ەلىمىزدىڭ زاماناۋي ءبىلىم كەڭىستىگىنە بەت بۇرۋى ۇلتتىق پەداگوگيكادا, ونىڭ ىشىندە مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋدا ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ىقىلىم زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن الداعى وركەندەۋدىڭ بەرىك ءدىڭى ەتە وتىرىپ, ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن, بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋىن قالايمىن», دەپ جازعان بولاتىن. ياعني, مەكتەپكە دەيىنگى كەزەڭنەن باستاپ ۇلتتىق تاربيەنى قالىپتاستىرۋ, بالانىڭ فيزيكالىق جانە وي-ءورىسىنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ىزدەستىرۋ وتە وزەكتى. وسى ورايدا الماتى قالاسىنداعى №51 بالاباقشا ۇجىمى ۇلتتىق كودتى قالىپتاستىرۋدىڭ پەداگوگيكالىق قۇرالى رەتىندە قاراپايىم اسىقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. جۋىردا رەسپۋبليكالىق تامىز ءماسليحاتى اياسىنداعى كورمەدە اتالعان اسىق تەحنولوگياسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلار دا كوپ بولدى.
پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا عىلىمىندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ جەتەكشى ارەكەتى ويىن ەكەندىگى مويىندالىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ناتيجەلىلىگى ويىننىڭ الۋان تۇرلىلىگىنە, وقۋ-تاربيە ماقساتىندا ۇيلەسىمدى قولدانۋعا تىكەلەي بايلانىستا ەكەندىگى دالەلدەندى. سوعان سايكەس بۇلدىرشىندەردى دامىتۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار دا جەتكىلىكتى. دەسە دە, ۇلتتىق كودتى بىلدىرەتىن پەداگوگيكالىق ادىستەمەلەر مەن ويىنداردى كورە بەرمەيمىز. بۇل رەتتە №51 بالاباقشانىڭ اسىق تەحنولوگياسى بۇگىنگى ءبۇلدىرشىندى دامىتۋعا قاجەتتى بىرەگەي مەتوديكالىق قۇرال ەكەنىن ايتۋعا بولادى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا سايكەس, زاماناۋي تۇرعىدان جاڭعىرتىلعان اسىق مەتوديكاسىنا بيىل 16 ماۋسىمدا ادىلەت مينيسترلىگى اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى كۋالىك تە بەرگەن ەكەن. اسىقتى بار ىنتا-جىگەرىمەن ويناعان بالالار جان-جاقتى داميتىندىعىن دالەلدەگەن بالاباقشا باسشىلىعى بۇگىندە رەسپۋبليكالىق, قالالىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدە سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, ءتول تاجىريبەلەرىن بولىسۋدە.
البەتتە, ارعى زاماندا اسىق قازاق بالالارىنىڭ كۇندەلىكتى ويىنى بولاتىن. حالقىمىز قىز بالا تۋسا ەلىكتىڭ اسىعىن, ۇل بالا تۋسا ارقاردىڭ اسىعىن سىيعا تارتۋدى جاقسىلىققا بالاعانى بەلگىلى. قازىر بالالار بالپاڭ باسا باستاعاننان-اق اتا-اناسى جۇيكەسى تىنىش بولۋى ءۇشىن قولىنا پلانشەت بەرىپ قوياتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. پەداگوگتاردىڭ پايىمىنا سۇيەنسەك, بۇدان بالانىڭ زەيىنى تۇيىقتالادى, كوزىنىڭ كورۋ قابىلەتى تومەندەيدى, جۇيكەسى جۇقارادى, تومەن قاراپ وتىرعاندىقتان ومىرتقالارى قيسايادى جانە كادۋىلگى ادامي قارىم-قاتىناستى ۇمىتادى. ۆيرتۋالدى الەمگە بوي ۇرعان بالا قورشاعان ورتامەن سويلەسپەيدى. ال بۇل بالاباقشاداعى اسىق ويناي باستاعان بالانىڭ بويىنداعى وزگەرىستەردى اتا-انالار كۇن سا-يىن بايقاي باستاعانىن ايتۋ كەرەك. ياعني, بالا ەڭكەيەدى, تۇرادى, ۇزدىكسىز قوزعالىس دەنە سىمباتىنا كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار, كاسىپكەرلىك قابىلەتى داميدى, ۇتىپ العان اسىعى كوبەيگەن سايىن قۋانادى. جانىنداعى ءوزى قاتارلى بالالارمەن بىرگە ۇيىمشىلدىعى مەن ءتىل بايلىعىن دامىتادى.
