ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرا قونىستاندىرۋ ءۇردىسىن تاجىريبەگە اينالدىرۋمەن قاتار, تۇسىنىك جۇمىستارىن دا شيراتا تۇسكەن ءجون
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى»-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر باعىتى ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىن ۇيلەسىمدى تۇردە رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنىپ, جۇيەلى قارجىلىق, الەۋمەتتىك قامقورلىقتار جاسالىپ وتىرعان وسىناۋ ماڭىزدى شاراعا ازاماتتاردىڭ ءوز ىقتيارىمەن قاتىسۋىنا باسىمدىق بەرىلگەندىكتەن, ەرەكشە ىنتا-جىگەر تۋدىرىپ وتىرعانى انىق. ويتكەنى ىشكى ميگراتسيا سالاسىنداعى بۇگىنگىدەي قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعداي وزگەرمەسە, اتاپ ايتقاندا, دەموگرافيالىق قۇلدىراۋ ءۇردىسى جالعاسىپ, ەڭبەك كۇشىنىڭ تاپشىلىعى ورىن الا بەرەتىن بولسا, 2030 جىلعا قاراي تەرىسكەيلىك تۇرعىنداردىڭ سانى 1 ميلليونعا دەيىن كەمىپ, كەرىسىنشە, كۇنگەي وڭىرلەردە تۇراتىن حالىق سانى 5,5 ميلليونعا دەيىن ارتاتىن بولادى. بيىل «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» قابىلدانىپ, بىرقاتار جەڭىلدىكتەردىڭ قوسىلۋى قۇپتارلىق. وندا ازاماتتاردىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ اۋماقتىق ۇشقىرلىعىن ىنتالاندىرۋدىڭ بىرقاتار شارالارى قاراستىرىلعان. ونىڭ اياسىندا ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە دەمەۋقارجى, سول سياقتى ءبىر جىل بويى ءۇيدى جالداۋ شىعىندارى مەن كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسى تولەنەدى. بۇل قاراجاتقا باسپانا ساتىپ الۋعا دا بولادى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قاتىسۋ بەلسەندىلىگىنىڭ, تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتتىرىلۋى بىردەن-ءبىر دۇرىس قادام.
سولتۇستىك قازاقستان سەكىلدى جۇمىس كۇشى جەتكىلىكسىز وڭىرلەرگە ەڭبەك ميگرانتتارىن كوشىرۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ تىڭ تەتىكتەرى ىسكە قوسىلعالى كەلۋگە تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ سانى ارتىپ وتىر. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن جاسالعان ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمى ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. ءوزارا دەلەگاتسيالار الماسۋ, تاجىريبەلەر ءبولىسۋ, جەرگىلىكتى جاعدايدى زەردەلەۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىمىز سارالانىپ, ەڭبەك كۇشىنە سۇرانىستى رەتتەۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلدى. قىزىلجار – ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, تابيعاتى اسەم, جەرى شۇرايلى, قۇنارلى ولكە. ەگىن, مال وسىرۋگە قولايلى. سول سەبەپتى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي كوشىرۋ باعدارلاماسىنىڭ شاراپاتى مول بولارى ءسوزسىز, دەي كەلىپ جۇمىسپەن ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرگەي ياكوۆەنكو اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالدى. ول كەلتىرگەن دەرەكتەر بويىنشا بىلتىر قۇرامىندا 631 ادام بار 136 وتباسى قونىس اۋدارىپ, 63 ەلدى مەكەنگە تۇراقتاعان. 129 وتباسى قونىس اۋدارعانداردى قابىلداۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ, 46 ميلليون تەڭگە دەمەۋقارجى بەرىلگەن. 27 وتباسىنى جۇمىس بەرۋشىلەر باسپانامەن قامتاماسىز ەتكەن. 51 وتباسى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن يەلەنگەن. 44 وتباسى تۇرعىن ءۇيدى جالعا العان. 124 ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. بارىنەن دە 77 ءبۇلدىرشىننىڭ بالاباقشالارعا بارىپ, 173 بالدىرعاننىڭ تۇرعىلىقتى جەرلەردە وقىپ, وقۋشىلار ازايىپ, جابىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان ءبىلىم وشاقتارىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, تىرشىلىگىن قىج-قىج قايناتقانىن ايتساڭشى!
