ء«ومىر ۇزاقتىعىمەن ەمەس, مازمۇنىمەن ولشەنەدى» دەگەن ەكەن اتاقتى ويشىل سەنەكا. ويتكەنى, تىرشىلىگىندە مازمۇندى, عيبراتتى, ساليقالى ءومىر ءسۇرۋ كەز كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەسە كەرەك. سول سەبەپتى ءماندى دە ماعىنالى تىرلىك كەشىپ, بۇل ومىردە ىزگىلىكتى ءىز قالدىرۋ كىمگە بولسا دا ارمان.
ءيا, شىنىندا دا «قالاي ءومىر سۇردىك, جەتكەن جەتىستىگىمىز قانداي, سۇرىنگەن جەرىمىز بار ما؟ بولسا نەدەن؟», دەپ ويلاناتىنىمىز دا زاڭدى. ويتكەنى, عۇمىر قاس-قاعىم ءسات. وسى قاس-قاعىم ءسات جايلى پاراساتتى جان ويلانباي قويمايدى. اباي دا قاراسوزىنىڭ بىرىندە «بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى وتكىزدىك پە, جامان وتكىزدىك پە, ايتەۋىر ءبىرتالاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك. الىستىق, ج ۇلىستىق, ايتىستىق, تارتىستىق, اۋرەشىلىكتى كورە-كورە كەلدىك. ەندى جەر ورتاسى جاسقا كەلدىك. قاجىدىق, جالىقتىق; قىلىپ جۇرگەن بارلىق ءىسىمىزدىڭ ءبارىنىڭ بايانسىزدىعىن, بايلاۋسىزدىعىن كوردىك, ءبارى قورشىلىق ەكەنىن بىلدىك. ال ەندى قالعان ءومىرىمىزدى قايتىپ, نە قىلىپ وتكىزەمىز؟ سونى تابا الماي ءوزىم دە قايرانمىن» دەپتى. ءيا, دانىشپان اباي ايتقانداي, مىنا قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىردە ءبىز دە تالاي كىسىلەرمەن دوس, جولداس, قىزمەتتەس بولدىق. سولاردىڭ بىرەگەيلەرىنىڭ ءبىرى, مەن ءۇشىن ورنى بولەك جان ومەكەڭ – ءومىرالى شاكىراپ ۇلى جالايري.
1976 جىلى ماسكەۋدەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىن, ودان كەيىن ماروككو كورولدىگىندەگى رابات ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ ەلگە ورالعان سوڭ, بىرەر اي قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتتىم دە, 1977 جىلى اقپان ايىندا س.كيروۆ اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلدىم. ءسويتىپ ءبىراز جىل فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ۇستاز بولدىم. سول كەزدەگى ارىپتەسىم, قازىرگى د.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءومىرالى شاكىراپ ۇلى جالايري (قوپاباەۆ) باۋىرىمىزبەن العاش تانىسقاننان باستاپ ول كىسىمەن ەتەنە جاقىنداسىپ كەتۋىمە ونىڭ جىلى ءجۇزدى, ەشكىمدى جاتسىنبايتىن ىزگى قاسيەتى سەبەپكەر بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ۇجىمى ۇلكەن, ول كىسى زاڭ, فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ساباق بەرىپ, ءتۇرلى جينالىس, باسقوسۋلاردا كەزدەسىپ جۇردىك. 1983 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا ءۇيى ءبىتتى دە, ەكەۋمىزگە ءبىر قاناتتان پاتەر بەرىلدى. ەندى تەك قىزمەتتە عانا ەمەس, ءۇي جاقتا دا ءجيى جولىعاتىن بولدىق.
