الماتىدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ I ءسامميتى بولىپ ءوتتى.
وعان ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەكير بوزداع قاتىستى.
تاريحتىڭ ونە بويىندا تامىرى تەرەڭ بايتەرەكتىڭ بۇتاقتارىنداي تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تۇتاستىعى وزەكتىلىگىن ەشبىر جوعالتقان ەمەس. ەلدىگىمىز قالپىنا كەلىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيعان تۇستا تاتۋلىقپەن سۋارىلعان اۋىزبىرشىلىكتىڭ كەرەكتىگى قاي كەزدەگىدەن دە كوكەيكەستى بولىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءى ءسامميتى بابالار مۇراعا قالدىرعان قاسيەتتى پارىزدىڭ پەرنەلەرىن باسقانى اقيقات.
قالاي دەسەك تە, تۇركى كەڭەسىنىڭ تۇڭعىش ءسامميتى بولىپ تابىلاتىن القالى جيىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تاقىرىبىنا ارنالدى. الدىمەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتا-بابا داستۇرىنەن اتتاماي, تاياۋدا بولعان قايعىلى وقيعاعا بايلانىستى تۇركيا حالقىنا كوڭىل ايتتى.
– بۇگىن ءبىز جاڭا جالپىتۇركىلىك تۇركى كەڭەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى العاشقى كەزدەسۋىندە باسقوسىپ وتىرمىز. بىلتىر ىستامبۇل قالاسىندا الماتى ءسامميتىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى جونىندە كەلىسكەنىمىزدى بارشاڭىز بىلەسىزدەر. وسىعان وراي ءبىزدىڭ بۇل جولعى باسقوسۋىمىز تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنە ارنالادى. سامميتتىڭ كۇن ءتارتىبى كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنا الدىن الا جولدانعان بولاتىن, – دەدى القالى جيىننىڭ اشىلۋ ءراسىمىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
وسى ارادا سامميتكە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەكير بوزداع قاتىسقانىن ناقتىلاي كەتەيىك.
– تۇركى كەڭەسى دەپ اتالاتىن ورتاق وتاۋىمىزدىڭ العاشقى جوعارى دەڭگەيدەگى باسقوسۋىنا جينالىپ وتىرمىز. ناحچىۆاندا 2009 جىلى ىرگەسى قالانعان كەڭەستىڭ تولىققاندى حالىقارالىق قۇرىلىم رەتىندە قالىپتاسىپ كەتۋىنە بارلىعىمىز دا ءمۇددەلىمىز. بۇل ۇردىسكە وزگە تۇركىتىلدەس ەلدەر دە, اتاپ ايتقاندا, وزبەك پەن تۇركىمەن باۋىرلارىمىز دا ءبىرازدان كەيىن قوسىلادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار, – دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
– كەلەسى كەزەكتە تۇركى ءدۇنيەسى كەڭ بايتاق ەۋرازيا اۋماعىنداعى 40-تان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرەدى, دەگەن ەلباسى بىلتىر تۇركياداعى سامميتتە بەكىتىلگەن تۇركى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىلىعى ىستامبۇلدا جۇمىس ىستەي باستاعانىن ەسكە سالدى. كەڭەستىڭ ءتيىمدى قىزمەت اتقارۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالايتىن قۇرىلتاي قۇجاتتارى بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار, تۇركى كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ءبىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى. مەنىڭ ۇسىنىسىممەن قۇرىلعان تۇركى ەلدەرى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق جانە اقساقالدار كەڭەسى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋدا. جاڭادان قۇرىلعان تۇركى اكادەمياسى تامىرلاس تاريحىمىزدى زەردەلەپ, ورتاق مادەنيەتىمىزدى دامىتۋعا كۇش سالۋدا. قازاقستان وسىناۋ عىلىم ورداسىنىڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ وتىر. استانادا بۇل اكادەميا جۇمىس ىستەي باستادى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. تۇركىتانۋدىڭ وركەندەۋىنە ءمۇددەلى بارشا قاۋىمدى وسى اكادەميانىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسۋعا شاقىرعان قازاقستان باسشىسى سامميتكە قاتىسۋشىلار ونى كەلەسى جولى ەلوردادا كورە الاتىنىنا سەندىردى.
