ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا, ياعني 1992 جىلى قازاقستان سامبو قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى قىزمەتىنە تاعايىندالعان كەرەي قويشىبەك تابانى كۇرەكتەي 18 جىل ۇلتتىق قۇراما تىزگىنىن ۇستادى. وسى ارالىقتا سامبو كۇرەسىنەن ەرەسەكتەر مەن جاستار اراسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك چەمپيوناتتاردا جيىرمادان استام شاكىرتى جەڭىس تۇعىرىنان كورىنسە, سولاردىڭ ىشىنەن الەمنىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى ەربولات بايباتىروۆ پەن الەمنىڭ ءۇش دۇركىن جەڭىمپازى اسحات شاحاروۆتاردىڭ جەڭىستى جولىن جالعاستىرعان باپكەر رەتىندە قازاق سپورتى تاريحىندا اتى قالدى. شاكىرت تاربيەلەي ءجۇرىپ ءوزى دە بوز كىلەمدە بەلدەسىپ, ارداگەر سامبوشىلار اراسىندا ەكى دۇركىن الەم بيىگىن باعىندىردى. بۇگىنگى تاڭدا قايراتكەر اعامىزدى اڭگىمەگە تارتتىق.
– كەرەي اعا, سپورتسۇيەر قاۋىم ءوزىڭىزدى تاجىريبەلى باپكەر رەتىندە بىلەدى. سىزدەن سۇرايىن دەگەنىم: قازىرگى قازاق باپكەرلەرى نەنى بىلمەي, نەدەن ۇتىلىپ ءجۇر؟
– كۇرەس ءۇش نارسەدەن تۇرادى. اۋەلى, بيولوگيا, ودان كەيىن بيومەحانيكا, ءۇشىنشىسى – پسيحولوگيا. وسىنىڭ ىشىندە بيولوگياعا: سپورت اناتومياسى, فيزولوگياسى جاتادى, ال, بيومەحانيكاعا كۇرەستى ۇيرەتۋ مەتوديكاسىنىڭ دۇرىستىعى, ياعني ايلا-ادىستەردىڭ ماتەماتيكالىق دالدىگى جاتادى. بىراق سپورتشىنىڭ دەنە-تۇرقىنا قاتىستى, ناقتىراق ايتقاندا, اياق-قولىنىڭ ۇزىندىعىنا نەمەسە قىسقالىعىنا, كۇش-قايراتىنا بايلانىستى ەرەكشەلىكتەرى بار. پسيحولوگيا دەگەنىمىز وسىنىڭ ءبارىن سپورتشىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ.
ءوز تاجىريبەمنەن تۇيگەنىم, بالانىڭ پسيحولوگياسىن جاس كەزىندە قالىپتاستىرماي ودان ۇلكەن سپورتشى شىقپايدى. بالانىڭ جىلدامدىعى, يىلگىشتىگى, ەپتىلىگى 14 جاسىنا دەيىن قالىپتاسۋى كەرەك. ەسەيە كەلە جىلدامدىعى قالادى دا, باسقالارى جويىلادى. قىسقاسى, تالانتتى بالانى عىلىمي نەگىزدە دايىنداعان جاعدايدا, ول 22 جاسىنا دەيىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعىپ قويۋى كەرەك.
ءسىزدىڭ سۇراققا قاتىستى ايتارىم – ءبىزدىڭ باپكەرلەر سپورتشىنى, ياعني, بالۋاندى دايىنداۋ بارىسىندا, جوعارىداعى ىرعاقتى ۇستامايدى. بۇعان جۇيەنىڭ دە تەرىستىگى بار. ويتكەنى, جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتار جاتتىقتىرۋشىدان ناتيجە سۇرايدى. ايلىق-شايلىعىن شاكىرتتەرىنىڭ كورسەتكەن ناتيجەسىنە قاراپ تولەيدى. وسى جاعدايدان سوڭ ولار قايتەدى, بالا كەزىندە قالىپتاسۋى ءتيىس عىلىمي فيزيولوگيالىق نەگىزدەردى ىسىرىپ قويىپ, بىردەن كۇرەسكە ۇيرەتەدى.
وسىدان بارىپ بالا جاستاي جاراقات الادى, اياق-قولى مەرتىگەدى, ءوسۋ پروتسەسى بۇزىلادى, جىلدامدىعى جوعالادى. ءسويتىپ, تالانتتى دەگەن بالانىڭ ءوزى سپورتتى ەرتە دوعارۋعا ءماجبۇر. ال, گەرمانيا سياقتى سپورتقا عىلىمي نەگىز بەرگەن ەلدەردە, باپكەردىڭ ەڭبەگى ەڭ سوڭعى ناتيجەگە دەيىن تولىق ساقتالادى. ءبىزدىڭ سپورتتا وسى ءبىر قاعيداتتار ەسكەرىلمەي كەلە جاتىر.
جوعارىداعى ىرعاقتىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپ جارىستىڭ كوپتىگى دەپ ويلايمىن... ودان كەيىنگى ءبىزدىڭ سپورتتاعى ەڭ كۇردەلى ماسەلە مامانداردىڭ ءبىلىم-بىلىكتىلىگى. باپكەر تەك بالاعا كۇرەس ۇيرەتۋمەن باپكەر بولمايدى. ول مەديتسينانى, فيزولوگيانى, بيومەحانيكانى جەتىك مەڭگەرگەن بولۋى ءتيىس. شاكىرتپەن تەرەڭ ءتىل تابىسا ءبىلۋى ءتيىس.
– كەراعا, بىزدە قازىر مىناداي ءۇردىس قالىپتاستى. باپكەر سىرتتان دايىن سپورتشىنى تاۋىپ اكەلەدى دە, ۇلكەن جارىستارعا قوسىپ, ونىڭ جەڭىسى ارقاسىندا اتاق الادى, ماراپاتقا يە بولادى. شىن مانىندە ساتىپ العان سپورتشىعا ونىڭ ءبىر تيىن ەڭبەگى سىڭگەن جوق. وسى دۇرىس پا؟
– بۇل سپورتتاعى جۇيەلەنبەگەن شارۋالاردىڭ كەسىرىنەن بولىپ جاتقان دۇنيە. جوعارىدا ايتقانىمداي, بىزدە تالانتتى بالانى جاستاي ىعىرىن شىعارامىز دا, سپورتتان كەتۋىنە ماجبۇرلەيمىز. وسى ولقىلىقتى سىرتتان سپورتشى جالداۋ ارقىلى تولتىرامىز.
مىنا تۇرىمىزبەن كوشتەن قالىپ قويۋىمىز ابدەن مۇمكىن. قازىر كورشى قىتاي ەلىندە عىلىم سپورتتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى. بالانى سپورتقا تارتپاس بۇرىن وعان گەندىك زەرتتەۋ جاسايدى دا, قانداي سپورت تۇرىنە بەيىم ەكەنىن انىقتاپ الىپ, ءبىز سياقتى ساتىلاپ, تسيكلدەپ جاتپاي, بىردەن نەگىزىن قالاپ جاتىر. ءدال قازىر قىتايدىڭ سپورت مەديتسيناسى الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان گەندىك تەكسەرىس دەگەنىمىز تۇقىم قۋالاۋ ما؟
– ارينە, تۇقىم قۋالاۋشىلىق سپورتتاعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قازاق «ۇرىدان قارى تۋادى» دەگەن جوق پا. جالپى, تۇقىم قۋالاۋ ارقىلى بالۋان بولۋى مۇمكىن. بىراق وتباسىندا قانداي تاربيە الدى وسىعان دا قاراۋ كەرەك. قازاق حالقى ءار نارسەگە تەز بەيىمدەلگىش جۇرت. بىزدە اسىرەسە كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقتىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنەتىن, ونىڭ تابيعي جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ۇعىناتىن باپكەر بولعان جوق. ۇلتى باسقا باپكەرلەر قازاقتاردىڭ ىشكى قۋاتىن اشۋدىڭ ورنىنا «قولىنان كەلمەيدى» دەپ سپورتتان قۋىپ جىبەرەتىن. قازىر وسىنىڭ ءبارى ەندى-ەندى قالىپتاسىپ كەلەدى.
– رەسەي قۇرامىنداعى 2,8 ملن حالقى بار داعىستاندىقتار مەن كاۆكازدىقتار كۇرەس تۇرلەرىنەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ 60-70 پايىزىنا يەلىك ەتىپ وتىر. مۇنداي ەرەكشەلىك كاۆكازدىقتاردىڭ تۋما تالانتىنان با, رۋحىنىڭ كۇشتىلىگىنەن بە, تەكتىلىگىنەن بە؟!
– ولاردىڭ, ياعني كاۆكازدىقتاردىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنەن شىعار دەپ ويلايمىن. ولار تاۋلى جەردە ءومىر سۇرەدى. تاۋدىڭ ادامى قۋاتتى كەلەدى. تاۋ ادامدى توزىمدىلىكككە باۋليدى. قازىر قازاق قىزدارى كىم كورىنگەننىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, شەتەلگە كەتىپ جاتىر. وسى ارقىلى گەندىك بولمىس, قۋات كۇشىمىزدى جوعالتىپ جاتىرمىز. ال كاۆكازدىقتاردا وتباسىلىق تاربيە مىقتى, ولار قىزدارىنا يە بولىپ وتىر. گەندىك رۋح پەن تەكتىلىگىن جوعاتقان جوق. ماسەلە قايدا جاتىر!
– سپورتاعى رۋح-نامىس ماسەلەسى جايلى نە ايتاسىز؟
– رۋح پەن نامىس ۇرپاققا قانمەن داريدى. كاۆكازدىقتاردىڭ قانىنا سىڭگەن اينىماس ۇعىمى بار. «مەندە نە بار ءبارىن ال, بىراق ەركىندىگىمە تيىسپە!» دەگەن. رۋحى ازات ەمەس ادامدى قانشا تاربيەلە, ودان ەشتەڭە شىقپايدى. ياعني رۋحسىز ادامنان مىقتى سپورتشى شىقپايدى. ودان كەيىن ءبىز ۇلتتىق تاماقتانۋ داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالدىق. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
– ءسىز سامبودان رەسپۋبليكا قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى كەزىڭىزدە شاكىرتتەرىڭىزدى باستاپ اكەمتەاترعا ۇنەمى باراتىن ەدى دەيدى. ونىڭ سپورتقا قانداي قاتىسى بار؟
– تەاتر ادامنىڭ ۇلتتىق ساناسىن وياتادى. ۇلتتىق ساناسى جوق ادام ۇلتى ءۇشىن جانقيارلىق ىستەرگە بارا المايدى. قازاق بالاسىنا, قازاق بالۋاندارىنا وتە قاجەت دۇنيەنىڭ ءبىرى وسى.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»