ومەكەڭ, ءومىرالى باۋىرىمىز ۇلكەن ءومىر جولىنان ءوتتى. ورتا مەكتەپ بىتىرىسىمەن ەرەكشە زەردەلى, بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەگەن ول رەسەيدە اسكەري بورىشىن ابىرويمەن وتەدى. ول 1966 جىلى اسكەردەن ورالعان سوڭ الماتى وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا جۇمىس ىستەدى. ءىىو-داعى ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن س.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ) زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا جولداما بەرىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن سوڭ ۇزدىك ستۋدەنت رەتىندە قازمۋ-ءدىڭ اكىمشىلىك قۇقىق كافەدراسىندا اسپيرانتۋراعا قالدىرىلدى. بەلگىلى قازاقستاندىق عالىم, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.سارتاەۆ توراعالىق ەتكەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە «وبلىستىق اتقارۋ كەڭەستەرىنىڭ جوعارىداعىلارعا باعىنىشتى كاسىپورىندارمەن قارىم-قاتىناسى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى تاماشا قورعادى. ءبىرىنشى رەسمي وپپونەنتى كسرو عا مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, اكىمشىلىك ءىسى سالاسىنداعى كەڭەستىك ءىرى عالىم ا.لۋنەۆ بولدى. كسرو باك تاراپىنىڭ 1980 جىلعى شولۋىندا ءو.قوپاباەۆتىڭ ء(و.ش.جالايري) ديسسەرتاتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى كەڭەستىك زاڭ عىلىمدارىن دامىتۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوسقان ەڭ جاقسى عىلىمي جۇمىستاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىلدى. اسپيرانتۋرانى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ جەتەكشى كافەدرالارىنىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى, اعا وقىتۋشىسى, دوتسەنتى جانە مەڭگەرۋشىسى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. جۇمىس بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت پەن فاكۋلتەتتىڭ قوعامدىق ىستەرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ پارتبيۋرو حاتشىسى بولدى.
1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ول ەردىڭ ەرى عانا باراتىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ قازىردە زاڭ اكادەمياسىنا اينالعان د.قوناەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى قۇردى. مىنە, سودان بەرى وسى ءبىلىم ورداسىنان مىڭداعان كاسىبي بىلىكتى زاڭگەرلەر تۇلەپ ۇشىپ, جاقسى ماماندارعا ءزارۋ بولىپ وتىرعان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ كەتىك تۇسىنا كىرپىش بولىپ قالانۋدا. ءومىرالى بۇرىنعىداي دايىن عيماراتى, دايىن اۋديتوريالارى, دايىن وقىتۋشىلارى جوق تاقىر جەردە ءىس باستاسا دا, ءشول دالانى ەگىندى, گۇلدەنگەن القاپقا اينالدىرعان ۇلى ديقانداي نولدەن باستالعان ءبىلىم ورداسىن اياعىنان تىك تۇرعىزدى, بۇل كۇندە وزدەرىنە قاراستى بىرنەشە كوللەدجدىڭ ارقايسىسىن وقۋ كورپۋستارىمەن, جاتاقحانامەن, ال اكادەميانى وزدەرى ارنايى سالعان 12 قابات عيماراتپەن قامتاماسىز ەتىپ, ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ءدال سونداي ءزاۋلىم جاتاقحانا قۇرىلىسىن اياقتاۋعا جاقىنداپ, زاماناۋي تەحنولوگيامەن جان-جاقتى جابدىقتالعان ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى كۇشتى, پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى مىقتى, تۇلەكتەرى ەڭبەك نارىعىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە, تەك باكالاۆريات قانا ەمەس, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا عالىمدارىن دا دايارلايتىن ىرگەلى, بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدىردى. مۇنداي اسا جاۋاپتى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاندايلىق ءبىلىم, قانشالىقتى كۇش-قۋات, جىگەر-قايرات كەرەك ەكەنىن ءادىل دە پاراسات-پايىمى تەرەڭ جاندار شىنايى سەزىنە الار دەپ ويلايمىن.
سۇيگەن جارى كاشيپا راحىمبەكقىزى دارحامباەۆانىڭ قولداۋىمەن وسىنداي ۇلى ماقسات-مۇرات جەتەگىندە ءجۇرىپ ومەكەڭ عىلىمدى دا ۇمىتقان جوق. 2000 جىلى ۇعا اكادەميگى م.بايماحانوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن بولعان قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە ءومىرالى شاكىراپ ۇلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك بيلىگىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرى» (تەوريا جانە تاجىريبە ماسەلەلەرى) تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعادى. ورايى كەلگەندە ايتۋ كەرەك, ونىڭ ەكى عىلىمي ديسسەرتاتسياسى دا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ مۇددەسىن العا شىعارىپ, ەلىمىزدەگى اسا ماڭىزدى, ءىرى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى اشىپ كورسەتە جانە ولاردىڭ شەشىمىن ورىندى, دالەلدى, قوعامعا وي تاستارلىقتاي دەڭگەيدە ايتا بىلگەن قۇندى ەڭبەكتەر.