– حالقىنىڭ سانى 200 ميلليونعا جۋىقتايتىن تۇركىلەر ادامزات تاريحىنىڭ مادەنيەتىنە ايرىقشا ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. داڭقتى بابالارىمىزدىڭ الەمدىك ساۋلەت ونەرىندە, پوەزيا مەن عىلىمدا وشپەس ءىز قالدىرعانى بارشامىزعا ءمالىم. سوندىقتان ءتۇبى ءبىر تۋىس ەلدەردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرا ءتۇسۋ ءۇشىن اتقارىلار ءىس-شارالار ءالى دە ۇشان-تەڭىز, – دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
اقيقاتىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان تۇركى ەلدەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, اقساقالدار كەڭەسى ۇيىمنىڭ قالىپتاسۋىنا سالماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جاقىندا بەكىتىلگەن تۇركى اكادەمياسى تامىرلاس تاريحىمىزدى زەردەلەپ, ورتاق مادەنيەتىمىزدى دامىتۋعا كۇش سالۋدا. قازاقستان استانادا ورنالاسقان بۇل عىلىمي ورتالىقتىڭ جەمىستى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق مۇددەلى تاراپتى اكادەميانىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىردى. تۇركى الەمىندەگى كەسەك تۋىندىلاردىڭ انتولوگياسىن قۇراستىرىپ, ورتاق الماناح شىعارىپ, ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاري, احمەت ياساۋي جانە باسقا دا بابالارىمىزدىڭ تۇركى الەمىنە ورتاق مۇراسىن بىرلەسە ناسيحاتتاۋدا كەڭ اۋقىمدى شارالاردى ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان باسشىسى 2012 جىلى تۇركىستاندا «قازىرگى ءتۇركى الەمى: ناقتى احۋال جانە دامۋ بولاشاعى» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋم, سونداي-اق «استانا – تۇركى الەمى ءمادەنيەتىنىڭ استاناسى» اتتى كەڭ كولەمدى باعدارلاما اياسىندا 2012 جىلى وزگە دە مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋدى ۇسىندى. جانە دە, بۇگىندە قازاق جەرىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى قازاقستانداعى 140 ەتنوس وكىلدەرىمەن بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ وتە كەلىپ:
– بارشا تۇركىنىڭ قاسيەتتى شاڭىراعى – قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, وسى باعىتتا ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ءبىز ەتنوسارالىق ۇيلەسىم مەن كەلىسىم, ءوزارا توزىمدىلىك يدەيالارىن بەرىك ۇستانامىز, – دەدى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى تۇراقتى تۇردە وتەدى. IV سەزد كەلەسى جىلى وتەتىن بولادى.
قازاقستان باسشىسى تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن ناسيحاتتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى بارشا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ناۋرىز مەرەكەسىن حالىقارالىق مەرەكە رەتىندە تانىپ, مادەني قۇندىلىقتار تىزىمىنە قوستى. ال قازاقستان ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ باكۋدە تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ مادەنيەت قورىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءمادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى سونداي-اق بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىبى بولىپ تابىلاتىن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن انىقتاۋ كەزدەيسوق ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني جاقىندىعى ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن نەگىز بولۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن تۇركى الەمى جەتكىلىكتى كولەمدە تابيعي بايلىققا, جەر جانە سۋ رەسۋرستارىنا, كولىك جانە ەنەرگەتيكالىق الەۋەتكە يە. ەڭ باستىسى – بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ءبىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىز بەن شەشىمتالدىعىمىز بولۋى كەرەك. تەك سوندا عانا ءبىز الەمدەگى جەتەكشى باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر قاتارىنا ەنە الامىز, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان باسشىسى كەڭەستىڭ العاشقى ءسامميتى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جالعاسىپ جاتقان جاعدايىندا وتكەنىنە توقتالدى. وسىعان بايلانىستى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ جاھاندىق داعدارىسقا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەت ەكەندىگىن العا تارتتى. تۇركى كەڭەسىنىڭ العاشقى سامميتىنە توراعالىق ەتكەن قازاقستان كوشباسشىسى يننوۆاتسيا ماسەلەسىندە اسا كوپ نارسە تىندىرىلماعاندىعىن دا جابا ءبۇركەمەلەمەدى.
– ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسىپ, ەكونوميكا مينيسترلەرىنە تاپسىرما بەرىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋىمىز كەرەك. ساۋدا-ساتتىقتى ۇلعايتۋىمىز قاجەت. ارينە, ول نارىق جۇيەسىندە بولۋى كەرەك. قازىرگى زاماندا ەشكىم ەشكىمگە بەكەرگە ەشتەڭە بەرمەيدى. بىراق, كومەكتەسۋىمىزگە بولادى. قازىر دۇنيە جۇزىندە ەلدىڭ ءبارى داعدارىستىڭ ەكىنشى جۇيەسى كەلە جاتىر دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان بايلانىستى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قانداي تالداۋ بار؟ نە ىستەۋىمىز كەرەك بىرىگىپ؟ قانداي قورلار قۇرۋىمىز كەرەك؟ – دەگەن ساۋالدار ارقىلى ەلباسى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تارقاتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ورايدا يلحام اليەۆتىڭ كولىك جۇيەسى جونىندە وتە ناقتى ءماسەلەلەر ايتقانىن اتاپ كورسەتتى. ءبىز ونى ىسكە قوسۋىمىز كەرەك. قىرعىزستان پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا دا وتە ناقتى, كوپتەگەن ۇسىنىستار ەنگىزدى. ءبىز قازاقستاندا قۇرىلعان تۇركى اكادەمياسى, اقساقالدار القاسى بار دەيمىز. مادەني قارىم-قاتىناستارمىز بار دەيمىز. ءبارى دۇرىس. بىراق, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا شىن مانىندە كوڭىل ءبولەيىك, دەدى قازاقستان باسشىسى.
سامميت سوڭىندا قورىتىندى قۇجاتقا – تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ بىرقاتار حالىقارالىق جانە وڭىرلىك وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسىلگەن ۇستانىمىن, ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى. سونىمەن بىرگە, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ راسىمدىك ەرەجەسى قابىلداندى. الماتى دەكلاراتسياسى اتاۋىنا يە بولعان وسىناۋ قۇندى قۇجات جالپى جانە ورتاق ماسەلەلەردى, حالىقارالىق جوبالاردى, قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى, حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى جەكە-جەكە قامتيتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ال ونىڭ تولىق ءماتىنىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سايتىنان وقىپ, تانىسۋعا بولادى.
سونىمەن, ءساتتى ءوتتى دەپ سانالعان سامميت سوڭى ىلە-شالا ءتورت مەملەكەتتىڭ كوزى مەن قۇلاعىنداي بولىپ وتىرعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا ۇلاستى.
– قازاقستان ءۇشىن تۇركى كەڭەسىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولۋ – وتە ۇلكەن مارتەبە. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ورتاق كۇش-جىگەرىمىزدى تۇركىتىلدەس ەلدەردى جاقىنداستىرۋ, ۇيىم قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن كەڭەستىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇمسايمىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – ءبىز الەمدىك داعدارىس داۋىلىنا قارسى تۇرۋعا باعىتتالعان ورتاق ارەكەتتەردىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ جايىن تالقىلادىق. سونىمەن قاتار, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق كوپجاقتى بايلانىستاردى دامىتۋ جولدارىن قاراستىردىق. ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ جولدارىن ايقىندادىق.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ماقسات – تۋىسقان تۇركى الەمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, ونىڭ ورنىقتى دامۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. تۇركى ەلدەرى ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنىم ارتىلۋدا.
– باۋىرلاس ەلدەردى جاقىنداستىرۋ ءۇشىن مادەني-گۋمانيتارلىق ءوزارا بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە ۋاعدالاستىق. سامميت ناتيجەسى بويىنشا الماتى دەكلاراتسياسى جانە تۇركى كەڭەسىنىڭ راسىمدىك ەرەجەلەرى قابىلداندى. بۇل قۇجاتتاردا ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ سان ءتۇرلى سالاسى قاراستىرىلىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. بۇل ماڭىزدى قۇجاتتار بىرلەستىگىمىزدىڭ ءمارتەبەسىن ارتتىرىپ, ىنتىماقتاستىق نەگىزدەرىن ايقىندايدى دەپ ەسەپتەيمىز, – دەدى ەلباسى.
قازاقستان باسشىسى القالى جيىنعا قاتىسقان تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ شەشىمىمەن تۇركى كەڭەسىنىڭ ءىى ءسامميتتى كەلەر جىلى قىرعىزستان استاناسى – بىشكەك قالاسىندا وتەتىنىن مالىمدەدى. ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ اۋىلىنداعى ءىى ءسامميتتى «ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق» تاقىرىبىندا ءوتكىزۋ ۇيعارىلعان.
ايناش ەسالي, الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.