وسىلايشا, اسىقتىڭ پايداسىن ءىس جۇزىندە دالەلدەگەن بالاباقشا ۇجىمى اتا-انالارمەن بىرگە اسىق جيناۋ اكتسياسىن جۇرگىزگەن ەكەن. بۇگىنگە دەيىن ولار 3500 اسىق جيناپ ۇلگەرگەن. بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى فاريدا وماربەكوۆا اسىقتىڭ بارلىعى حيميالىق جولمەن زالالسىزداندىرىلىپ, بالا دەنساۋلىعىنا زاردابى جوق بوياۋمەن بويالعان سوڭ زەرتحانادا ارنايى ساراپتامادان وتكەنىن ايتادى.
– ءبىز اسىقتى ويىننان بولەك وقۋ ۇدەرىسىنە قوستىق. بالا بويالعان اسىقتىڭ ءتۇرىن بوياۋ ارقىلى تۇستەردى اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەنەدى. ياعني, ءبۇلدىرشىن اق پاراقتاعى شەڭبەر ىشىنە اسىقتى بوياۋعا مالۋ ارقىلى نۇكتەلەر تۇسىرەدى. ءسويتىپ ءار بالانىڭ قاعازعا تۇسىرگەن بوياۋى ءتۇرلى كەسكىنگە اينالىپ, بۇلدىرشىندەردى قۋانىشقا بولەيدى. ال اسىقتى ۇياشىقتارعا سالۋ بالانىڭ ساۋساق بۋىندارىنا وتە پايدالى. بالالار بويالىپ, تەسىلگەن اسىقتى ءبىر تۇستەن كەيىن ەكىنشى ءتۇستى جىپكە وتكىزىپ, تىزبەكتەيدى. ءتىزۋ ارقىلى بالا تۇستەردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتا الادى, قولىنىڭ ۇساق موتوريكاسى داميدى. ساۋساقتارىمەن جۇمىس جاساۋ ارقىلى, ساۋساقتارى يىلگىش بولىپ جاتتىعادى. مۇنىڭ ءبارى بالانىڭ قيالى مەن ويىن, ۇشقىرلىعىن, زەيىنىن جان-جاقتى دامىتادى. اسىق تەراپياسى بالالاردىڭ قيمىل-قوزعالىسىن رەتتەۋگە, كەڭىستىكتى باعدارلاي بىلۋگە, سوزدىك-لوگيكالىق ويلاۋدى ساتىلاي قالىپتاستىرۋعا, شىعارماشىلىق جانە سىن تۇرعىسىنان ويلاۋعا, سابىرعا, بىرلەسە ارەكەت ەتۋگە تاربيەلەيدى. سوندىقتان جاڭا مازمۇندى ويىندار, جاتتىعۋلار قۇراستىرىپ, وقىتۋ بارىسىندا قولدانامىز, دەيدى بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى فاريدا وماربەكوۆا.
ماسەلەن, بالاباقشا تاربيەشىلەرى اسىق ارقىلى ساناۋ, قۇراستىرۋ, اسىق ۇستىنەن ءجۇرۋ, ماتەماتيكالىق لوگيكالىق تاپسىرمالاردى شەشۋ, ءتۇرلى وقيعالاردى ويلاپ تاۋىپ, بالا تانىمىنا قورشاعان الەم زاڭدىلىقتارى مەن وقيعالارىن قىزىقتى تۇردە جەتكىزۋگە تىرىسادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, اسىق اتۋ ويىنى ارقىلى مەرگەندىگىن دامىتۋعا, اسىقتان قۇراستىرىلعان يننوۆاتسيالىق ءداستۇرلى تاقتايشالار مەن ماسساجدى قولعاپتار ارقىلى بالا دەنساۋلىعىن شىڭداۋعا بولادى. ياعني, اسىق تەراپياسى كوپ نۇسقالى بولۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى.
سونداي-اق بالالار قۇمنىڭ ۇستىنە اسىقپەن ءتۇرلى مازمۇندى سۋرەتتەر سالا وتىرىپ, نەنى بەينەلەگەندەرىن ايتىپ بەرەدى. ايتالىق, جەكە-جەكە وتىرعىزىلعان بۇلدىرشىندەرگە بەلگىلى ءبىر ءپىشىن بەرىلەدى. ءپىشىندى ءدال سونداي قالىپتا بويالعان اسىقتارمەن قۇراستىرىپ شىعۋلارى ءتيىس. بۇل تاپسىرما بالالاردان ۇقىپتىلىق پەن مۇقياتتىلىقتى تالاپ ەتەدى. تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا بالالار ءپىشىننىڭ كولەمىمەن قاتار ونىڭ ىشىندە بەرىلگەن تۇستەردەن جاڭىلماۋى ءتيىس. ەرەسەك توپتار ءۇشىن تاپسىرما قىزىقتى ءارى پايدالى. بالانىڭ لوگيكالىق ويلاۋى, كوزبەن كورۋ ارقىلى ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ارتادى, ەستەتيكالىق تالعامى داميدى جانە ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ ورىنداۋ بارىسىندا شاپشاڭدىققا ۇيرەنەدى. اسىقتان قۇرالعان تاقتايشالارمەن ءجۇرۋ ارقىلى بالالاردىڭ اياق, قول ەتى قاتايادى, قابىلەتى ارتادى. تابانداعى جۇيكە نۇكتەلەرى ارقىلى ويلاۋ قابىلەتىنىڭ دامۋىنا, جالپاقتاباننىڭ الدىن الۋعا بولادى.
