زاي­روللا دۇيسەنبەكوۆ - زامانا زيالىسى

الاشتىڭ بەتكە ۇستار تالاي ارىسى دۇنيەگە كەلگەن, قا­سيەتتى باياناۋىلدا تۋعان زاي­روللا دۇيسەنبەك ۇلى ءوزىنىڭ الدىنداعى اعا بۋىن اعارتۋشىلاردىڭ, عا­لىم­داردىڭ, جازۋشىلاردىڭ, اقىنداردىڭ جانە قوعام قاي­راتكەرلەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك قا­سيەتتەرىن بويىنا سىڭىرە بىلگەن ويشىل, عالىم, ۇستاز جانە قوعام قاي­راتكەرى دەسەك ارتىق ايتا الماسپىز. 

كەشەگىسىز بۇگىن جوق. زاي­روللا دۇيسەنبەك ۇلى سوناۋ باياناۋىلدا وتكەن بالالىق شا­عىندا-اق ءوزىنىڭ زەرەكتىگىمەن تالايدى تاڭداي قاقتىردى. ستۋ­دەنتتىك جىلداردا عىلىمي ۇيىرمەلەرگە بەلسەنە قاتىسىپ, عىلىمعا بەيىمدىلىگىمەن كوزگە تۇسە ءبىلدى. وندىرىستە قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ تە ءوزى تامامداعان جو­عارى وقۋ ورنىمەن بايلانىسىن ۇزبەدى. ءسويتىپ قا­زاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋا­شىلىعى ينستيتۋتىنىڭ كۇندىزگى بولىمدەگى اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, 1966 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتالىپ, ال 1985 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىقتى. 

زايروللا دۇيسەنبەك ۇلى 1965­ جىلدان باستاپ قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن­دا اسسيس­تەنت, اعا وقىتۋشى, دو­تسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, اگرونوميا فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى سەكىلدى قىزمەت باسپالداقتارىنان ابىرويلى ءوتتى. سول جىلدارى زايروللا دۇيسەنبەك ۇلى پەداگوگيكالىق, قو­عامدىق جانە ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىستارىن تەڭدەي الىپ جۇرۋىمەن قاتار, ءوزىن تەك قا­زاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل كسرو عالىمدارىنىڭ الدىندا ەرەكشە ويلاۋ قابى­لەتىمەن تانىتىپ, سول كەزدەرى جاڭا دامىپ كەلە جات­قان ەگىنشىلىك سالاسىندا جوسپارلى نەمەسە ساندىق تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, ءونىم الۋ پروبلەماسىنا اسا دەن قويعان زەرتتەۋشىلەر قاتارىنا ەندى. 

وسىدان باستاپ عىلىمي قو­عامنىڭ ورتاسىندا زايروللا دۇي­سەنبەك ۇلىنىڭ تابيعات بەرگەن ماتەماتيكالىق كاتەگوريالارمەن ويلاۋ قاسيەتى ايرىقشا كوزگە تۇسە باستادى. سول كەزدىڭ وزىندە ەگىنشىلىك جۇيەسىندە جوس­پارلى ءونىم تەك ءاربىر ەگىس القابىنىڭ اركەلكىلىگىن ەس­كەرگەندە عانا دۇرىس جولعا قويىلاتىنىن دالەلدەپ شىقتى. مىسالى, ونىڭ جوسپارلى ءونىم الۋ پروبلەماسىنىڭ تەورياسى مەن پروگراممالاۋ ادىستەمەلەرىنە قوس­قان ۇلەسى بۇكىلوداقتىق اۋىل­شارۋاشىلىق اكادەميا­سىنىڭ 1984 جىلى وتكەن ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە جوعارى باعا الدى. بۇل كسرو كەزىندە قازاق عالىمدارىنا كورسەتىلگەن وتە سيرەك قۇرمەتتىڭ بىرەگەيى ەدى. 

وسىنداي ابىرويعا جەتىپ, ەگىنشىلىك عىلىمىن قارىشتاپ دامىتىپ كەلە جاتقاندا قوعام جاڭا كاپيتاليستىك فورماتسياعا بەت بۇردى. ەل الدىندا بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن جەر قاتى­ناس­تارىن نارىق تالابىنا ساي­ جۇرگىزۋ پروب­لەماسى العا قو­يىلدى. تاۋەلسىزدىككە جاڭا قا­دام باسقان ەلدىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى م.وسپانوۆ اتالعان پروب­لەمالاردى شەشۋ تەك قانا زايروللا دۇيسەن­بەك ۇلىنىڭ قولىنان كەلەتىنىنە ەشقانداي كۇمان كەلتىرمەدى. زايروللا دۇي­سەنبەك ۇلى 1993 جىلى العاشىندا قازاق مەملەكەتتىك جەرگە ورنالاس­تىرۋ جونىندەگى جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورلىعىنا تاعايىندالدى. ارا­عا ءبىر جىل سالىپ «جەر رەسۋرس­تارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ» باس ديرەكتورى لاۋازىمىنا يە بولىپ, وسى مەكەمەگە قاتارىنان ون ءۇش جىل مۇلتىكسىز جەتەكشىلىك ەتتى.

زايروللا دۇيسەنبەك ۇلى وسى تۇستا جەر قاتىناستارىن قاي­تا قۇرۋ مەن جەر رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ, قورعاۋ جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋعا ار­نال­عان عىلىمي-وندىرىستىك باعدارلامالار, ادىستەمەلەر مەن نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ازىرلەپ شىقتى. وسىنداي كەشەندى, كوپ سالالى جانە اسا كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن دايىنداۋ جانە ولاردى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ اۋىسپالى كەزەڭىندە تۇرعان مەملەكەتتىڭ, كۇندەلىكتى ارپا­لىستاعى ءوندىرىس سالاسىنا ەنگىزۋ دارىندى عالىمنان تەرەڭ تالداۋ, قارىشتى ەڭبەك, قايىسپاس ەرىك جانە ەرەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتكەنىن جانە بارلىق مىندەتتەردى وزىنە ءتان تاباندىلىقپەن ورىنداپ شىققانىنا حالىق كۋا. زاكەڭنىڭ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» اتاعىن الۋى جانە «قۇرمەت», «پا­راسات» وردەندەرىمەن, ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ التىن مەدالىمەن العاشقىلار قاتارىندا ماراپاتتالۋى – وتانىمىزدىڭ اعا­مىزدى قوعام مەن مەملەكەت الدىندا سىڭىرگەن زور ەڭبەگى ءۇشىن باعا­لاعاندىعىنىڭ بەلگىسى. 

زايروللا دۇيسەنبەك ۇلىنىڭ ويشىلدىعىنىڭ, ماتەما­تيكا­لىق كاتەگوريالارمەن ويلاۋ قاسيە­تىنىڭ, تىنىمسىز قاجىرلى دا, قايراتتى ەڭ­بەگىنىڭ اسا ءىرى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە, قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر­ دوستاستىعى ەلدە­رىندە ءالى كۇنگە دەيىن تەڭدەسى جوق «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كاداسترىن جانە ونىڭ اۆتو­ماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن» مەملە­كەتتىك ينفرا­قۇرىلىم رەتىندە وندىرىستىك تاجىريبەگە ەنگىزىلۋىن باسا اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسى جۇيەنى ەنگىزۋ بارىسىندا زاكەڭ «اقپارات­تىق عاسىردىڭ» تالاپتارىن تەرەڭنەن ءتۇسىنىپ, الەم دەڭ­گەيىندە ساراپتاما جۇرگىزىپ, ءوز ۋاقىتىنىڭ قۇزار بيىگىنە كو­تەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كاداسترى جانە ونىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپارات­تىق جۇيەسى» الەمدەگى ەڭ وزىق گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلدى. مىسالى, زايروللا دۇيسەنبەك ۇلىن ايتپاعاندا, اتقارعان جۇمىستىڭ تەحنيكالىق جەتەكشىسى بولعان جانات التاەۆ­تىڭ ءوزى اتى الەمگە ايگىلى اقش-تىڭ ESRI كومپانياسىنىڭ لاۋ­رەاتى اتاندى. وسى تەحنولوگيا­لاردى جوعارى وقۋ ورنىنا, دالىرەك ايتسام زايروللا دۇيسەنبەك ۇلىنىڭ ءوزى وقىپ, ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن قازىرگى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ەنگىزۋ بارىسىندا 2005 جىلدان باستاپ تىزە قوسىپ, زاكەڭمەن بىرگە ەڭبەك ەتە باستادىق. ۇستازىمنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا دەگەن كىرشىكسىز قۇلشىنىسى مەن پاكتىگى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن عارىشتىق تەحنولوگيالاردى وقۋ پروتسەسىنە جانە عىلىمي-وندىرىستىك جۇمىستارعا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. اكا­دەميك اعامىزدىڭ قولداۋى بۇكىل ستۋدەنتتەر قاۋىمىن ارقا­لاندىرىپ, ولاردى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى سايىستاردا ەڭ جوعارعى ساتىلارعا شىعاردى جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنان التى عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىن ۇتىپ الۋىنا سەبەپكەر بولدى. گەواقپاراتتىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋدىڭ ارقاسىندا قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقى­تۋشىلارى الىس شەتەلدەرگە بارىپ (انگليا, اقش, گول­لانديا, ت.ب.) تاجىريبەدەن ءوتىپ, بىلىكتىلىكتەرىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك الدى. 

ەڭ الدىمەن وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا زاكەڭ الەمدىك دودانىڭ الدىڭعى قاتارىندا قازاقستان تاريحىندا العاشقى بولىپ گەو­اقپاراتتىق جۇيەلەردى پاي­دالانىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كاداسترىن جانە ونىڭ اۆتومات­تاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە­سىن» رەسپۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك ينفراقۇرىلىم رەتىندە ەنگىزە ءبىلدى. زايروللا دۇي­سەنبەك ۇلىنىڭ وسى ەرەن ەڭبەكتەن تۋعان باستاماسى وقۋلىقتارعا ەنىپ, قىتاي جانە تمد ەلدەرىندە ونەگە رەتىندە باسشىلىققا الىنىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەدەلىن كوتەردى.

ۇستازىما 2010 جىلى­ جو­عارىدا جاساعان دايىن­دىق­تا­رىن جەرگە تاستاۋعا بولمايتىنىن, «اقپاراتتىق عاسىر­دىڭ» ۇلى كوشىنەن قالماي «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىن» دايىنداپ, جاساپ جانە دامىتۋ­ جۇمىستارىن توقتاتپاۋ كەرەك­تىگىن ايت­قا­نىمدا, ەش ويلان­باستان كەلى­سى­مىن بەرىپ, قول­­داۋ كورسەتۋگە دا­يىن­ ەكە­نىن ايتتى. سودان باس­تاپ زايروللا دۇيسەنبەك ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەردى قاشىقتان زوندتاۋ عارىشتىق جۇيەسى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى دالدىكتەگى جەرسەرىكتىك ناۆيگاتسيالىق جۇيەسىنىڭ جەرۇستى قۇرىلىمى سياقتى عارىشتىق تەحنولوگيالاردى ومىرگە دايىنداپ جاتقان «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىن» دايىنداۋعا قولعابىس جاسادى. 

مىسالى, 2013 جىلى اكادەميك اعامىز­دىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر­ ين­فرا­قۇرىلىمىن 2020 جىل­­­عا دەيىن دايىنداۋ جانە­ دامىتۋ كونتسەپتسياسى» جاسا­لىن­دى. ال 2014 جىلى زاي­روللا دۇيسەنبەك ۇلىنىڭ كە­ڭەس­تەرىن پايدالانا وتىرىپ مەنىڭ جەتەك­شى­لىگىممەن اتقا­رىلعان عىلىمي جۇمى­س­­تارى­مىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق كە­ڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفرا­قۇرى­لى­مىنىڭ» اۋدان كولەمىندە قالاي جاسالاتىنىن جان-جاق­تى كورسەتىپ بەردى. بۇل اتقارىلعان ەڭبەك­تەر وتە ناتيجەلى بولىپ «كەڭىستىكتىك دەرەكتەر» جانە «كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفرا­قۇرى­­لىمى» دەگەن تۇسىنىكتەر العاش رەت «قا­زا­قستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عارىش تۋرالى زاڭىنا» ەنگىزىلدى. ەندى مەملەكەتتىڭ الدىندا قاجەتتى قاراجات ءبولىپ, «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىن» جاساۋ عانا تۇر. 

زاكەڭ ءوزىنىڭ ەرەكشە بىتكەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزدەرى, ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنى تۋرالى ەمىن-ەركىن پىكىر الماسىپ وتى­رادى. سولاردىڭ ءبىرى 2015 جىلى الەمدە جا­ڭا تۋعان, كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق دەرەكتەر ينفرا­قۇرىلىمىن جاساۋ ارقىلى ورىندالاتىن, ء«ۇشىنشى جاسىل رەۆوليۋتسيا» اتانعان, تولىعىمەن سان­دىق تەحنولوگيالاردان تۇراتىن «اقىلدى» نەمەسە «smart» اۋىل­ شارۋاشىلىعى. بۇگىندە زاي­روللا دۇيسەنبەك ۇلى ازىرگە جاڭالىعى جاعىنان تەڭدەسى جوق «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعىن» ەلىمىزدىڭ اگرووندىرىستىك كەشەنىنە ەنگىزۋ­دىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدە. 

مىنە, زىمىران ۋاقىتتىڭ جەتەگىندەگى قىم-قيعاش تىرلىكتەن ەش ۋاقىتتا شەت قالماي, زامان اعىمىمەن قولتىقتاسا ارالاسىپ, كوش­باسشىلار قاتارىندا جۇرەتىن زايروللا دۇي­سەنبەك ۇلىنىڭ ۇنەمى ۇلتجاندىلىق سيپاتىن, ەلى ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەك ەتكەن ەرەن تۇلعاسىن, كەيبىرەۋلەرگە ۇقساپ جۇرت الدىندا بوس داۋرىققان جەل سوزبەن ەمەس, ىرگەلى ەڭ­­بە­گىمەن, عىلىمي اۋقىمدى ۇلان-عايىر ىستە­رىمەن, پاراساتقا تولى مىنەزىمەن كورسەتە بىلە­تىندىگىنىڭ كۋاسى بولىپ كەلەمىز. 

اقىلبەك كۇرىشباەۆ, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

استانا