بيىل دا ەڭ ۇلكەن ورنالاسۋ – قىزىلجار وڭىرىندە. كۆوتا بويىنشا ەلىمىزدىڭ 4 وڭىرىنەن 184 وتباسى قابىلدانىپ, 68 ميلليون تەڭگە دەمەۋقارجى ءبولىندى.
– ەلباسىنىڭ ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تەڭگەرىلىمىن ارتتىرۋ تالاپتارىنا وراي كوشىپ كەلۋشىلەردى جايلى جايعاستىرۋدىڭ, تۇراقتاندىرۋدىڭ, ورتاعا پسيحولوگيالىق جاعىنان بەيىمدەۋدىڭ, جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتۋدىڭ جۇيەلى كەستەسى جاسالعان. سوڭعى ەكى جىلدا 32 وتباسىن قۇشاق جايا قارسى الدىق, – دەيدى قىزىلجار اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى راۋشان تەكىباەۆا.
سولاردىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنان كەلگەن ابدىقادىروۆتار وتباسى كورشى-قولاڭمەن تەز ۇيرەنىسىپ كەتكەن. ءۇي يگەسى وسپان ءار وتباسى ءۇشىن 35 اەك مولشەرىندە بىررەتتىك جاردەماقى, ءبىر جىلعا دەيىن پاتەر جالداۋ شىعىنى تولەنگەنىن, مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋ ارقىلى جەكە شارۋاشىلىق اشىپ جاتقانىن, ايەلى مەن 4 بالاسى قولقانات ەكەنىن جەتكىزدى. ەڭبەك دەسە, ەمەشەگى ءۇزىلىپ تۇراتىن شەراليەۆتەر اۋلەتى باعباندىقتى كاسىپ ەتكەن. 4 گەكتار جەردى وڭدەپ, كوكونىس وسىرۋمەن اينالىسادى. ورامجاپىراقتىڭ 7 تۇرىنەن باسقا قىزاناق, ءسابىز, قيار, اسكوك, جۋا, سارىمساق ەگىپ, سوكولوۆ كەنتىنىڭ قولىن قالتاسىنا سالىپ, ەلتەڭ-سەلتەڭ جۇرگەن 15 تۇرعىنىنا جۇمىس تاۋىپ بەرگەن. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوڭى تۇگىل تۇستەرىندە كورمەگەن ەڭبەكاقى الادى. ءىشىپ-جەمى تەگىن. ەندى نە كەرەك؟! جيىنتىق قۇنى 912 مىڭ تەڭگە كوتەرمەاقى قولدارىنا تيگەن وتباسى مۇشەلەرى ەندى مال ءوسىرىپ, ءسۇت, ەت ءوندىرۋ قامىمەن ءجۇر.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ماعجان جۇماباەۆ اۋدانى حلەبوروۆ ەلدى مەكەنىنە كوشىپ كەلگەن بالابەك ورالوۆتىڭ ات باسىن تىرەگەن اعايىنداردىڭ جۇبىن جازباستان ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرىپ, توپتاپ قونىستاندىرۋ تاجىريبەسىن ۇردىسكە اينالدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسى ويلاندىرماي قويمايدى. ويتكەنى باعدارلاما تەك اۋىلدىق جەرلەردى تاڭداۋعا عانا مۇمكىندىك بەرەدى. مىنەز-قۇلقى تەرىسكەيدىڭ سۋىق, قىتىمىر اۋا رايىنا ۇقساس تەرىسكەيلىكتەرمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ءتىل تابىسار-اۋ! دەگەنمەن دە, حالقىمىزدىڭ تەرەڭنەن تامىر الاتىن تۋىستىق, اعايىندىق ءداستۇرىنىڭ جەتە ەسكەرىلگەنى دە دۇرىس. سوندا ولاردىڭ بارعان جەرلەرىنە تەزىرەك بەيىمدەلۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەرى داۋسىز. ماسەلەن, مامليۋت اۋدانىنىڭ اكىمدىگى ءبىر توپ وتباسىنىڭ اراجىگىن اجىراتپاعان كۇيى پوكروۆكا اۋىلىنا ورنىقتىرىپتى. قانداي جاراسىمدى.
بىردە مامليۋت اۋدانى لەنين اۋىلىنا جولىمىز تۇسكەنى بار. ونداعى ويىمىز جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنان ءدام جازىپ كەلگەن 13 دۇڭعان وتباسىنىڭ جاعدايىمەن جاقىنىراق تانىسۋ بولاتىن. بىردە-ءبىرى قاباق شىتقان جوق. جايدارى قالپىمەن قارسى الىپ, بەينە ءبىز كوشىپ كەلگەندەي تورگە وزدىرىپ, قۇراق ۇشتى. ايتپاعىمىز – مەيماندوستىعىمەن قاتار ەڭبەكقورلىعى, كونبىستىگى. رامازان دياروۆتى باقشالىق باسىندا جولىقتىردىق. كوكونىستىڭ ءبىز بىلمەيتىن تۇرلەرىن ەگىپ تاستاپتى. «توپىراق قانداي قۇنارلى دەسەڭشى. ناعىز تازا ەكولوگيالىق ءونىم عوي», دەپ تامسانادى. وسىندا نارعيزا مۋحوتدينوۆا جۇمىس ىستەيدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 4 بالامەن كوشىپ كەلگەن. كۇيەۋى قايتىس بولعان. «مەن كوپ بالالى انامىن, جاعداي جاساڭدار, جاردەم بەرىڭدەر دەپ مىندەتسىمەگەن. ناپاقاسىن ادال ماڭداي تەرمەن تاپقان. ءىس تىگۋمەن اينالىسقان. ارتىلعان قاراجاتقا ءۇي ساتىپ العان. قازىر جەكە كاسىبىن قۇرىپ, مەكتەپ اسحاناسىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ناۋبايحانا اشپاق ويى بار. سۇيسىنبەي گور!
وكىنىشتىسى سول, ەلىمدى كوركەيتەيىن, دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسايىن دەگەن پەرزەنتتىك بورىشپەن, ازاماتتىق پارىزبەن قولدى-اياققا تۇرماي ۇرشىقشا ءۇيىرىلۋدىڭ ورنىنا ورىنسىز كەۋدە قاعاتىن, ورىندالمايتىن تالاپتارمەن زىعىردى شىعارىپ, جۇيكەگە تيەتىندەردىڭ كەزدەسىپ قالاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. مامليۋت اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماگۇل رامازانوۆا ايتقانداي, سولاردىڭ بىرىنە اۋدان ورتالىعىنان جالعا باسپانا اپەرىلىپ, ىشكى ىستەر بولىمىنە جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. ول بولسا كۇزەتشىلىكتى «مەنسىنبەي» ءوز ەركىمەن شىعىپ كەتكەن. ودان اۋىلدا تۇرامىن دەپ قيعىلىق سالعان. «سلەپچەنكو» شق باسپانامەن قامتاماسىز ەتكەن. 699930 مىڭ تەڭگەنىڭ بىررەتىك جاردەمى بەرىلگەن. «مەكتەپكە جول» اكتسياسى اياسىندا جاردەم كورسەتىلگەن. بارعا قاناعات, جوققا سالاۋات ايتۋدىڭ ورنىنا ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بالالارىن العا تارتىپ, ءجون-جوسىقسىز تالاپتار ايتۋدان شارشاماي جۇرگەن كورىنەدى. «جەر تەلىمدەرىنە تولەيتىن قاراجاتىم جوق» دەپ قاباعىنان قار جاۋىپ وتىرسا كەرەك. «اقسەلەۋ» جشس-ءنىڭ باسشىسى سەرىك مالاەۆ سارىاعاش اۋدانىنا بارعان ساپارىن بىلايشا ەسكە الادى:
– دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولىپ, 4 وتباسىنى تاڭداپ الىپ قايتتىم. ءۇي دە, جۇمىس تا تابىلدى. شەتتەرىنەن ىسكەر, ۋادەگە بەرىك, مىنەزدەرى سىپايى. تەك ءبىر وتباسىنىڭ ەگەسى كوڭىلىمدى قاتتى جابىرقاتتى. ابدەن ءبالسىنىپ ءبىتتى. بەينە وزگە ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن سياقتى. ارينە ونداي ساناتتاعىلار «ارپا ىشىندەگى ءبىر بيدايداي» كەزدەسسە دە, جاراسىپ تۇرعان جوق.
كوشۋ – ءار ادامنىڭ جەكە ءىسى. وعان ەشكىم كۇشتەلمەيدى. دەگەنمەن, نيەت ەتىپ بارعاندارعا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر تۋدىرىلىپ وتىرعاندا مەملەكەتتىك ماڭىزى بار وسىناۋ ماسەلەگە مۇددەلىلىك تانىتۋ كەرەك-اق. ەڭ باستىسى, سولتۇستىك وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ تۇزەلىپ, جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋگە اتسالىسۋ ابىرويلى ءىس سانالسا كەرەك.
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى