نىڭ قابىرى» تابىلدى دەگەن تاقى­رىپ­پەن اقپارات جاريالا­دى. وندا كەنەسارى حاننىڭ جا­قىن سەرىگى باۋبەك باتىردىڭ ماڭ­گى­لىك جاي تاپقان جەرى ەشىم قالا­سى­­نىڭ شەگىندەگى ەسكى قورىم ەكەن­دىگى, كەنەسارى كوتەرىلىسى باسىلعان­نان كەيىن سىبىرگە جەر اۋدارعان اتاق­تى باتىردىڭ سۇيەگى وسىندا جاتقان­دىعىن جەرگىلىكتى اقساقالداردىڭ ەرتەدەن بىلگەندىگى, ەندى شوپشەك­تەرى ىزدەپ كەلىپ قۇران وقىپ, اس بەر­گەنى, باسىنا قۇلپىتاس ورناتقانى ايتىلعان.

ءيا, حان كەنەنىڭ بەكتاۋىل بالا باۋبەك باتىرى ءوزىن حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانپيدا ەتىپ ەدى, تۋعان ەلى ۇمىتپاس ءۇشىن ساۋساعىن شاۋىپ بەرىپ كەتىپ ەدى. قۇداي تىلەگىن قابىل قىلعان ەكەن. باتىر رۋحى ەلگە ورالدى... وسى ماقالانى جازۋعا مۇرىندىق بولعان قابيبوللا شاياحمەتوۆ باۋىرىمىز ايتقانداي, سۇيەگى جاي تاپقان تۇمەن جەرىندەگى قۇلپىتاسىنان دا, ساۋساعى جاتقان ەسىل-تەرىساققاننىڭ كىشكەنە تۇبە­گىندەگى كەسەنەسىنەن دە باتىر بابا رۋحى تۋعان ەلى مەن جەرىن ارقانىڭ اق سامالىنداي ايالاي بەرمەك.

قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»