ۇلت ءالىپبيى

اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات باعدارىن ۇسىنعان پرەزيدەنتتىك ساياسات ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. وسىلاي شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستان قارىشتاپ دامىدى. الەم مويىنداپ قانا قويماي, قازاقستان ليدەرىنىڭ پىكىرىنە دەن قويا باستادى. بۇل تاۋەلسىزدىك, ەگەمەندىك اكەلگەن ۇلى تاعدىر ەدى. مىنە, وسىنداي ساتتە ن.ءا.نازارباەۆ ۇلتىنا سەندى, ۇلتى ەلباسىنا سەندى. وسىنىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جيناستىرۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. اۋەلى «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتاپ جازدى. وندا قازاقتىڭ بەس مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ التىن كومبەسىن اشتى. سونان سوڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالادى. ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى جادىگەرلەر جيناقتالدى. قىتاي, ەۋروپا مەن باتىس كىتاپحانالارىنا ارنايى ەكسپەديتسيالار جىبەرىلىپ, كوپتەگەن قۇندى جادىگەرلەر تابىلدى. وسىلاي م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى الەمدە تەڭدەسى جوق 100 تومدىق «بابالار ءسوزىن» شىعاردى.

مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان انا ءتىلى دە وسىنداي ۇلى ساياسي ەكشەۋ مەن تالقىدان ءوتتى.

ءيا, ءتىل تۋرالى تولقۋلى سوزدەر ايت­قان ن.ءا.نازارباەۆ ۇلت نامىسىن وياتىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ التىن دىڭگەگى تۋرالى اتالى ءسوز ايتتى.

رۋحاني جاڭعىرۋ مىندەتتى تۇردە تىلمەن ۇيلەسىم تاپقاندا عانا بيىك ميسسياسىن ورىندايدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتكەندى ويلايتىن, بولا­شاقتى بولجايتىن ن.ءا.نازارباەۆ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولدى تاڭدادى. تمد ەلدەرى جاپپاي لاتىن الىپبيىنە كوشىپ جاتقاندا سابىر ساقتادى. مۇنى بىرەۋلەر ءتۇسىندى, بىرەۋلەر بايبالام سالۋدان اسا المادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باسشىسى قوعامدىق ويدىڭ جەتەگىندە كەتپەۋى كەرەك. ويتكەنى ول مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن ايقىنداۋعا ءتيىس.

شىنىندا, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستانداعى ساياسي-الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق ماسەلەلەر مۇلدەم بولەك-ءتى. ءوز ەلىمىزدە ءوزىمىز ازشىلىقتا بولدىق. ءوزىنىڭ انا تىلىنەن قول ۇزگەن 4 ميلليونعا جۋىق قازاق بار ەدى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسىبي كورەگەن ساياساتكەر رەتىندە قوعام­دىق ويدىڭ جەتەگىندە كەتپەدى, قايتا قوعامعا بۇكپەسىز شىندىقتى ايتتى. «كىمگە كۇش كورسەتەمىز؟ جان-جاقتى كورشىلەرمەن قىرعي-قاباق بولىپ ەرتەڭگى كۇنى ەلىمىزدى ۇلكەن-ۇلكەن ۇلتتارعا, ەلدەرگە قارسى قويىپ, تالان-تاراجعا تۇسىرسەك, ءتىل تۇرماق باس قايعى بولادى. شىداۋ كەرەك. كوپىردەن وتەتىن ۋاقىت ونشا كوپ ەمەس. ءبىر ون بەس-جيىرما جىل ۋاقىت كەرەك». بۇل ءسوزدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1992 جىلعى 26-قاراشادا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايىندا ايتىپ ەدى.

مىنە, وسى كەزەڭنەن باستاپ ن.ءا.نازارباەۆ قازاق ءتىلىنىڭ قاسيەتى تۋرالى سان تولعاندى: «داۋعا سالسا – الماستاي قيعان, سەزىمگە سالسا – قىرانداي قالقىعان, ويعا سالسا – قورعاسىنداي بالقىعان, ءومىردىڭ كەز كەلگەن ورايىندا ءارى قارۋ, ءارى قالقان, ءارى بايىرعى, ءارى ماڭگى جاس, وتتى دا ويناقى انا تىلىنەن ارتىق قازاق ءۇشىن بۇل دۇنيەدە  قىمبات نە بار ەكەن؟!».

ن.ءا.نازارباەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن مەملەكەتتىك تىلدە بايانداما جاسادى. وسىلاي جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىنە جەتتىك. ياعني قازاقستان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وتىزدىعىندا بولۋ ءۇشىن لاتىن الىپبيىنە قايتا ورالۋ قاجەت بولدى. وسىعان وراي قازاقستان پرەزيدەنتى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن 2025 جىلعا دەيىنگى قازاقستان دامۋ ستراتەگياسىنا ەنگىزدى. ءارى 2025 جىلعا قاراي لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن ءوز جولداۋىندا جاريا ەتتى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقا­لاسىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ زامانا سۇرانىسى ەكەنىن نەگىزدەپ بەردى. ءارى لاتىن الىپبيىنە كوشۋدە وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان مەن تۇركيا مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىن جيناقتاپ, قازاقستان جاعدايىن قولايلى شەشۋدى تاپسىردى. سونداي-اق لاتىن ءالىپبيىن جاساۋدىڭ ارحيتەكتونيكاسىن بەلگىلەپ, ناقتىلاپ بەردى.

قازىر الەمنىڭ 112 مەملەكەتى لاتىن ءالىپبيىن, 48 مەملەكەت اراب ءالىپبيىن پايدالانادى دەگەن دەرەك بار. الەمدىك بانك جۇيەسى بويىنشا ەكونوميكاسى وزىق, جەتىلگەن 30 ەلدىڭ 22-ءسى, ال ەكونوميكاسى دامۋشى ىرگەلى 10 ەلدىڭ 7-ەۋى لاتىن ءالىپبيىن پايدالانادى ەكەن. سوندىقتان دا ن. ءا.نازارباەۆ ايتقان مەزگىل كەلدى. ەندى كەشەۋىلدەۋدى كوتەرمەيتىن ۋاقىت باستالدى. قازاق­ستان ءۇش ءتىلدى مەملەكەتتىك ساياساتىن جۇرگىزە باستادى. راس, العاشقى كەزەڭدە قيىندىقتار بولۋى مۇمكىن. ول وتپەلى كەزەڭنىڭ وتپەلى سىناعى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ۇسىنعان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇلتتىڭ كوكپارعا سالار ساياساتىنا اينالماۋى ءتيىس. ءدال قازىر «پرەزيدەنت بىرەۋ, حالقى تىرەۋ» بولاتىن ءسات تۋدى. وسىنداي زامانا سىنىنان مۇدىرمەي وتەتىن ساتتە قازاقستان حالقى بىرەگەيلىگىن كورسەتۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. راسىندا كەشەگى كەڭەستەر وداعىنان تۇركىتەكتەس مەم­لەكەتتەردىڭ ىشىندە ەكى-اق ەل – قازاق­ستان مەن قىرعىزستان عانا كيريلليتسا اياسىندا قالىپ وتىر.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قانداي دا ءبىر وزگە ءتىل مەن ونىڭ جازۋىن تەرىسكە شىعارۋ ەمەس, بۇل بىرىنشىدەن, قازاق الفاۆيتىنە رەفورما جاساپ, ونى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان.

جاقىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاس­سيگى م.و.اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي حالىقارالىق سيمپو­زيۋم وتكىزىلدى. سول سيمپوزيۋمنىڭ ايا­سىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇركيانىڭ ميمار سينان كور­كەم­­ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋلاقاپ قارا, وزبەكستاننان كەلگەن پروفەسسور, حالىقارالىق تۇران اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قالدىبەك سەيدانوۆ, قازاننان كەلگەن پروفەسسور, گ.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كيم مۋگالليموۆيچ مين­نۋللين دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى ءورىستى اڭگىمەگە ارالاستى. ماسەلە, قازاقستانداعى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسى تۋرالى بولدى.