د.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور, ءىرى عالىم, جوعارى مەكتەپتىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى ۇزدىگى ءو.جالايري بۇگىنگى تاڭدا دا رەسپۋبليكانىڭ جوعارى ءبىلىمى جانە عىلىمىنا عانا ەمەس, دەموكراتيالىق قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك دامۋىنا دا باعا جەتكىسىز ۇلەس قوسۋىن جالعاستىرۋدا. ەلىمىز ەگەمەندىك العانعا دەيىن دە, كەيىن دە ۇلاعاتتى ۇستاز, جاقسى پەداگوگ, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى رەتىندە كوپ قۇرمەتىنە بولەنگەن ومەكەڭنىڭ ءدارىسىن تىڭداعان شاكىرتتەرى ۇستازدارىنىڭ شەبەر لەكتور, ءبىلىمدار عالىم ەكەندىگىن قۇرمەتپەن, ماقتانىشپەن ايتادى.
1997 جىلدىڭ جەلتوقسانى. مەنىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى قازاقستان ەلشىلىگىندە كەڭەسشىلىك قىزمەتكە كىرىسكەنىمە بىرنەشە ايدىڭ ءجۇزى بولعان.
قازاقستان مەن ساۋد ەلى اراسىنداعى ءتۇرلى سالا بويىنشا دوستىق, مادەني, ساياسي قارىم-قاتىناستى جولعا قويۋ ءۇشىن بار كۇشىمىزدى جۇمساۋدامىز.
قاسيەتتى وتانىمىزدان جوعارعى سوت توراعاسى ماقسۇت نارىكباەۆ باستاعان دەلەگاتسيا كەلدى. ونىڭ قۇرامىندا زاڭگەر دوسىم, ارىپتەسىم, پروفەسسور ءومىرالى شاكىراپ ۇلى دا بار ەدى. قازاقستان زاڭگەرلەرىنە ساۋد ەلى ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, مەملەكەت باسشىلارى قابىلدادى. دەلەگاتسيا كورول فاھدتپەن دە كەزدەستى. مەملەكەت استاناسى ءار-ريادتان سوڭ ولار قاسيەتتى مەككە جانە مەدينەگە زيارات ەتتى. ساپاردىڭ ءساتتى وتۋىنە ومەكەڭ دە ءوز ۇلەسىن قوستى.
كەيىننەن ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىمدە دە ول كىسىمەن قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. بەلگىلى زاڭگەر رەتىندە ءدىني باسقارما جانىنداعى اقىلداستار القاسىنا مۇشەلىككە تارتتىم. ونىڭ ماجىلىستەرىمىزگە قاتىسىپ, زاڭ جاعىنان اقىل-كەڭەس بەرىپ تۇرعانىن ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىن.
بىردە ول ارناۋلى توپتى باستاپ رەسەيدىڭ ريازان وبلىسىنداعى قاسىموۆ قالاسىندا ءومىر سۇرگەن, سوندا دۇنيەدەن وتكەن قادىرعالي جالايىري بابامىزدىڭ زيراتىن ىزدەۋ ساپارىنا اتتاناتىن بولدى. اۋەلى ءوزى باسقاراتىن زاڭ اكادەمياسىندا جۇرت جينالىپ, قۇرباندىق شالىپ, باتا قىلدىق, اق جول تىلەدىك. تەك بۇل عانا ەمەس, ومەكەڭنىڭ وتباسىلىق قۋانىشتارىنان دا تىس قالعان ەمەسپىز. ونداي كەزدەرى ءبارىمىز بىرگە جينالىپ, مارە-سارە بولىپ قالامىز. ول مەنى ءوز ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ءتۇرلى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدارعا دا شاقىرۋدى ۇمىتقان ەمەس.
