كەمپىردىڭ كورشىسىنە ايتقانى
مارقۇم ۇلىمدى بالا كەزىنەن-اق بەتىنەن قاقپاي ءوسىردىم. بەس جاسىندا اعاسىنان قالماي ءارىپ تانىدى. ديرەكتوردىڭ ءبىرىنشى سىنىپتى وقىماي-اق, ەكىنشىدەن باستاسىن دەگەنىنە كونبەدىم ەمەس پە؟ قۇرداستارىممەن بىرگە وقىعىم كەلەدى دەپ ءوزى دە ءوتىندى. سول قۇرداستارى تۇبىنە جەتەتىنىن كىم بىلگەن؟! اتتەڭ, ەكىنشى سىنىپقا سەكىرتە بەرۋ كەرەك ەدى... قاتارىنىڭ الدى بوپ ءوستى. مەكتەبىن التىن بەلگىگە اياقتاپ, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەندە كىشىگىرىم توي جاساپ ەدىك, ءيا-ءيا, ءوزىڭ دە كەلدىڭ ەمەس پە؟
ادام ولەتىنىن سەزەدى عوي. دەمالىسقا كەلگەندە سول تويدا تۇسكەن سۋرەتتەردى شىعارىپ اكەپ, تورگى بولمەدەگى شكافتىڭ ۇستىڭگى سورەسىنە ادەمىلەپ جيناپ قويىپتى. سوسىن مەنى شاقىرىپ الىپ: «جيىرما جاسىما تىم كوپ ەستەلىك, ءا؟» – دەپ ەدى. كەتەتىنىن سەزگەن عوي, ق ۇلىنىم, قايدان بىلەيىن... ەندى ويلاسام وزەگىم ورتەنەدى.
سول ءتۇنى قورقىنىشتى ءتۇس كوردىم. قاپتاعان قارا قارعالار اپپاق ارعىماقتى تىرىدەي جەپ جاتىر ەكەن. قۇستاردى ۇركىتەيىن دەپ تاس لاقتىرىپ ەدىم, وزىمە قاراي قۇجىناپ كەلە باستادى. ۇيگە تىعىلىپ ۇلگەرگەن ەكەنمىن دەيمىن. ەسىك, تەرەزەنى تارسىلداتقان قارعالاردىڭ داۋسىنان قۇلاعىم تۇنىپ, سەلك ەتىپ ويانىپ كەتتىم. تۇنگى ەكى-ءۇشتىڭ كەزى ەكەن. ەندى ۇيقىم كەلسەيشى...
ءوز ەركىمەن كۋاگەرلىككە كەلگەن جىگىتتىڭ سوت تەرگەۋشىسىنە ايتقانى
ول ءوزىمىزدىڭ جينالاتىن جەرگە ۋاقىتىندا كەلدى. ول قاي جەر دەيسىز بە؟ قىرمانعا باراتىن جولداعى كوپىر بار ەمەس پە؟ سونىڭ ءدال جانىندا. جاستار اراسىندا ول كوپىر – «ماحاببات كوپىرى» دەپ اتالادى. اۋىل كوشەسىن ارالاپ, دۇكەن جاققا باردىق, قارىزعا سىرا الدىق. نەگە؟ قازىرگى جاستارعا سىرا ءىشۋ ءۇشىن ەشقانداي سەبەپتىڭ كەرەگى جوق, تەرگەۋشى اعاي.
ايدار مەن ەرسىن بىزدەن ءبولىنىپ, ايماننىڭ ءۇي جاعىنا كەتتى. ولار تۇرىكتىڭ تەلەحيكايالارىن كورگەندى جاقسى كورەدى. اسىرەسە, بەيۋاق مەزگىلدە باستالاتىنىن جىبەرمەيدى. الگى مۇرتتى تۇرىك جايلى. اڭگىمەلەرى دە سول تەلەحيكايا اينالاسىندا.
كەشىرىڭىز... ءوزىڭىز عوي بارلىعىن ايتىپ بەر دەگەن... سىرا ما؟ ءيا. سىرا ۇرتتاپ, كوپىر جاققا قايتا باردىق, كارتا وينادىق.
جوق, ول سىرا ىشپەيدى. جالپى ىشكەنىن كورگەن جوقپىن. ايتپاقشى, مەكتەپتە وقىعاندا ءبىر رەت ىشكەنبىز. ول وقيعا تۋرالى ايتپاي-اق قويايىن.
ءبىر كەزدە ەرسىن جۇگىرىپ كەپ, ايماننىڭ ايدارعا عاشىق ەكەندىگىن جەتكىزدى. بارلىعىمىز اڭ-تاڭبىز. قازا بولعان جىگىت سەنبەيمىن دەدى. ەرسىن تاڭدايىن تاقىلداتىپ, تەلەحيكاياداعى ءبىر كەيىپكەردىڭ داۋىسىن سالىپ:
– ەندەشە, ايماننىڭ جاڭا عانا ايداردى بەتىنەن سۇيگەنىن قالاي تۇسىندىرەسىڭ, ءوز كوزىممەن كوردىم. باقىتتان باسى اينالىپ, قۋانىشى قوينىنا سيماي كەلە جاتىر! – دەدى. مۇنى ەستىگەن ول اشۋلانىپ, كارتاسىن شاشىپ جىبەردى. ەكەۋى قول الىسىپ, باستەسىپ جاتقان. نەگە سەنبەدى ەكەن؟ قۇرداستار ويىن رەتىندە قابىلدادىق. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە ايمان مەن مارقۇم بولعان جىگىت ەكەۋى ءبىر پارتادا وتىرعان. سوڭعى قوڭىراۋدا جاراسىمدى جۇپ بوپ, ۆالس بيلەدى.
سودان كەيىن بە؟ ارينە, ايداردىڭ ايماندى ەرتىپ كەلگەنىن كورىپ, ول ءتىپتى اشۋلانا باستادى. «ەرەگىسكەندە, نە ايتساڭدار دا جاسايمىن! ايتقاندارىڭدى ورىنداي الماسام ولتىرسەڭدەر دە, مەيلى, سەرتىمدى بەردىم! جىگىت بولماي كەتەيىن! ال ايتىڭدار! كانە!..» دەپ جىن ۇرعانداي ايقالاپ شىعا كەلدى. بىرەۋلەر ءازىل دەپ قابىلدادى, بىرەۋلەر «ىشپەي ماس بولۋ دەگەن وسى...» دەپ كوڭىلگە العان جوق. ەرسىن كارتا ويناپ وتىرعانداردىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ جاتىپ:
– مىقتى بولساڭ وتكەن ايدا قايتىس بولعان كەمەل مارقۇمنىڭ قابىرىنە بارىپ, تۋرا باسى جاتقان تۇسقا قازىق قاعا الاسىڭ با؟ – دەپ كۇلدى. ونىڭ اشۋلانىپ: «قاعامىن!» دەگەنىنە تاعى ءبىر-ەكى جىگىت قولدارىن سەرمەپ:
– قوي ەندى, قولىڭنان كەلمەيتىن ءىستى ايتىپ, اۋزىڭدى بىلعاما, قاعا الماساڭ ۇستىڭدەگى سۋداي جاڭا پالتوڭدى بىزگە بەرەسىڭ. ءاي, بىراق, ءبارىبىر قاعا المايسىڭ عوي..., – دەگەن سوزدەرمەن قايراپ, وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. ول بولسا كوزى جىپىلىقتاپ, تۇككە تۇسىنبەي تۇرعان ايمانعا ىزادان بۋلىعىپ ءبىر قاراپ الدى دا:
– ايدار, ءجۇر مەنىمەن! سەنىڭ ءۇيىڭ جاقىن عوي, قازىق پەن زىلبالعا الىپ شىقشى... – دەپ قاراڭعىعا ءسىڭىپ كەتتى.
ونىڭ تىستەنىپ سويلەگەنىن ءبارى ەستىدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن ايدار جانۇشىرا جەتىپ كەلمەسى بار ما, كوزدەرى شاراسىنان شىعىپ كەتەردەي الاقتايدى. ءبارى بەيىت جاققا جۇگىرىپ كەتتى دە, ايمان جالعىز قالىپ قويدى. ونى ۇيىنە اپارىپ تاستاۋ كەرەك. قىز بالانى قاراڭعىدا جالعىز تاستاپ كەتپەيمىن عوي. ايماندى ۇيىنە شىعارىپ سالىپ, جىگىتتەردىڭ كەلۋىن كۇتەمىن دەپ ويلادىم. جول بويى ءۇنسىز كەلدىك. موينىمىزدى سوزىپ, بىرنارسە كورىنەتىندەي بەيىت جاققا قاراپ قويامىز. ءۇيىنىڭ الدىنا كەلگەندە «ساۋ بول» دەگەندەي باسىن يزەدى دە, جاسىل قاقپاعا ەنىپ كەتتى. مەن ۇيىمە قايتتىم. جىگىتتەردى كۇتكىم كەلگەن, بىراق شارشاپ تۇرعاندىقتان... كۇنى بويى اۋىر جۇمىس ىستەدىم... ۇيقىم كەلىپ... ۇيگە قايتتىم... اپام الاڭدايدى.
جوق-جوق, ەشقايسىسىن كورگەن جوقپىن, جاستىققا باسىم تيگەن بەتتە كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى. ەرتەڭىندە ەستىدىم. جاقسى بالا ەدى...
ايداردىڭ سوت تەرگەۋشىسىنە ايتقانى
ايمان ەكەۋمىز بۇرىننان جاقسى دوسپىز. مەكتەپ تامامداعاننان بەرى ارامىزداعى دوستىعىمىز ءتىپتى ارتتى. قايتىس بولعان جىگىتتىڭ وقۋعا تۇسكەنىن ەستىگەندە ايمان قاتتى قينالدى, سەبەبى ونىڭ قالاعا كەتكەنىن قالامايتىن. ونىڭ دەمالىسقا كەلگەنىن ەستىگەن ايمان كەزدەستىرشى دەپ ءوتىندى. سول ءتۇنى «ماحاببات كوپىرى» جاققا ەرتىپ كەلگەن ەم. «ول بالالارمەن سوندا وتىر, قازىر وڭاشا قالاسىڭدار!» – دەگەندە قۋانىپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ الدى...
كوپىر جاققا بارىپ ەك, ءبىرى «قاعا المايسىڭ!», ءبىرى «جوق, قاعا الامىن!» دەپ داۋلاسىپ جاتىر. ول مەنەن قازىق پەن زىلبالعا سۇراعاندا, ويىمدا ەشتەڭە جوق, ۇيدەن الىپ شىقتىم. ءيا, قولىمنان ج ۇلىپ الدى دا, بەيىت جاقتى بەتكە الدى. توقتايتىن ءتۇرى جوق, ەرىكسىز بالالارعا ايتتىم.
شالىنىپ-ءسۇرىنىپ بارلىعىمىز جەتىپ كەلدىك. ول ولگەندەر اۋىلىنا كەيىننەن قوسىلعان كەمەل مارقۇمنىڭ قابىرى جانىندا تۇر ەكەن. ءبىزدى كورگەن بەتتە جالما-جان قابىردىڭ ۇستىنە تىزەرلەپ وتىرا قالىپ, قازىقتى ءالى شوگىپ ۇلگەرمەگەن توپىراقتىڭ قۇبىلا جاعىنا قولىمەن قاداپ, ەكى تىزەسىمەن قىسىپ الدى دا, زىلبالعامەن ۇرا باستادى. ارۋاقتار سارايىنىڭ ەسىگىن قاققانداي تۇنشىعىپ شىققان زىلبالعا داۋىسى بارلىعىمىزدى ەسەڭگىرەتىپ, ورنىمىزدان قوزعالا الماي قالدىق. ءارى قاراي كوپ نارسە ەسىمدە جوق, كوز الدىم تۇماندانىپ, اۋىلعا قاراي جۇگىردىم. ۇيگە جەتە سالا بىلەتىن دۇعالارىمدى ءجۇز قايتارا وقىپ, كىرپىك ايقاستىرا المادىم. سول كۇنى تاڭ دا اتپاي قويدى.
قازا بولعان جىگىتتىڭ كورىپكەل قۇلاعىنا سىبىرلاعانى
مەن قابىر باسىنا ايماندى جاقسى كورگەندىكتەن باردىم... مەن جىگىتتەردىڭ الدىندا ەسىرىپ ارتىق سويلەگەنىم ءۇشىن باردىم... مەن وزىمە-ءوزىم ەرەگىسىپ باردىم... باردى-ى-ىم...
قابىر باسىنا كەلگەندە قازىقتى قاقپاي-اق قويايىن دەپ ءوزىمدى توقتاتقان ەدىم. بىراق دوستارىم كەلىپ قالعاندا نامىسىم جىبەرمەدى. ودان دا ولگەنىم ارتىق! بىراق, مەن ولمەدىم, قازىر سەنىمەن تىلدەسىپ وتىرمىن ەمەس پە؟! و, قۇدىرەت, مەنىڭ ءتانىم عانا ءولدى. مەن ونى بار بولعانى كيىم شەشكەندەي تاستاي سالدىم! بىراق جانىم ءالى قينالۋدا. ماڭگىلىككە ماتالدىم مەن, كورىپكەل...
ءبىر ساتتە ارۋاقتار مەكەنىن جاڭعىرتقان داۋىستان سەلك ەتىپ ەسىمدى جيدىم. سانامدى تورلاپ العان ىزا-كەك, اشۋ, قىزعانىش تۇمانى ءاپ-ساتتە سەيىلدى. بىراق قازىقتى قاعىپ جاتقان قولىم وزىمە باعىنار ەمەس. بويىمدى بيلەپ العان الدەبىر كۇش مەن ءۇشىن قيمىلداپ جاتقانداي. سوسىن تىزەمە قىسىپ ۇستاپ تۇرعان قازىقتىڭ ادام باسسۇيەگىن تەسىپ ءوتىپ, بىلجىراپ كەتكەن ميدىڭ قابىر ىشىنە اعىپ جاتقانىن كوزىممەن كوردىم, تەرىممەن سەزدىم, قۇلاعىممەن ەستىدىم. مازارلاردىڭ كولەڭكەسىندە تىعىلىپ, سىرتىمنان باقىلاپ تۇرعان ارۋاقتار ءبىر كورىنىپ, ءبىر كورىنبەي جان-جاعىمنان تابالاي باستادى. كەمەل مارقۇمنىڭ كورى مەنى ىشىنە قاراي جۇتىپ, تۇڭعيىققا تارتىپ اكەتىپ بارا جاتقانداي. زىلبالعانى تاستاي سالىپ, تۇرا سالا قاشپاق بولدىم. بىراق پالتومنىڭ ەتەگىنەن الدەبىر كۇشتى قول ۇستاپ قالدى. قايتا تۇرايىن دەپ ەم جىبەرمەدى.
مەن ارۋاقتاردىڭ قاھارىنا ۇشىراعان ەلەسپىن! تىڭدا مەنى, كورىپكەل!
قۇلاعىم تۇنىپ, كوز الدىمدا مىڭ-ميلليون جارىقتار جارقىراپ جاتتى. تاعى ۇمتىلدىم, ارۋاقتار پالتومنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ العان, وزىنە قاراي تارتاتىن سىندى. داۋىستاپ جىلاپ جىبەردىم, ءوز داۋىسىم وزىمە بوتەن ەستىلدى, مەن ەمەس بۇل جىلاپ جاتقان, مەن ەمەس! قاتتى جۇلقىنىپ قالىپ ەم, تۇنەك تىرناعىنا ىلىنگەن پالتومنىڭ ەتەگى «ھ-ھىىىرررققق» ەتىپ جىرتىلدى, ولار مەنى جىبەرە سالدى. ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ اۋىلدى بەتكە الدىم. ارتىما قاراۋعا قورىقتىم. كەمەل مارقۇمنىڭ ارۋاعى بىرەسە وڭ, بىرەسە سول جاعىمنان شىعىپ, قىر سوڭىمنان ەرىپ كەلە جاتقانداي بولدى. كوزىمدى تارس جاۋىپ, جۇگىرە بەردىم, جۇگىرە بەردىم. كوزىمدى اشسام الدىمنان شىعاتىنداي... توتەسىنەن ۇيگە تارتتىم, كىرە سالا پالتومدى شەشىپ, بۇرىشقا لاقتىرا سالدىم دا توسەككە قۇلادىم. ەسىمە ەشبىر دۇعا تۇسپەي قويدى. كوز الدىم قاراۋىتىپ, ءۇيدىڭ كولەڭكەلەرىنە تىعىلىپ تۇرعان ەلەستەر كەۋدەمە ءمىنىپ, جۇرەگىمە قازىق قاعىپ جاتتى. مەن تۇنشىعىپ, ماڭگىلىك مەكەنىمە اينالعان وسىناۋ تۇنەككە ءسىڭىپ كەتە باردىم...
الماز مىرزاحمەت