ءالىپبي اۋىستىرۋ – رۋحاني دامۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى

وتكەن عاسىردىڭ 1929-1940 جىلدارى لاتىن ارپىن­دە بولدىق. بۇگىندە كەز كەلگەن ازا­مات لاتىن ءالىپبيىن بىلمەسە دە ونىڭ ىشىندەگى ارىپتەردى وقي الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن دە ۇيرەنىپ, انا تىلىمىزدەي مەڭگەرىپ جاتىرمىز عوي. سوندىقتان قيىندىق­تار تۋمايدى دەپ بىلەمىن. جاستار قازىرگى 42 ارىپكە قاراعاندا 25 تاڭبادان تۇراتىن لاتىن ءالىپبيىن تەز ۇيرەنىپ الادى. «نە ءۇشىن لاتىن ارپىنە كوشۋىمىز كەرەك؟», دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە گازەت-جۋرنالداردان كوپتەگەن ماقا­لا­لاردى وقىپ, تانىستىم. مەن ەلبا­سى­نىڭ پىكىرىمەن تولىق كەلىسە­مىن. دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملە­كەتى­مىزدىڭ سولارمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋى ءۇشىن دە بۇل رەفورما قاجەت.

ساياسي ماڭىزدىلىعى جاعى­نان ايتقاندا, كيريلليتسامەن ءسىڭىپ كىرگەن وتارلىق سانادان ارىلۋ ءۇشىن دە ونىڭ ساياسي ماڭىزى زور. ەكىنشىدەن, لاتىن جازۋى قولدانىسقا وڭاي, يگەرۋگە ىڭعايلى. وعان قوسا جاراتىلىس عىلىمدارى جاعىنان دا قولدانىستا دالدىلىگى مەن قولايلىلىعىن دۇنيەجۇزىنىڭ ءومىر تاجىريبەسى دالەلدەدى. جەر بەتىندە لاتىن ءالىپبيى بارلىق سالادا قولدانىلاتىنى بايقالادى. بارلىق ءدارى-دارمەك اتاۋلارى, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا فورمۋلالارى, كوپتەگەن تەرميندەر, ماماندىقتارعا قاتىستى عىلىمي ادەبيەتتەر – بارلىعى دا لاتىن الىپبيىمەن بايلانىستى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

لاتىن گرافيكاسىن قولداناتىن بارلىق ەلدەردىڭ الىپبيىندەگى ءارىپ سانى تىلدەگى فونەمالار سانىنان الدەقايدا از بولۋى دا ونىڭ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. لاتىن ارپىنە كوشۋ − ءتۇبى ءبىر, تاريحى ورتاق تۇركى حالىق­تارىمەن جاقىنداستىرا تۇسەتىنى دە ماڭىزدى فاكتور­لاردىڭ ءبىرى. ولارمەن بىرلەسە وتىرىپ, گۋمانيتارلىق عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جاڭا ساتىعا كوتەرۋ­گە مۇمكىندىكتەرىمىز كوبە­يە­دى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق حال­­قىنىڭ العا جىلجۋىنا, جاڭا زامان تالابىنا ساي ءوسىپ-ور­كەن­دەۋىنە بولاشاقتا ەلىمىز­دىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, جەمىسى مەن جەڭىسىن اكە­لەرى ءسوزسىز.       

روزا الىبەكوۆا,

اقمولا وبلىسى

ءالىپبي اۋىستىرۋ ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعا­لاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان وسىنداي مەملە­كەت­تىك ماڭىزى بار ىسكە ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراعانىمىز ءجون. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇركى الەمىمەن بايلانىسى ودان ءارى ارتا تۇسەدى. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە زور ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە شەتەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىز ءۇشىن ءوز اتامەكەنىمەن قارىم-قاتى­ناس جاساۋدى دا جەڭىلدەتە تۇسەر ەدى. جالپى تۇرىك حالىقتارىمەن بىرگە بولۋدىڭ ءبىر ۇلكەن جولى – ور­تاق الىپبيدە ءجۇرۋ. بولاشاقتا تۇرىك حالىقتارىنىڭ جازۋداعى بىرلىگى ساقتالاتىن بولسا, نەگىزگى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى ورىندالعان بولار ەدى. ءتىپتى وزگە ۇلتتاردىڭ دا قازاق ءتىلىن وقۋعا, زەرتتەۋگە دەگەن سۇرانىسىن تۋعىزۋى ابدەن مۇمكىن.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – جاي ءالىپبيدى اۋىستىرا سالۋ ەمەس, ول ءبىز ءۇشىن وركەنيەتتى شەشىم. لاتىن الىپبيىنە كوشكەن تۇستا ءبىزدىڭ ۇتاتىن جاقتارىمىز كوپ. تىلىمىزدەگى قازىرگى جات دىبىستاردى تاڭبالايتىن ارىپتەردى قىسقارتىپ, سول ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي تازا قالپىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك الامىز. قازاق ءتىلىن وقىتقان ۋاقىتتا باسى ارتىق تاڭبالارعا قاتىستى ەملە, ەرەجەلەردىڭ قىسقاراتىنى بەلگىلى. ول مەكتەپتەن باستاپ بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتەدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەگە شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاق تىلىنە كومپيۋتەرلىك جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى حالىقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە كىرىگۋگە ءتيىمدى جولدار اشىلادى.

سونداي-اق ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسى, نەگىزىنەن, لاتىندى قولدانادى. بىزدەرگە ولارمەن رۋحاني, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, تىعىز بايلانىستى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. بۇل بىزگە ەڭ قاجەتتى دۇنيە. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشكەنىمىز دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن بارشا حالىق ەش الاڭداۋسىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن بولۋى كەرەك. بارشا حالىققا ىڭعايلى, قاراپايىم, ۇعىنىقتى لاتىن ءالىپبيىن تاڭداپ العانىمىز ءجون. تىلىمىزدەگى دىبىستارعا سايكەس قارىپتەردى تاڭداپ, ساۋاتتى جازۋعا لايىقتى ءالىپبيدى قۇراستىرۋىمىز قاجەت دەپ بىلەمىن. 

ايجان كارتاەۆا,  س.امانجولوۆ اتىنداعى  شقمۋ-دىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى,  فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

وسكەمەن