وزبەكستاندىق قالدىبەك سەيدانوۆ تا, ىستانبۋلدىق ابدۋلاقاپ قارا دا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇلتتىڭ رۋحاني رەفورماسىنىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. ولار ءوز ەلدەرىندە لاتىن الىپبيىنە بايلانىس­تى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى كەمشىلىكتەر بولعانىن جاسىرمادى. «قازاق كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەي مە؟ سوندىقتان دا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا ازداعان ولقىلىقتار بولۋى مۇمكىن. بىراق ول ءومىر تەزىنەن وتەدى.

قوعامعا, ومىرگە, مەكتەپكە, جو­عارى مەكتەپكە ەنە كەلە كەيبىر «اتتە­گەنايلاردى» شەشۋ قيىنعا سوقپاي­تىنىن ايتتى قوس عالىم. ال كيم مين­نۋللين بولسا كەزىندە لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدىڭ تاتارستاندا العىشارتتارى جاسالىپ, كەيىن ول رەسەي فەدەراتسياسى كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلەتىن بولعاندىقتان ول ماسەلەنىڭ جولى جابىلىپ قالعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاقستاننىڭ الەمدىك 30 وركەنيەتتى ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىندا لاتىن الىپبيىنە ءوتۋى زامانا سۇرانىسى ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. شىنىندا, قازاق ەلىنىڭ لاتىن ءالىپبيى اياسىندا بولعان ۇلكەن عىلىمي-ادەبي مەكتەبى بار. ءارى بۇل ءۇردىستى قازاقستان جاستارى قولداپ وتىر. ويتكەنى ولار ينتەرنەت جۇيەسىندە جۇمىس ىستەيدى, اقپارات الماسادى. جانە قازاق ءتىلىنىڭ جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندەگى ءرولىن اشا تۇسەدى.

جاقىندا ەلباسى مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ ءبىر توپ مۇشەلەرىمەن كەزدەستى. ەلباسىعا جۇمىسشى توبى قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن قارپىنە نەگىز­دەلگەن بىرىڭعاي ستاندارتتى جوباسىن ۇسىندى. كەزدەسۋ بارىسىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ نەگىزگى-نەگىزگى ءپرين­تسيپتى قاعيداتتارىن ەلباسى ەرەكشە ەسكەرتتى.

«قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋى ءورىستىلدى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, ورىس ءتىلى مەن باسقا دا تىلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەمەيدى. ورىس ءتىلى­نىڭ كيريلل قارپىندە قولدانىلۋى وزگەرىس­سىز قالادى», دەپ كەيبىر قوعام­دىق دوداعا ءتۇسىپ جۇرگەن ەكىۇشتى پىكىرلەرگە نۇكتە قويدى. 32 قارىپتەن تۇراتىن جاڭا ءالىپبي قازاق قوعامىنىڭ الەمدىك ۇردىسكە لايىق ءبىلىم الاتىنىن جاس تولقىننىڭ ءوسىپ شىعۋىنا مۇم­كىندىك بەرەتىن بولادى. قازاقستان بالالارى اعىلشىن ءتىلىن, ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ ارقىلى الەمدىك ءبىلىم دوداسىندا ءوز ورنىن بەرىك قالىپ­تاستىراتىن بولادى. ءبىلىم رەفور­ماسىنىڭ ءبىر ماڭىزدى سالاسى وسىنى قامتيدى.

قوعام لاتىن الىپبيىنە كوشۋ زامانا تالابى ەكەنىن ۇقتى. ول ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە لايىق ادىستەمەلىك بازا جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سوندىقتان دا ەلباسى «الەمدە ەشبىر ەل ءوزىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن بۇكىل حالىق بولىپ وسىلايشا تالقىلاعان ەمەس» دەدى. ويتكەنى 300-دەن استام ۇسىنىستان ەكشەلىپ الىنعان جاڭا قازاق لاتىن ءالىپبيى ۇلتتىڭ ءالىپبيى بولاتىنى انىق. زامانا سۇرانىسىنا قازاق ەلى جاڭا قادام باسىپ وتىر.

ءۋاليحان قاليجانوۆ, ۇعا اكادەميگى