– بۇل – اسىق تەراپياسىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى. ءبىز الدىمىزعا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ جانە وقىتۋ ستاندارتى مەن ۇلگىلىك باعدارلاماسىنا ساي بارلىق ءبىلىم سالاسىندا قولدانۋ مۇمكىندىگىن اشۋ, تۇرلەندىرۋدىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسىن دايىنداۋ, تۇجىرىمداماسىن نەگىزدەۋ ماقساتىن قويىپ وتىرمىز, – دەيدى فاريدا وماربەكوۆا.
تاقىرىپقا وراي
اسىق – ءتورت ت ۇلىك پەن اڭداردىڭ تىلەرسەگىندەگى قىزمەتى كۇردەلى, بۋىنعا بىتكەن شىمىر سۇيەك. قوي, ەشكى, سيىر, تۇيە اسىعى ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماستان ءبىر پىشىندەس كەلەدى. ال جىلقى اسىعى باسقا پىشىندە بولادى. حالقىمىزدا «حانتالاپاي», ء«ۇش تابان», «شەڭبەر» سياقتى ءتۇرلى اسىق ويىندارى بار. ويىن كەزىندە اسىقتىڭ سىرتقى پىشىندەرى ۇلكەن ءرول اتقارادى. الشى – اسىقتىڭ يىرىلگەندە تەگىس تابانى جەرگە ءتيىپ, تۇرىق ءتۇسۋى. ويىن كەزىندە وعان ءبىرىنشى دارەجەلى ءمان بەرىلەدى. تايكە (تاۋا) – اسىقتىڭ يىرىلگەندە شۇڭقىرلاۋ تابانى جەرگە ءتيىپ, تۇرىق ءتۇسۋى. بۇل ەكىنشى دارەجەلى مانگە يە. بۇگە (بۇك) – اسىقتىڭ يىرىلگەندە دوڭەس جونى ۇستىنە قاراپ, ەتپەتىنەن جاتىق ءتۇسۋى. بۇل ءۇشىنشى دارەجەلى مانگە يە. شىگە (شىك) – اسىقتىڭ يىرىلگەندە شۇڭقىر قۇرساق جاعى ۇستىنە قاراپ, شالقاسىنان جاتىق ءتۇسۋى. بۇل ءتورتىنشى دارەجەلى مانگە يە. تۇرىق – اسىقتىڭ الشى نە تايكە ءتۇسۋى. ومپى – اسىقتىڭ تۇمسىعىمەن جەر تىرەپ, تىك شانشىلىپ ءتۇسۋى. سومپى – اسىق تۇمسىعىنىڭ كوككە قاراپ, تىك شانشىلىپ شوڭقايا ءتۇسۋى. تابان – اسىقتىڭ تايكە جاعى. وڭقاي – اسىقتىڭ بۇگەسى الاقانعا قاراپ, تايكەسى وڭ قول باس بارماعىنا باسىلىپ ىڭعايلى ۇستالۋى. وڭقاي اسىق مالدىڭ سول جاق اياعىنىڭ تىلەرسەگىندە بولادى. سولاقاي – اسىقتىڭ شىگەسى سىرتقا قاراپ, الشىسى وڭ قولدىڭ باس بارماعىنا باسىلىپ ىڭعايلى ۇستالۋى. سولاقاي اسىق مالدىڭ وڭ جاق اياعىنىڭ تىلەرسەگىندە بولادى. ساقا – قولداعى بار اسىقتىڭ ۇلكەنىنەن, ىرىسىنەن, مەجەمدىسىنەن, سالماقتىسىنان, وڭقايىنان بەلگىلەنەدى. سولاقايلار ساقانى سولاقاي اسىقتان ۇستايدى. اسىقپەن ويىن بالالاردى ەرتەرەكتە شەبەرلىككە, مەرگەندىككە, باتىلدىققا, شەشىم قابىلداۋعا, ىرىمعا, ىرىسقا تاربيەلەۋ قۇرالى بولدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»