وتاندىق روبوتتى تەحنيكانىڭ قارىمى

ارينە اۋەلى روبوتتى تەحنيكاعا جاس وس­كىن­­دەردى باۋلۋ كەرەك. وعان قازاقستاندىق مەكتەپتەر دايىن با؟ ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا 2016-2017 وقۋ جىلىندا روبوتتى تەحني­كا بويىنشا 372 ۇيىرمە, 397 مەكتەپتە كابي­نەت اشىلعان ەكەن. 2,5 مىڭ ينفورماتيكا ءپانى­نىڭ مۇعالىمى روبوتتى تەحنيكا مەن روبوت­تى تەحنيكانى جۇزەگە اسىرۋ جاعدايىندا ءىت بو­يىنشا تەوريالىق جانە سىنىپتان تىس جۇمىس­تاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ ەرەك­شە­لىك­تەرى نەگىزىندە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرس­تارى­نان ءوتتى. بىراق بۇل تاراپتا مۇعالىم­دەر روبوتتى تەحنيكاعا قانشالىقتى ەنتۋزي­ازممەن قارايدى دەگەن ەكىنشى ساۋال كولبەڭدەيدى. ويتكەنى وقۋشىلاردى وسى ءبىر كۇردەلى وي-سانا ىلىمىنە ماشىقتاندىرماس بۇرىن وقىتۋ­شىنىڭ ءوز قىزىعۋشىلىعى قانداي دەڭگەيدە ەكەنىنە ەشكىمنىڭ كوزى جەتپەي وتىرعانى ايان.

قازىر ەلىمىزدەگى جالپى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنە تاراتىلىپ جاتقان تاجى­ري­بەلەردىڭ ۇياسى – «نازارباەۆ زيات­كەر­لىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيى­مى. اتالعان ۇيىمنىڭ سەمەي مەن كوكشەتاۋ قالالارىنداعى فيليالدارىندا «روبوتتى تەحنيكا» ۇيىرمەسى 2009 جىلى ۇيىمداس­تىرىلعان بولاتىن. سودان بەرى 8 جىل ءوتتى. بۇگىندە بارلىق زياتكەرلىك مەكتەپتە روبوتتى تەحنيكاعا باۋليتىن تاڭدامالى كۋرستار جۇ­مىس ىستەيدى. بۇل كۋرستاردى ۇيىمنىڭ پە­دا­­گو­گيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىندا «روبوت­­تى تەحنيكا» تاڭدامالى كۋرسى بو­يىن­­شا وقىعان ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعا­لىم­­دەرى مەن جاتتىقتىرۋشىلارى وقىتادى. جال­پى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى 2010 جىلدان باستاپ ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇ­عال­ىم­دەرى ءۇشىن «اقىلدى روبوتتى تەحنيكا جۇيەلەرى», «ورتا مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان روبوتتى تەحنيكا», «VEX روبو­تىن پايدالانۋداعى روبوتتى تەحنيكا نەگىز­دەرى», «Lego EV3, WeDo – ءوز تاريحىڭدى قۇر» بىلىك­تىلىكتى جەتىلدىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. سوندىقتان اتالعان سالادا العا تارتاتىنىمىز وسى مەكتەپتەردىڭ ۇلگىسى بولماق.

سوڭعى جىلدارى الەمدىك روبوتتى تەحنيكا سالاسىنداعى بايقاۋلاردا قازاقستاندىق وقۋشىلار دا كورىنە باستادى. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ قۇراماسى 2013 جىلى يندونەزيادا وتكەن بۇكىلالەمدىك روبوتتار وليمپياداسىنا (World Robot Olympiad) قاتىسسا, 2014 جىلى دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى وسى وليمپيادانىڭ قازاقستانداعى ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى مارتەبەسىنە قول جەتكىزدى. ياعني WRO ەرەجەسىنە ساي نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەپتەرى ەلىمىزدىڭ اتىنان قاتى­ساتىن ۇلتتىق قۇرامانى جاساقتاۋعا بىردەن-ءبىر جاۋاپتى مەكەمە بولدى. جىل سايىن زياتكەرلىك مەكتەپتەرى ىرىكتەۋ وليمپيادالارىن وتكىزىپ كەلەدى. بارلىق تۋرنيردە Lego روبوتتى تەحنيكا كونسترۋكتورلارى پايدالانىلادى. سونداي-اق كومپيۋتەرگە سىممەن جانە سىمسىز جالعاناتىن ينتەرفەيستەر ارقىلى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋگە قوسىلۋ مۇمكىندىگى بار, اۆتوماتيكادا اۆتونومدى نىساندار قۇرۋعا پايدالانۋعا بولاتىن VEX پەن Arduino قۇرىلىمداۋشىلارى دا وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلۋدە.

بىلتىر قاراشا ايىنىڭ ىشىندە ءۇندى­ستان­نىڭ نيۋ-دەلي قالاسىندا وتكەن دۇنيە­جۇزىلىك وليمپياداعا 54 ەلدەن 2 مىڭ­نان اسا كوماندا قاتىسقان ەكەن. سونىڭ ىشىندە قازاقستان قۇراماسى 7 سانات بو­يىنشا (Regular Junior High, Regular Senior High, Open Elementary, Open Junior High, Open Senior High, Advanced Robotics Challenge, Football) سىنعا ءتۇستى. «جەرگە جاقىن وربيتاداعى عارىشتىق قوقىستار­دى جويۋعا ارنالعان روبوتتاندىرىلعان وربيتالىق ستانسا» جوباسى Open ساناتى بويىنشا ەڭ مارتەبەلى جۇلدەلەردىڭ ءبىرى – «Creativity Award» سىيلىعىنا يە بولدى. ياعني قازاقستاندىق جوبا وليمپياداداعى ەڭ كرەاتيۆتى جانە يننوۆاتسيالىق جوبا رەتىندە تانىلدى. بۇل – ەرەكشە جەتىستىك.

ايتا كەتۋ كەرەك, قازاق­ستاننىڭ اتىنان قاتىسقان جوبانى جاساپ شىعارعان تال­دى­قورعان قالاسىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى تالعات بەك پەن اناتولي الەكسەەۆ بولاتىن (جات­تىق­تى­رۋ­شىسى نيكولاي اۆديۋنين). جىل باسىن­دا استاناداعى كونگرەسس-حوللدا وتكەن كور­مەدە وسى تالعات بەكتىڭ جوباسىنا قىزى­عۋ­شىلىق تانىتىپ, اۆتورىمەن سوي­لەس­كەنى­مىز ەسىمىزدە. ول سوندا ءتورت بولىكتەن تۇراتىن روبوتتى قۇرىل­عىنىڭ اۋەلى ءوزىنىڭ اينا­لاسىنداعى نىسان­داردى زەرتتەيتىنىن, ياعني جاقىن ماڭ­نان ۇشىپ وتكەن دەنەنى ارنايى يمپۋلس قۇرىلعىلارى ارقىلى اتمو­سفەرادا جوياتىنىن جەتكىزىپ, ءوزىنىڭ بۇدان وزگە مۇناي ءوندىرۋ ستانساسى مەن سپۋت­نيك­تەردى كۇننىڭ باعىتى­نا بەيىمدەپ تۇرا­تىن روبوت جاساپ شىعارعانىن ايتقان بولا­تىن. تالعات سياقتى تالانتتى وقۋشىلار ەلى­مىز­دە جەتەرلىك.

ايتالىق, جازدا ەكسپو كور­مەسى اياسىندا وتكەن ۇلتتىق جارىسقا 300 وقۋشى قاتىسسا, ونىڭ 200-دەن استامى زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى ەكەن. وسى جارىستىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا الداعى قاراشا ايىندا كوستا-ريكا­دا وتەتىن بۇكىلالەمدىك وليمپيادادا ەل نامىسىن قور­عايتىن روبوتشىلار بەلگىلى بولدى. ولار جاساعان قۇرىلعى سۋ اعىنىنىڭ ماگنيتتىك وزگەرىسىن پايدالانۋ ارقىلى 2,5 ۆولت قۋات وندىرە الادى. قورشاعان ورتا مەن تابيعي رەسۋرستار تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن تەگەرشىكتى گەنەراتوردىڭ كومەگىمەن ءموبيلدى قۇرىلعىلاردى قۋاتتاۋعا بولادى. عالىمدار روبوت پروتوتيپىندەگى شاعىن گەس الداعى جىلدارى يندۋستريالاندىرۋ­دىڭ باستى نىسانىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ياعني قازاقستاننىڭ كەي اۋماقتارىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­شى­لىعىن رەتكە كەلتىرۋدە, سونىمەن بىرگە وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن دامىتۋدا ماڭىزى زور بولماق.

جالپى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپ­تەر­ى­نىڭ وقۋشىلارى ءتۇرلى ءبىلىم باسەكە­لەرىن­دە روبوتتى تەحنيكا بويىنشا ۇزدىك شى­­عىپ جۇرگەنى بەلگىلى. دجاكارتادا وتكەن دۇ­نيەجۇزىلىك جارىستان بولەك, بيىل ناۋ­رىز ايىندا ماسكەۋدەگى «روبوفەست» بۇكىلرەسەيلىك روبوتتى تەحنيكا فەستيۆالىندە VEX باعى­تى بويىنشا الماتى قالاسىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ نۇرداۋلەت دوس­ما­­عام­­­بەت جاتتىقتىراتىن كومانداسى 1 جانە 2-ورىنعا يە بولدى. ال شىلدە ايىندا ۆا­شينگ­توندا اتالعان كوماندا First Global Challenge روبوتتى تەحنيكا بويىنشا حالىق­ارالىق جارىسىندا 163 مەملەكەتتىڭ اراسىنان 8 ورىنعا تۇراقتادى. ءبىز وسى ورايدا باپكەر نۇرداۋلەت دوسماعامبەتپەن سوي­لەس­كەنىمىزدە, ول وقۋشىلارىنىڭ بۇدان دا جوعارى ناتيجەگە, التىنعا قول جەت­كىزۋى ءتيىس بولعاندىعىن, ال 8 ورىنعا تۇراق­تاۋعا سەرىك­تەس كوماندالاردىڭ ناشار دايىن­دىقپەن كەلۋى اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى.

– ەلىمىزدە روبوتتى تەحنيكا كەيىنگى جىل­­دارى عانا قولعا الىنسا دا, بۇل سالادا ءبىز­دىڭ وقۋشىلارىمىز دامىعان ەلدەردىڭ وقۋ­شى­لارىنىڭ دا الدىن وراپ كەتەتىنىنە كوزىم جەتىپ ءجۇر. باتىس ەلدەرىنىڭ بالالارى كوپ دۇنيەدە ماقساتسىز, سىلبىر قيمىلداسا, قازاق­ستاندىق ورەندەر ءورشىل, وزگەگە نامىسىن جىبەرمەس ناعىز روبوتشىلار رەتىندە قالىپ­تاسىپ كەلە جاتقانىنا قۋانىشتىمىن. ءبىزدىڭ بۇل باعىتتاعى الەۋەتىمىز وتە زور, – دەيدى ول.

قازاقستاندا روبوتتى تەحنيكا وليمپيادا­لارى­نىڭ قاتىسۋشىلارى جىلدان جىلعا ار­تىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر بۇل وليم­پيا­­داعا 4 مەكتەپتىڭ 19 كومانداسى قاتىسسا, بيىل كوماندالار سانى 50-دەن اسىپ جىعىل­دى. ارينە ەلىمىزدە روبوتتى تەحنيكانى ىلگە­رى­لە­تۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىمدار ساناۋلى. سولاردىڭ ءبىرى «قازروبوتيكس» ءبىلىم بەرۋ جانە سپورتتىق فەدەراتسياسى» رەسپۋبليكالىق قوعام­دىق بىرلەستىگى روبوتتى تەحنيكانى دامىتۋ بويىنشا وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە, وقۋشىلارعا قول ۇشىن سوزىپ, ءتۇرلى باي­­قاۋلار مەن جوبالار ۇيىمداستىرىپ كەلە­­دى. قازاقستان اۆتوماتيزاتسيا جانە روبوت­تى تەحنيكا قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلا­ديمير تورەحانوۆ سوڭعى كەزدە روبوتتى جوبالارعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى عانا ەمەس, ساپاسى دا وسكەنىن ايتادى. ياعني كەلەشەك­تە ءوندى­رىستىڭ ءار سالاسىنا دەندەپ ەنەتىن روبوتتان­دىرۋ عىلىمىندا قازاق بالاسىنىڭ دا قولتاڭباسى بولاتىنىنا سەنىم ۇيالاتاتىن ىلكىمدى ىرگەتاس قالاندى دەۋگە بولادى.

دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»