وسى كۇندەرى ويلاپ وتىرسام, ءبارىمىز دە ۋاقىتىمىزدى قىزمەتكە, ياعني ادام تاربيەسىنە, جاقسى مامان دايارلاۋعا جۇمساپ كەلەدى ەكەنبىز. عىلىم ارقىلى مۇراتقا جەتۋگە ۇمتىلدىق. سول قاستەرلى كوش الدىندا ءومىرالى دە ءجۇردى. ول كىسىنىڭ مەنمەندىگى, تاكاپپارلىعى, كەۋدەمسوقتىعى جوق, قاشاندا كىشىپەيىل, مەيىربان, ىزەتشىل, ۇلكەن جۇرەكتى ازامات دەپ بىلەم. ومەكەڭ رەكتورلىقپەن, زاڭي قىزمەتتەرمەن عانا شەكتەلمەي, مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇرلى ءىس-شارالارىنا دا بەلسەنە اتسالىسىپ تۇرادى. ءوزى قادىرعالي بي قوسىم ۇلى جالايىري اتىنداعى حالىقارالىق قوردىڭ پرەزيدەنتى. كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ, وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى. ءتورت پەرزەنتىن يماندى, ءبىلىمدى, زيالى, حالقىنا ادال, ادامگەرشىلىگى مول, ەڭبەكقور, ادەپتى جاندار ەتىپ تاربيەلەگەن ابزال اكە عانا ەمەس, سۇيىكتى اتا نەمەرەلەرىنىڭ دە ەلىمىزگە پايدالى, جوعارى سانالى ازامات بولۋىنا ىقپال ەتىپ, ءار ۇلت جاناشىرلارىنا قاجەت ىزگىلىك قاعيدالارىن ۇرپاقتارىنا ۇيرەتۋدە. وزىمەن ارالاس-قۇرالاس دوس-جاراندارىن, عىلىم جولىنداعى ارىپتەستەرىن قاتتى قۇرمەتتەپ, سىيلايتىن اعامىز بىردە ءوزى قۇرعان ءبىلىم ورداسىنا ارنالعان وقۋ عيماراتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ الدىندا حابارلاسىپ, سول ءىس-شارانىڭ باسى-قاسىندا بولۋعا شاقىردى. وعان ەلىمىزگە بەلگىلى تالاي ازامات جينالدى. ءبارىمىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كوركەيىپ, ەلىمىز ءۇشىن جوعارى ءبىلىمدى, يماندى ازاماتتار تاربيەلەي بەرۋىن جاراتقاننان سۇراپ دۇعا جاسادىق. بىلاي قاراعاندا, بازبىرەۋلەر وندا تۇرعان نە بار دەۋى دە مۇمكىن. اڭگىمە نيەتتە.
پايعامبارىمىزدىڭ, وعان اللانىڭ سالەمى, يگىلىكتەرى بولسىن, حاديستەرىنىڭ بىرىندە اللا تاعالا پەندەسىنە نيەتىنە قاراي بەرەتىنى ايتىلادى. سول سەبەپتى, تىلەك تىلەۋدە دە ۇلكەن ءمان بار.
ومەكەڭنىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ۇلكەندى-كىشىلى ءىس-شارالاردىڭ بارىنە ءۇن قوسىپ, اتسالىسىپ وتىراتىنى سۇيسىنتەدى. «بۇعان مەنىڭ نە قاتىسىم بار؟», دەپ قالىس قالمايدى. قايتا ونداي ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسۋدى ازاماتتىق پارىزى سانايدى.
وسىنداي ونەگەلى ءىسى كوپ ءومىرالى ورتاسىندا سىيلى, قادىر-قۇرمەتكە يە جان. ءيا, اللا تاعالا ءبىر پەندەسىن سۇيگەن بولسا, ونى ادامدارعا دا سۇيكىمدى ەتەدى. ء«سىز ەلىڭىزدىڭ سۇيكىمدى, ابزال ازاماتىسىز, ومەكە», دەيمىن ونى كورگەن سايىن.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور