ءبىرىن-ءبىرى كەزدەستىرگەن كەزدە «مال-جاندارىڭ امان با؟» دەپ, جاننان بۇرىن مالدىڭ جاعدايى مەن ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇگەلدىگىن سۇرايتىن حالىقتىڭ وكىلى ەمەسپىز بە؟ بۇل حال-جاعداي سۇراسۋدىڭ بۇرىنعى ءۇردىسى دەي تۇرساق تا, بۇگىنگى كۇندە دە مال ءوسىرۋ ءىسى ەجەلگى داستۇرىمىزدەن تىس قالىپ قويماعانى انىق. ويتكەنى قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى تۇتاستاي ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
ءبىز بۇگىن وسى ءىستىڭ جاي-كۇيى اقتوبە وبلىسىندا قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگىمىز كەلەدى. وسى ورايدا ەڭ الدىمەن, ءوڭىردىڭ مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە وتە قولايلى ەكەنىن ايتقان ءجون. قازاقستان كارتاسىنا قاراڭىزشى, نەنى بايقار ەدىڭىز؟ ءوڭىر اۋماعىنىڭ كەڭدىگى بىردەن كوزگە تۇسەدى. ءتىپتى ويشا كوزبەن مولشەرلەگەننىڭ وزىندە كورشىلەس اتىراۋ, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىن قوسا العانداعى تەرريتوريا اقتوبە وبلىسىنان ءسال عانا اسىپ تۇسەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز وسىنشاما ۇلكەن اۋماق جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن جولعا قويۋعا وتە ءتيىمدى ەكەنىن جەتكىزۋ بولاتىن.
قولدا بار دەرەكتەر وبلىس اۋماعىنداعى 30 ملن گەكتار جەردىڭ 25 ملن-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى القاپتار ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا وڭىردە قازىرگى كۇنى ونىڭ تەك 10 ملن گەكتارى عانا سالا قاجەتتىلىگى ءۇشىن قولدانىلىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك, پايدالانىلماي بوس قالعان الەۋەت پەن مۇمكىندىكتەردىڭ مول ەكەنىنە بىردەن كوز جەتكىزۋگە بولادى. سونىڭ ىشىندە مال جايىلىمى ءۇشىن بەلگىلەنگەن 20 ملن گەكتاردىڭ تەك 9 ملن-ى عانا مال وسىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنىڭ بىرىندە ەلىمىزدەگى بىرقاتار وبلىستاردىڭ اۋماقتارى جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ءتيىمدى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇل رەتتە اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنىن جوعارىدا كورسەتىلگەن دەرەكتەر دە دالەلدەي تۇسەدى. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, جايىلىمدىق جەرلەر – ارزان ەت ءوندىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. مۇنداي جاعدايدا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى ءبىرشاما تومەندەيدى. ەگەر اقتوبەلىك ماماندار وسى ماسەلەگە تەرەڭىرەك كوڭىل اۋدارسا, ونىڭ تيىمدىلىگىنە وڭاي كوز جەتكىزەرى انىق. الايدا ازىرگە بۇل ماسەلەدە ايتا قالارلىقتاي قوزعالىس بايقالا قويمايدى. شۇرايلى جەر, قولايلى كليمات جانە سۋ قويمالارى بولا تۇرا مۇندا مال باسىنىڭ ءوسىمى 1,5-4 پايىزدان اسا الماي كەل جاتقانىنىڭ سىرىن مۇمكىن وسىنداي ورالىمسىزدىقتان ىزدەگەنىمىز ءجون شىعار.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, سونىڭ ىشىندە اسىل تۇقىمدى مال سانىن وسىرۋگە قاتىستى «سىباعا», «التىن اسىق», «قۇلان», «ىرىس» سەكىلدى باعدارلامالار قابىلداندى. ەگەر ءىستىڭ كوزىن تابا بىلسە, ونىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ العا جىلجىتۋعا بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. وبلىستا وسى ماقساتقا بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋ دەڭگەيىنىڭ كوڭىل كونشىتە بەرمەيتىنى دە بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. ءبىز ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ بارىسىندا وسى باسى اشىق ساۋالدارعا جاۋاپ الۋدى ماقسات تۇتقان ەدىك. الايدا اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋداعى جارقىن مىسالدارعا قول جەتكىزە المادىق. بۇل كورىنىستىڭ ءوزى سايىپ كەلگەندە وبلىستا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ىسىنە سالقىنىن تيگىزبەك.
راس, بۇگىنگى كۇنى وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن دامىتۋ ىسىنە ءتاپ-ءتاۋىر كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. وسى ارقىلى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى قۇرىلىمداردى نىعايتا تۇسۋگە دە جول اشىلماق. ءارى مۇنداي قادام وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى جەرگىلىكتى ساپالى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى دە. ەڭ باستىسى, اۋىل تۇرعىندارى مال ءوسىرىپ, ونىڭ ونىمدەرىن پايداعا اسىرۋدى ماقسات ەتكەن كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋ ارقىلى الەكەدەي جالاڭداعان الىپساتارلارعا جەم بولماي, وزدەرى وسىرگەن اق ادال مالىنىڭ ونىمدەرىن ءتيىستى باعاسىنا پۇلداي الادى.
اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇسايىن سارسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەدە ەشقانداي ءمىن جوق سەكىلدى كورىنەدى. ول بيىلعى جىلى وبلىس كولەمىندە 2,5 مىڭ ءۇي شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەرگە تارتۋ ماسەلەسى قويىلعانىن ايتىپ بەردى. قازىرگى كەزدە 171 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ قۇرامىنا 4000 ءۇي شارۋاشىلىعى, 108 فەرمەرلىك قوجالىق, 30 زاڭدى تۇلعا بىرىكتى دەپ مالىمدەدى سالا جەتەكشىسى.
ارينە, العاش ەستىگەندە بۇل دەرەكتەردىڭ ءبارى جانىڭدى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. بارەكەلدى دەگىڭ كەلەدى ەرىكسىز. ايتسە دە قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ سانىن تىزبەكتەۋ بار دا, ولاردىڭ ناقتى جۇمىس ناتيجەلەرىن ساراپتاۋ بار ەمەس پە؟! ءتىپتى بۇل ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي دەسە دە بولادى. وسى تۇرعىدا سالا باسشىسى سانامالاپ بەرگەن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنىڭ ءبارى اياقتارىنان تىك تۇرىپ, شارۋالارىن شالقىتىپ اكەتتى دەپ ايتا الار ما ەكەنبىز.
وسى ىڭعايمەن تاعى دا سالا يىرىمدەرىنە تەرەڭدەي تۇسەر بولساق, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ بار دا, ونى وڭدەۋ بار. بۇل رەتتە وڭىردەگى مال ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسى الدىڭعى ىسپەن سالىستىرا قاراعاندا, ءبىرشاما اقساپ تۇرعانى بايقالادى. اسىرەسە, وڭىردە سوڭعى كەزدەرى ەت پەن ءسۇت وڭدەۋ مولشەرى اجەپتاۋىر ازايىپ كەتكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ءسويتىپ مۇندا ونىڭ ۇلەسى بيىلعى جىلدىڭ جەتى ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەبارى 36,4 پايىزدى قۇراپتى. مۇنداي تومەن كورسەتكىش اقتوبە قالاسىندا, العا جانە ىرعىز اۋداندارىندا تىركەلگەن. بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە وڭىردەگى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن قايتا قۇرۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. ونىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ جونىندە شۇعىل شارالار بەلگىلەۋ قاجەتتىگى دە تالاس تۋعىزبايدى.
قۇدايعا شۇكىر, ءوڭىر ەت جانە ءسۇت وڭدەيتىن قۋاتتى كاسىپورىندارعا كەندە ەمەس. وبلىستا جالپى قۋاتى جىلىنا 21,5 مىڭ توننانى قۇرايتىن ەت ونىمدەرىن شىعاراتىن 11 كاسىپورىن بار ەكەنى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ سانى جونىندە دە بىرەۋگە كىنا تاعۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق. ايتسە دە ولاردىڭ قازىرگى كۇنى الىپ وتىرعان ورتاشا جۇكتەمەسى كوڭىلگە قونادى دەپ ايتۋعا اۋىز بارا بەرمەيدى. ويتكەنى ونىڭ العاشقىسىنداعى مۇنداي كورسەتكىش 61 پايىز توڭىرەگىندە بولسا, ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ورتاشا جۇكتەمەسى نەبارى 18 پايىز عانا.
دەگەنمەن وبلىستا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىنە كەيىنگى كەزدە جان-جاقتى كوڭىل بولىنە باستاعانى ۇلكەن ءۇمىت تۋعىزادى. بۇل ءۇشىن جالپى قۇنى 10,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 23 ينۆەستيتسيالىق جوبا بەلگىلەنگەن. ونىڭ 13-ءى ءسۇت وڭدەۋ جوبالارىنا جۇمىلدىرىلسا, 10-ى ەت وڭدەۋدەگى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا تارتىلماق. مۇنداي جاعدايدا ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ءىسى جاڭاشا سەرپىن الاتىنى ايقىن.
بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى 2017-2021 جىلداردى قامتيتىن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بەل شەشە كىرىسكەن. وسىنداي سىندارلى ءسات پەن جاۋاپتى كەزەڭدە اقتوبەلىك مال وسىرۋشىلەر دە قولدا بار الەۋەتتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىسكە اسىراتىنىنا سەنىم ارتقىمىز كەلەدى.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە