ۇلكەن تەررور

ءستاليننىڭ قولىمەن جاسالعان بۇل قىرعىن وزىنەن كەيىن بول­عان افريكالىق, ازيالىق ديكتا­تور­لاردىڭ قاساپتارىنان الدە­نەشە ەسە ز ۇلىمدىققا تولى. ماسە­لەن, بۇكىل الەم ايىپتايتىن­ كامپۋچي­لىك پول پوت پەن ۋگاندالىق يدي امين ونىڭ قاسىندا ويىنشىق سياقتى. پول پوت وكىمەت باسىندا­ بولعان 16 جىلدا (1963-1979) ءار­تۇر­لى باعامدارعا سايكەس رەپرەسسيالار مەن اشتىقتان 3 ميلليونعا جۋىق ادام قىرىلسا, يدي امين باسقار­عان 8 جىلدا (1971-1979) ۋگاندانىڭ 300 مىڭ­عا جۋىق حالقى كوز جۇمعان. ال ستالين باسقارعان 31 جىلداعى (1922-1953) كسرو-دا قىرىلعان حالىقتىڭ تولىق سانىنا ءالى ەشكىم جەتكەن جوق. «مەموريال» قوعامى ونى 12 ملن دەسە, ساياسي بيۋرونىڭ بۇرىنعى مۇشەسى ا.ياكوۆلەۆتىڭ كوميسسياسى 32 ملن دەدى. تاريحشى روي مەدۆەدەۆتىڭ ەسەبى بويىنشا ولاردىڭ سانى 40 ملن, ال جازۋشى ا.سولجەنيتسىن 55 ملن-نىڭ ماڭايى دەپ بولجايدى. قالاي دەسەك تە بۇل جىلدار الەمدىك تاريحتا ادامدى قىناداي قىرعان زامان رەتىندە قالدى. سونىڭ ىشىندە 1937-38 جىلدارداعى ءستاليننىڭ قولشوقپارى ەجوۆ («ەجوۆششينا») ىسكە اسىرعان ساياسي رەپرەسسيانىڭ ورنى ءتىپتى بولەك. «تازالاۋ» دەپ اتالعان بۇل قىرعىندا «مەموريال» قوعامىنىڭ ەسەبى بويىنشا 1 ملن 710 مىڭ ادام تۇتقىندالىپ, سونىڭ 724 مىڭى اتىلىپتى. ال شەتەلدىك دەرەكتەرگە سۇيەنگەن كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دەنيەل رانكۋر-لافەررەري بۇل ساندى بەس ميلليوننان توعىز ميلليونعا دەيىن جەتكەن دەپ جازادى. 

وسىنىڭ ءبارى ەكى جىلدا عا­نا ورىن الادى. سونىڭ ىشىن­دە قازاقستاندا رەپرەس­سيا­عا ۇشى­راعاندار سانى سوڭعى ۋاقىتتا تابىل­عان دەرەكتەرمەن 118 مىڭ ادامعا جەتتى, ولاردىڭ 25 مىڭدايى اتىلعان. («قازاقستانداعى 1937-1938 جج. جاپپاي ساياسي رەپرەسسيا شارالارى مەن سالدارلارى» اتتى كىتاپتان, 3-بەت). ونىڭ نەگىزگى بولىگى ءوزى دە از بولعان قازاق زيالىلارى ەدى. 

«حالىق جاۋلارى», «ۇلتشىل­دار», «يسلامشىلدار», «تۇركىشىل­دەر», «انگليانىڭ» نەمەسە «جا­پو­نيا­نىڭ شپيوندارى» دەپ ايىپ­تالعان اتا-اپالارىمىزدىڭ ءبارى دە ۇلت­تىڭ ءسۇت بەتىنە شىعاتىن قاي­ماقتارى ەدى. ۇلتتىڭ باس كوتەرەرلەرى تۇگەلگە جۋىق جويىل­عاندا حالىق قاتتى ەسەڭگىرەپ, ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىنان, وزىندىك دامۋ باع­دارىنان ايىرىلىپ, ماڭگىرىپ قالدى. 1931-33 جىلدارداعى اشتىقتا حالىقتىڭ سانى ازايسا, بۇل جولى ساپاسى قۇرىدى. 

ساياسي بيۋرو 1937 جىلدىڭ 5­ شىل­دەدەگى شەشىمىمەن ۇستالعان­داردىڭ ايەلدەرى مەن بالالارىن دا تۇتقىنداعان. 15 جاستان اسقان بالالار مەن انالارىن لاگەرلەرگە جىبەرتكەن, ال ودان كىشىلەرىن تۋىس­قاندارىنا بەرگىزگەن نەمەسە بالالار ۇيىنە العىزعان.

«تازارتۋ» جۇرگىزۋ تۋرالى­ بۇي­رىقتى ستالين 1937 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا بولعان وك پلەنۋمىندا سويلەگەن «ترو­تسكيشىلەر جانە باسقا دا ەكىجۇزدىلەردى قۇرتۋ بويىنشا­ پارتيالىق جۇمىستاردىڭ جەتىس­پەۋشىلىكتەرى» اتتى بايانداماسىندا بەرگەن. وسىنداعى سوزدەرىندە ول ء«تۇپ ورنىمەن قۇرتۋ», «كوزدەرىن جويۋ» دەگەن سوزدەردى ناقتى اتايدى. بۇل نەگىزىنەن, قىزمەت باسىندا جۇرگەندەر مەن كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ, ساۋاتتىلار مەن بىلىمدىلەردى, سونىڭ ىشىندە اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر ادامدارىن قۇرتۋعا با­عىتتالدى. زيالى قاۋىممەن قاتار ءدىن وكىلدەرىن دە ءتۇپ ورنىمەن قۇرتۋ ماقسات ەتىلدى. وسى پلەنۋمدا سويلەگەن 73 ادامنىڭ 56-سى اتىلعان. ول ول ما, مۇنىڭ الدىندا, 1934 جىلى بولعان 17 سەزدىڭ دەلەگاتتارى جانە سەزد سايلاعان وك-ءى قۇرامىنىڭ 78 پايىزىنىڭ كوزى جويىلعان. ال وسى سەزد تاريحتا ءستاليننىڭ جاۋلارىن تەگىس قۇرتىپ, جەكە دارا بيلىككە قول جەتكىزگەن «جەڭىمپازدار سەزى» دەگەن اتاۋ العانى جۇرتتىڭ جادىندا. 

1937-38 جىلدارداعى تەررور­دىڭ ءستاليننىڭ جەكە دارا بيلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن عانا جاسالعانى تۋرالى ونىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى ل.كاگانوۆيچ 80-ءشى جىلداردىڭ اياعىندا بىلاي دەگەن «ولاردىڭ (رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردىڭ -ج.س.) ءبارى دە وكىمەت مۇشەلەرى بولدى عوي. تروتسكيدىڭ وكىمەتى, زينوۆەۆتىڭ وكىمەتى, رىكوۆتىڭ وكىمەتى بولدى. سوندىقتان ولار قاۋىپتى جانە ولاردى ەركىندىكتە قالدىرۋعا بولمايتىن. ءستاليننىڭ قارسىلاستارىنىڭ ءوزى ءۇش وكىمەت قۇرا الاتىن. سوندىقتان ولاردى قالاي امان قالدىرۋعا بولادى؟»... 

جاقسى, ماسكەۋ مەن رەسەيدىڭ وز­گە دە قالالارىندا ول وزىنە قارسى شىعۋى مۇمكىن, ءتىپتى, بيلىگىن تار­تىپ الۋىنان قاۋىپتەنەتىن ادام­داردى قۇرتتى دەلىك. ال وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى كوزى اشىق ادامداردى قىرۋ سەبەبى نەدە؟ مىسالى, ساكەن سەيفۋللين ەشقاشان ونىڭ بيلىگىنە تالاسپاس ەدى. بۇعان ستالين ءوزىنىڭ «اعاشتى شاپقاندا جاڭقالار ۇشادى» دەگەن اتاقتى سوزىمەن جاۋاپ بەرگەن. ياعني, قارسىلاستارى قۇرعان قارسىلىق وشاقتارىنا قاتىسى بولۋى مۇمكىن, ءتىپتى قاتىسپاسا دا ىشىنەن قولداۋى ىقتيمال دەگەن كوزى اشىق ادامداردى دا قو­سا قۇرتقىسى كەلگەنىن ايتىپ تۇر­عان سياقتى. الايدا ءوزىنىڭ بۇ­رىنعى ەڭ جاقىن دوستارىنا دەيىن تۇتقىنداۋى, ءتىپتى جانىندا بىرگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايەلدەرىن, بالالارىن دا ىسكە ىلىكتىرىپ, قاماتىپ قويۋى – بۇل ادامنىڭ ايرىقشا فەنومەنىن كورسەتەدى. اتۋعا بولا ما دەپ اكەلگەن تىزىمدەرگە ونىڭ قىزىل قارىنداشپەن «ۆسەح راسسترەليات!», ءتىپتى كەيدە «بەيتە ەششە!» دەگەن سوزدەر جازعانى ارحيۆتەردەن تابىلعان. ادامدى ولتىرۋدەن ول ءلاززات العان سەكىلدى. كەيدە ول ءبىر كۇندە 3000-نان ارتىق ادامدى ءوز قولىمەن اتقىزعان... ول ول ما...

«تازارتۋ» جۇرگىزۋ بويىنشا ول­تىرىلۋگە ءتيىستى ادامداردىڭ سانى جوس­پارعا ەنگىزىلگەن. جەرگىلىكتى جەردەگى جازالاۋشى ورگاندار جوس­پاردى اتقارىپ بولىپ, سول كەزدەگى ۇرانمەن ارتىق ورىنداۋ ءۇشىن جارىسقا ءتۇسىپ, قوسىمشا تىزىمدەر تالاپ ەتكەن... 

وسىنىڭ ءبارى حح عاسىردىڭ ورتاسىندا, ادامزاتتىڭ دامۋ دەڭ­گەيى جوعارى دارەجەگە جەتتى دەپ سانالاتىن ەۋرازيالىق مەملەكەتتە بولدى. 

*  *  * ستالين مەن ونىڭ قولشوق­پارلارى وكىمەت باسىنا حالىق بيلىگىن ورناتامىز, حالىقتىڭ جو­عىن تولتىرامىز, ەزىلگەندى تە­ڭەيمىز, بارلىق حالىقتاردى تەڭ قۇقىلى قىلامىز, ەلدىڭ بايلىعىن حالىقتىڭ ەنشىسىنە بەرىپ, باي-شونجارلاردان تارتىپ اپەرەمىز دەگەن ۇراندارمەن كەلدى. ناتيجەسىندە ەشقانداي حالىق بيلىگى ورناعان جوق, قو­عامدا بۋرجۋازيانىڭ ورنىنا «كوممۋنيستىك پارتيا» دەگەن ۇس­تەم تاپ ورنادى. ونىڭ نومەن­كلاتۋراسىنىڭ قاتارىنا ەنگەندەر ەلگە بيلىك جۇرگىزىپ, بارلىق بايلىعىن وزدەرىنىڭ مەنشىگىنە اينالدىردى. ال قاراپايىم حالىق سولارعا داۋىس بەرىپ, ولاردى قولداپ سويلەۋگە, قازاقشا ايتقاندا قولدارىنا سۋ قۇيۋعا ءماجبۇر بولدى. يدەولوگيالىق قۇرالدار, ونىڭ ىشىندە باق حالىقتىڭ ساناسىن ابدەن تۇمان­داپ, ءستاليننىڭ ىستەرىنىڭ ءبارى دۇ­رىس, ءبارى دە حالىقتىڭ باقىتى, جار­قىن بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر دەگەن يدەيالىق ۋدى ءسىڭىرىپ باقتى. بۇعان قارسى ەشقانداي داۋىس, ەشقانداي ءسوز بولماعاندىقتان حالىق وعان ءسوزسىز سەندى, سەنبەگەندەر دىبىسىن شىعارۋعا قورىقتى. ءسويتىپ, پرولەتاريات ديكتاتۋراسى دەگەن, سايىپ كەلگەندە, ستاليندىك ديكتاتۋراعا اينالدى. 

وسى كۇنى كوپتەگەن عالىمدار ءستاليننىڭ «ۇلكەن تەرروردى» جا­ساۋ سەبەبى نەدە دەگەن ساۋالدى وز­دەرىنە قويىپ, ونىڭ عىلىمي نە­گىزىن ىزدەپ الەك. ماسەلەن, رە­سەيلىك ءبىر توپ عالىمدار بۇل ءستا­ليننىڭ 1928 جىلعى «تاپتىق كۇ­رەستى ۇنەمى كۇشەيتە بەرۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىن ىسكە اسىرۋدان تۋعان دەپ سانايدى. تاريحشى يۋ.جۋكوۆ تەرروردىڭ سەبەبىن 1936­ جىلى قابىلدانعان كسرو-نىڭ كونستيتۋتسياسىنان ىزدەيدى. وسى كونستيتۋتسياعا سايكەس 1937 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سايلاۋ بولاتىن, ستالين سونىڭ الدىن الىپ, قارسىلاستارىنىڭ ءوتىپ كەتۋىنەن ساقتانعاندىقتان جاسادى دەيدى. بۇل, ارينە, اقىلعا سىيمايتىن دالەل. ويتكەنى 1937 جىلى ستالين ءوزىنىڭ بارلىق اشىق قارسىلاستارىن قۇرتىپ, تى­رىلەرىن ءۇنىن شىعارا المايتىن حال­گە جەتكىزگەن. سايلاۋدا تەك ءوز كانديداتتارىن عانا وتكىزەتىن جەكە دارا بيلىك يەسى بولاتىن. سوندىقتان وسىلار قارسىلاسادى-اۋ دەگەن كۇدىكپەن وسىنشالىق تەررور جاساۋعا نەگىز جوق ەدى. 

سول سياقتى نەگىزسىز پىكىرلەردى نەمىس عالىمى ي.بابەروۆسكي, فرانتسۋز تاريحشىسى ن.ۆەرت, امەريكالىق د.شيرەر جانە ت.ب. ايتقان. العاشقىسى ستالين ءوزىنىڭ بۇيرىعىن ورىنداماي, ءتۇرلى سىلتاۋعا سالعان جەرگىلىكتى جانە ايماقتارداعى ەليتانى قۇرتقىسى كەلدى دەسە, سوڭعىلار شارۋاشىلىقتاعى حاوستى جويۋدى كوزدەدى دەيدى. بۇل كەزدە ءستاليننىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداماۋ نەمەسە شارۋاشىلىقتا ونىڭ نۇسقاۋىنان تىس ءتۇرلى شارالار جاساۋ دەگەندەردىڭ مۇلدە ۇمىتىلعاندىعى بەلگىلى. 

تەرروردىڭ ەشقانداي عىلىمي نەگىزىن تابا الماعان رەسەي عالىمى ا.تەپلياكوۆ باستاعان عالىمدار ونىڭ سەبەبىن باسقا جاقتان ىز­دەيدى. اتاپ ايتقاندا, ولار تەر­روردىڭ سەبەبى كوپشىلىكتىڭ سايا­سي مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىنەن قوعام جەكە ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن تاپتاۋعا قۇشتار بولىپ, بيلىكپەن ءوزارا ۇندەسىپ, جاپپاي اگرەسسيا تۋدىرعانىنان ءوربىپ وتىر دەپ شامالايدى.

بۇل پىكىردىڭ جانى بار سياقتى. ستا­ليندىك يدەولوگيا جيىرما جىلدان بەرى (1917-37 جج.) جەكە ادام, ونىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى دەگەندى مۇلدە ۇمىتتىرىپ, تەك­ قوعام, قوعام مۇددەسى دەگەن تۇسى­نىكتى عانا سانالارعا سىڭىر­گەن بو­لا­تىن. سوندىقتان جەكە ادام­داردىڭ قۇرباندىققا شالىنۋىن­ا كوپشىلىك سەلت ەتپەيتىن حالگە جەتكەن. بىراق مۇنداي سانا ءستاليننىڭ ميلليونداعان جازىقسىز ادامداردى توپتاپ قىرۋىنا نەگىز بولعان جوق. تەك «حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەيىك», ولاردى ء«تۇپ ورنىمەن قۇرتايىق» دەگەن ۇراندارى سوقىر توبىردى, قالىڭ كوپشىلىكتى ءبىرىن-ءبىرى كورسەتۋگە, ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى جالا جابۋعا ايداپ سالدى. سول-اق ەكەن, ساناسىز توبىردان مىڭداعان حاتتار قاراقشى ورگانداردىڭ ءۇستىن جاۋىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە جەكە باسىنىڭ جاۋلارىن دا كورسەتىپ, كوزىن قۇرتۋدى كوزدەگەن ماقساتپەن جازىلعاندارى دا كوپ بولدى. «ىزدەگەنگە سۇراعان» وسى ەدى, تۇپكى ماقساتى «كوسەمنىڭ» جەكە دارا بيلىگىن نىعايتۋدى كوز­دە­گەن «ۇلكەن تەرروردى» باس­تاپ جىبەرۋىنە جانە ونى ءاربىر اي­ماققا ليميت ەنگىزۋ ارقىلى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋعا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ وسى سۇرانىسى ءبىر سەبەپ بولدى. سونىمەن بىر­گە ۇرىپ-سوعۋعا شىداماعان ۇس­تال­عانداردىڭ وزدەرى دە جانىم قالا ما دەپ كوپتەگەن جازىق­سىز ادامداردىڭ فاميليالارىن اتاعان. ءوز كەزەگىندە ولار دا بىرەۋلەردى كورسەتكەن, ءسوي­تىپ جازالانعاندار سانى گەو­مە­تريالىق پروگرەسسيامەن وسكەن. ونىڭ ۇستىنە «حالىق جاۋلارىن» ايىپتاعان تولىپ جاتقان جي­نالىستاردىڭ ناسيحاتى «شولاق بەل­سەندىلەردىڭ» قۇلشىنىسىن ارت­تىرىپ, تەرروردىڭ كورىگىن قىز­دىرا تۇسكەن. 

*  *  * ءستاليننىڭ جەكە باسى كەكشىل, كىنامشىل جان ەكەنى تالاي دەرەكتەردەن بەلگىلى. ول ءوزىنىڭ قارسى­لاستارىن, سوناۋ 20-شى جىلداردا سىناعانداردى دا ۇمىتپاي, تى­زىم­گە الىپ جۇرگەن ەكەن. زەرت­تەۋشى و.شاتۋنوۆسكايا ونىڭ جە­كە ارحيۆىندە «تروتسكيشىل-زينوۆەۆشىل تەرروريستىك توپ» دەپ ءوز قولىمەن جازىپ, جاساعان ءتىزىمى بولعانىن ايتادى. مىنە, سول ادامداردىڭ بارىنە ايىپ تا­عىلىپ, ولاردىڭ قىلمىستارى ۇرىپ-سوعۋمەن مويىنداتىلىپ, تە­گىس نكۆد-نىڭ قابىرعاسىندا اتىلدى. 

«كوسەمنىڭ» جەكە باسىنىڭ قات­­تى شۇيلىككەن ءبىر توبى اسكە­ريلەر بولدى. ناسيحات قۇرال­دارى ولاردى بارىنشا دابىرايتىپ, ەسىمدەرىن ەلگە كەڭىنەن تاراتىپ جىبەرگەن ەدى. وسىنىڭ ءوزى ءىشى تار­ ءارى قىزعانشاق ءستاليننىڭ اشۋ-­ىزاسىن تۋدىرعان سياقتى. ونىڭ ۇستىنە كەڭەستىك جوعارى شەن­دى اسكەرباسىلاردىڭ كوبى «جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارميا­­سىن» جەكە دۇشپانى ل.تروتس­كي باسقارىپ جۇرگەندە كوزگە تۇسكەندەر ەدى. مىنە, ەندى سولار­دىڭ اراسىندا «تروتسكيشىل-انتيكەڭەستىك اسكەري ۇيىم» بولعان دەگەندى ويلاپ تاۋىپ, ولارعا وزىنە ۇناماعانداردىڭ ءبارىن ەنگىزىپ, نكۆد-نىڭ جانىشتاۋىنا بەرگىزەدى. «تۋحاچەۆسكيدىڭ ءىسى» دەپ اتالعان وسىنداعى العاشقى توپقا مارشالدىڭ وزىنەن باستاپ سول كەزدەگى ايگىلى اسكەرباسىلار ەنگىزىلىپ, تەگىس اتىلدى. 

سوتسىز, تەرگەۋسىز ادامداردى اتۋ­عا رۇقسات بەرەتىن نكۆد-نىڭ ۇشتىگى بولدى. بۇلار وزدەرىنىڭ باستىقتارىنىڭ تالابىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, كەي كۇندەرى 2-3 مىڭ ادامعا دەيىن اتقىزىپ وتىرعان. جۇزدەپ, مىڭداپ قامالعان ادامدار ءسويتىپ ءىز-ءتۇزسىز ءولىمنىڭ قاندى شەڭگەلىنە ءىلىنىپ جاتتى. نكۆد-نىڭ ياروسلاۆل وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى ا.ەرشوۆ وزىنە ەجوۆتىڭ بىلاي ايتقانىن ەسكە الادى: «ەسلي ۆو ۆرەميا ەتوي وپەراتسي ي بۋدەت راسسترەليانا ليشنيايا تىسياچا ليۋدەي – بەدى ۆ ەتوم سوۆسەم نەت. پوەتومۋ وسوبو ستەسنياتسيا ۆ ارەستاح نە سلەدۋەت». 70-80-گە كەلگەن قارتتاردى قايتەمىز دەگەندە سول ەجوۆ: «ايا­عىنان تۇرسا بولدى, اتىڭدار» دەگەن ەكەن. 

ۇستالعانداردىڭ ءتىزىمى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سانات دەپ بولىنگەن. سونىڭ ءبىرىنشىسى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر, ال ەكىنشىسى – 10 جىل جانە ودان جوعارى مەرزىمگە قامالاتىندار. وڭىرلەردىڭ باسشىلارى وسى ەكى ولشەمدەگىلەردىڭ تىزىمدەرىن ستالينگە بەكىتتىرىپ وتىرعان. كيروۆ وبلىسىنىڭ باسشىسى م.رودين وزىنە بەرىلگەن ءليميتتى ورىنداپ, قوسىمشا ءبىرىنشى ساناتقا 300, ەكىنشى ساناتقا 1000 ادام سۇراپ حات جازعاندا ستالين ءبىرىنشىسىن 500-گە ال ەكىنشىسىن 800-گە دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەن ەكەن... ءبىر قىزىعى, ءبىرىنشى توپقا جاتقاندارعا ۇكىمدى ايتپاعان, ادام ءوزىن اتاتىنىن تەك ورىندايتىن جەردە عانا بىلگەن. ال ەكىنشى توپقا جازالانۋ مەرزىمىن ايتىپ وتىرعان.

قازاقستانعا اۋەلدە 2500 ادامدى ءبىرىنشى, 5000 ادامدى ەكىنشى ساناتپەن جازالاۋعا جوسپار بەرىلسە, ءبىزدىڭ جازالاۋشى ورگاندار ونى 10 جانە 18,6 ەسە ارتىق ورىن­داعان. 118 مىڭ ادامدى جا­زاعا ىلەكتىرىپ, سونىڭ 25 مىڭىن ات­قانىن جوعارىدا جازدىق. سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ باسشىسى, رەسپۋبليكا پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ميرزوياننىڭ ءوز قولىمەن ءبىرىنشى توپتىڭ ءليميتىن 600 ادامعا, ەكىنشى توپتى 1000 ادامعا ارتتىرۋدى سۇراپ, ستالينگە ءوتىنىش جازعان قۇپيا حاتى ساقتالعان. 

ءدىن وكىلدەرى دە ارنايى توپقا جاتقىزىلعان. ولاردىڭ 165 مىڭى ۇستالىپ, 107 مىڭى اتىلعان.

دەموكراتيالىق ەلدەردە سوتسىز, تەرگەۋسىز, پروكۋرورلىق قا­دا­عا­لاۋسىز جاسالعان جازالاۋ­ شارالارىنىڭ ءبارى زاڭسىز, ياع­ني قىلمىس دەپ سانالادى. كسرو-دا 1937-38 جىلدارى جا­سال­عان وسىناۋ زاڭسىز ساياسي رەپ­رەسسيانىڭ باسىندا ستالين تۇر­دى. دەمەك ول جانە ونىڭ جا­نىنداعىلار قىلمىسكەرلەر. ءوز ىستە­رىنىڭ قىلمىس ەكەنىن ولار بىل­گەن, بىراق تيرانعا قارسى ءسوز ايتۋدان قورىققان. حرۋششەۆ وكى­مەت باسىنا كەلگەن بويدا رەپرەس­سيالىق شارالاردى جاساۋعا ءوزى­ قول قويعان, سونىڭ ىشىندە سول جىلدارى قىزمەت ىستەگەن ۋكرا­ي­نادا جازالانۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن ۇلعايتۋدى سۇراپ جازعان قۇجاتتارىن بىردەن جويعىزعان. 1956 جىلى ستاليننەن باس تارتىپ, ونىڭ قىلمىسىن «اشكە­رەلەگەندىگى» دە سول, جاسا­عان قىل­مىسىنان ءوزىن اراشا­لاپ الۋدىڭ امالى ەدى... ءستالين­نىڭ باسقا قاتەلىكتەرى مەن قاتالدىقتارى ءبىر توبە بولعاندا وسى 37-38 جىل­دارداعى جاساعان «ۇلكەن تەررورى» اشىق قىلمىس ەكەنىن بارلىق ەلدەردىڭ وزىق ويلى ادامدارى مويىنداعان. بۇل رەتتە ونى افريكالىق, ازيالىق ديكتاتورلاردىڭ قاتارىنا قويۋعا تولىق نەگىز بار. 

ءوزىنىڭ شەكتەن شىعىپ بارا جاتقانىن «كوسەم» دە بىلگەن. سوندىقتان 1938 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا وك-ءنىڭ №4387-ءشى ارنايى قاۋلىسىن قابىلداتىپ, رەپرەسسيانى توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان. وندا «تۇتقىنداۋلار ەندى تەك قانا سوت پەن پروكۋروردىڭ سانكتسياسىمەن عانا جاسالسىن, نكۆد-نىڭ ارنايى بۇيرىعىن ىسكە اسىراتىن «ۇشتىكتەر» جويىلسىن, الداعى ۋاقىتتا بارلىق ىستەر سوتتارعا وتكىزىلسىن, ادامدى تۇتقىنداۋعا پروكۋراتۋرادان سانكتسيا الۋ ءۇشىن نكۆد ورگاندارى وزدەرىنىڭ نەگىزدەلگەن قاۋلىلارىن ۇسىناتىن بولسىن, ال پروكۋراتۋرا ورگاندارى نەگىزدەمەنىڭ دۇرىستىعىن مۇ­قيات تەكسەرسىن» دە­لىنگەن. بۇل قاۋلى ءبىرشاما ۋاقىت رەپرەسسيالىق شارالاردىڭ قارقىنىن ازايتقانىمەن قۋعىن-سۇرگىندى تولىقتاي توقتاتقان جوق. ەجوۆتىڭ ورنىنا نكۆد-نىڭ باسشىسى بولعان ل.بەريا 1940 جىلى سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ ادامدى جازادان بوساتۋ تۋرالى بارلىق شەشىمى نكۆد-مەن كەلىسىلگەن سوڭ عانا كۇشىنە ەنەدى دەگەن زاڭسىز بۇيرىق شىعاردى. كونستيتۋتسياعا قارسى بولعانىمەن ول ءبارىبىر ىسكە استى... 

ءسويتىپ, ميلليونداعان جازىق­سىز جانداردى ءشايىت قىلعان «تەر­رور» تولىقتاي بولماسا دا ءبىر­شاما توقتاتىلدى. وسى ناۋقاندا كسرو بويىنشا العاندا ەكى جىل­دىڭ ءاربىر تاۋلىگىندە ورتا ەسەپپەن 1200-1300 ادامدى اتىپ وتىرعان. مۇنداي قىلمىس ادامزات تاريحىندا باسقا مەملەكەتتەردە ەشقاشان بولعان ەمەس.