جەتىستىككە جەتۋىڭە قاي جەردە تۋعانىڭ دا اسەر ەتەدى

ادەتتە مانسابى ءوسىپ, كاسىبي تۇر­عىدا شىڭدالىپ, تانىمالدىعى ارتىپ, بايىعاندار وسىنىڭ بارىنە ءوز كۇشىمىزبەن, ادال ەڭبەگىمىزبەن جەتتىك دەگەندى ءجيى ايتادى. گلادۋەلل ايتپاق­شى, وندايلار جاسىرىن ارتىقشى­لىقتار مەن مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيتىن كورىنەدى. باسقالاي ايتقاندا, قايدا تۋىپ, قايدا وسكەنىنىڭ دە ونىڭ ومىرىندە ماڭىزى جوعارى. اۆ­توردىڭ مۇنداي ويعا كەلۋىنە كانا­­داداعى حوككەي ليگاسى تۇرتكى بول­عان كورىنەدى. گلادۋەلل كەزەكتى فينال ويىنىن تاماشالاي وتىرىپ, ويىنشىلاردىڭ تۋعان جىلى مەن ايىنان ءبىر زاڭدىلىقتى بايقايدى. سويتسە ويىنشىلاردىڭ باسىم كوپ­شى­لىگى قاڭتار, اقپان جانە ناۋرىز اي­لارىندا دۇنيەگە كەلگەندەر بولىپ شىعادى. گلادۋەلل مۇنىڭ سەبەبىن استرولوگيادان ەمەس, حوككەي ليگاسىنا ىرىكتەلۋ جۇيەسىنەن ىزدەيدى. 

كانادادا حوككەي سپورتى وتە جاق­سى دامىعان, حالىقتىڭ ەڭ سۇيىكتى ويى­­نى. وعان بالاباقشادان باستاپ باۋ­لي­دى. مەكتەپ جاسىنا كەلگەندە ءتۇرلى حوككەي ليگالارى باستالادى. كاسى­بي سپورتشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر اي­­لار­دا دۇنيەگە كەلۋى ءدال وسى كەزدەگى وزگەرىستەردەن پايدا بولادى.

زەرتتەي كەلە, مەكتەپتىڭ العاشقى سىنىپتارىندا بالانىڭ قاي ايدا تۋعانى ءرول وينايتىنى انىقتالادى. 1 قاڭتار مەن 31 جەلتوقساندا تۋعان ەكى بالا كۇنتىزبە بويىنشا ءبىر جىلدا تۋعانىمەن, ولاردىڭ اراسىندا 1 جاس بار. 7 جاسار بالا 6 جاسار بالادان قابىلەتى جوعارى بولعاننان ەمەس, دەنەسى ءىرى جانە جەتىلگەندىكتەن عانا شەبەر وينايدى. بىراق جاتتىقتىرۋشىلار الگى ايى ۇلكەن بالانى قابىلەتتى دەپ ويلاپ, جاقسى توپقا قوسادى دا, كوبىرەك جات­تىعۋ جاساتقىزادى. وسىلايشا, ايى ۇلكەن ويىنشىلار ىرىكتەلىپ, مىق­تىراق توپقا ءتۇسىپ, بىلىكتىلىگى جوعا­رى جاتتىقتىرۋشىمەن جۇمىس ىستەي­دى. ناتيجەسىندە ول بالالاردا جات­تىعۋ ساعاتى ساندىق جانە ساپالىق جاعى­نان جوعارى بولادى. وسىنىڭ ارقا­سىندا ولار ءاردايىم الدا بولىپ, كاسىبي سپورتقا اۋىسقاندا باستاپقى سىنىپتاستارىنان الدەقايدا ۇزدىك ويىن ورنەگىن كورسەتەدى.

مۇنى الەۋمەتتانۋشىلار جيناق­تا­لاتىن ارتىقشىلىق دەپ اتايدى. جيناقتالاتىن ارتىقشىلىق ۇعىمىن مەكتەپتەگى وقۋشىلارعا دا قولدانۋعا بولادى. باسىندا بىلىمىندەگى ءسال عانا ارتىقشىلىقپەن كوزگە تۇسكەن وقۋشىعا مۇعالىم كوبىرەك كوڭىل بولە باستايدى. وعان قوسىمشا تاپسىرما­لار بەرەدى, ونىڭ سۇراقتارى مەن جاز­با­­لارىنا مۇقيات كوڭىل بولەدى. قاجەت بولسا ءوزى وقىتاتىن پاننەن وليم­پياد­اعا دايىندايدى. ءسويتىپ 7-8 سى­نىپ­تارعا بارعاندا الگى بالا وتە زەرەك, العىر بولىپ شىعادى دا, قال­عان­دارى ونىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويادى. ساباقتى جاقسى وقىعان سوڭ الگى بالا مەكتەپ اتىنان جارىسقا, لاگەرگە جانە ءتۇرلى جيىندارعا بارا­دى, قوسىمشا ماراپاتتارعا يە بولا­دى. جارىسقا قاتىسۋ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن ارتتىرسا, لاگەردەگى دەمالىس ادامدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇيرەتەدى. ال ماراپات­تار – ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ. وسىلاي­شا, كەزىندە سىنىپتاستارىمەن قاتارلاس بولعان بالا 11-سىنىپتا ءوزىنىڭ قۇربى­لارىنان قاتتى ەرەكشە­لەنىپ تۇرادى. 

گلادۋەلل ادامنىڭ قاجەتتى ۋاقىت­تا دۇنيەگە كەلۋى تاعدىرىنا اسەر ەتە­تىنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ادامزات تاري­حىن­­داعى ەڭ باي 75 ادامنىڭ ءتىزىمىن قۇ­راستىرادى. ول تىزىمدە ەگيپەت حان­شايىمى كلەوپاترادان باستاپ بۇ­گىندە ەڭ تانىمال ميللياردەر بيلل گەيتسكە دەيىن بار. ءبىر قىزى­عى, تىزىمدەگى 14 ادام شامامەن ءبىر ۋاقىت­تا, 1932-1939 جىلدار ارالىعىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. مۇنىڭ سەبەبى 1860-1870 جىلدارى امەريكا تاريحىن­داعى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكالىق وزگەرىس­تەر­دىڭ بولۋىندا ەدى. تىزىمدەگى 14 ادامن­ىڭ ەسەيىپ, ەر جەتكەن شاعى ءدال سول كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلەدى. ەگەر 1840 جىلداردان كەيىن دۇنيەگە كەلسە ەكو­نو­ميكالىق مۇمكىندىكتى پايدا­لانۋ­عا تىم جاس بولىپ شىعادى. ەگەر 1820 جىلدارى تۋسا جاسى تىم ۇل­كەن, ولاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى قا­لىپ­تاسىپ, جاڭاشىلدىقتى وڭاي قابىل­داي المايدى. الگى 14 ەر مەن ايەل سول ارالىقتا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, وزدەرىنە بەرىلگەن مۇمكىندىكتى وتە جاقسى پايدالانعان كورىنەدى. 

اقش-تاعى كرەمني القابىنىڭ تانىمال تۇلعالارىن قاراستىرساڭىز دا وسىنداي قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى. 1975 جىلدى سونداعى ارداگەر ماماندار جەكە «كومپيۋتەر تاري­حىن­داعى رەۆوليۋتسيالىق جىل» دەپ اتاي­دى. ءدال سول جىلى قۇنى 397 اقش دول­لارىن قۇرايتىن «التاير» 8800 ەلەكترونيكالىق ماشيناسى ساتى­لىم­عا شىقتى. وعان دەيىن مۇنداي قۇرال­دار ۇلكەن ءبىر بولمەنى الاتىنداي كولەمدە بولاتىن جانە ونىڭ قۇنى ميل­ليون­داعان دوللاردى قۇرادى. جاڭا كومپيۋ­تەردىڭ پايدا بولۋىمەن ۋن­ي­ۆەر­سيتەت­تەر مەن مەكتەپتەردە كومپيۋ­تەر بولمەلەرى پايدا بولا باستادى. 

ەگەر 1975 جىلعا قاراي جاسىڭىز تىم ۇلكەن بولسا, ءسىز سول كەزدىڭ وزىن­دە-اق IBM كومپانياسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرەر ەدىڭىز جانە كومپيۋتەر سالا­سىنداعى جاڭالىققا كوڭىل بولمەس تە ەدىڭىز. ەگەر 1975 جىلعا دەيىن ۋني­ۆەرسيتەت بىتىرگەنىڭىزگە بىرنەشە جىل بولسا, ءسىز ەسكى قالىپپەن ءۇي الىپ, ۇي­لەنىپ, بالالى-شاعالى بولىپ جۇ­مى­­سى­ڭىزدان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن بارىڭىزدى سالىپ جۇمىس ىستەي بەرە­تىن ەدىڭىز. سول سەبەپتى 1952 جىلعا دە­يىن تۋ­عانداردى سىزىپ تاستاۋعا تۋرا كەلەدى.

تىم جاس بولماۋ دا ماڭىزدى. 1975 جىلى بالاباقشادا نەمەسە مەكتەپتە جۇرسەڭىز جاڭا تۋعان مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا ۇلگەرمەي قالاسىز. دەمەك, 1958 جىلدان كەيىن تۋعاندار دا بۇل ساناتقا كىرە المايدى. 

1975 جىلعى رەۆوليۋتسيالىق مۇم­كىن­دىكتى پايدالانۋ ءۇشىن 1954 نەمەسە 1955 جىلى دۇنيەگە كەلۋ قاجەت ەدى. بۇل تەوريانى تەكسەرۋ ءۇشىن مالكولم گلادۋەلل كرەمني القابىنداعى بىرقاتار تانىمال تۇلعالاردىڭ تۋعان جىلدارىنا جۇگىنەدى. 

ايتالىق, Microsoft كومپانيا­سىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتس  – 1955 جىل, 28 قازان, Microsoft كومپا­نياسىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى پول اللەن – 1953 جىل, 21 قاڭتار, 2000-2014 جىلدارى Microsoft كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى بولعان ستيۆ بالمەر – 1956 جىل, 24 ناۋرىز, Apple كومپانيا­سىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ستيۆ دجوبس – 1955 جىل, 24 اقپان, 2001 جىلدان بەرى Google كومپانياسىنا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان ەريك شميدت – 1955 جىل, 27 ءساۋىر, Sun Mircosystems كوم­پانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل دجوي 1954 جىلى, 8 قاراشادا تۋعان. 

اتالعانداردىڭ ءبارى – كومپيۋتەر جانە باعدارلامالاۋ سالاسىنداعى جولى بولعان ادامدار جانە تۇگەلدەي ميللياردەر اتانعان. كانادالىق جۋر­ناليست مالكولم گلادۋەلل جاسا­عان تۇجىرىم وسىنداي.

ەندى وتاندىق تاجىريبەگە كوز جىبەرىپ كورەلىك. 1990 جىلدارى كسرو تاراپ, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا 10 جىلعا جۋىق ەكونوميكالىق تۇراق­سىزدىق بولدى. وسى كەزدە الەۋمەتتىك جاعدايى بۇرىنعى ساياسي جۇيەدە تومەن بولعان, بىراق ساۋداعا يكەمى بار ادامدار ءۇشىن جاقسى جاعداي تۋدى. وسىلايشا, 90-جىلداردىڭ باسىندا جوقتان بار جاساپ, باستاپقى سالىمسىز كەنەت بايىپ كەتكەندەر از بولعان جوق. ولاردىڭ دەنى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭگە 20 مەن 30 جاس ارالىعىندا ەندى. 40 پەن 50 جاستاعىلار جاڭا نارىقتىق جۇيەگە بەيىمدەلمەگەن بولىپ شىقتى, ال 10-15 جاستاعىلار مەكتەپتە ەدى. 

ەندى قاي جەردە دۇنيەگە كەلۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالايىق. اتاقتى ستيۆ دجوبس امەريكانىڭ وزگە تۇكپىرىندە دۇنيەگە كەلگەندە تاعدىرى مۇلدەم باسقا بولۋى مۇمكىن ەدى. باعىنا وراي, ول سان-فرانتسيسكونىڭ وڭتۇستىگىندەگى ماۋنتين-ۆيۋ قالاشىعىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل قالاشىق كرەمني القابى­نىڭ ەپيتسەنترى سانالادى. ونىڭ كور­شى­لەرى ەلەكترونيكا بويىنشا الەم­نىڭ ەڭ قۋاتتى كومپانياسىنا اينال­عان Hewlett-Packard ينجەنەرلەرى بولدى. رەۆوليۋتسيالىق دەپ باعالانعان 1975 جىلى ول 20 جاستا بولدى جانە ونىڭ قالاسىندا ءالى نارىققا ەنە قويماعان جاڭا بيزنەستىڭ يدەياسى اۋادا قالقىپ ءجۇردى. گلادۋەلل ءوز كىتابىن­دا وسىعان قاتىستى دجوبستىڭ بيو­گراف­تارىنىڭ ەستەلىگىن كەلتىرەدى. ياعني, ستيۆ دجوبس Hewlett-Packard عالىم­­دارىنىڭ كەشكى لەكتسيالارىنا قاتى­سىپ, ەلەكترونيكاداعى ەڭ سوڭعى جاڭا­لىق­تاردان حاباردار بولىپ وتىر­عان. ءبىر كۇنى ول ءتىپتى Hewlett-Packard نەگى­زىن قالاۋشىلارىنىڭ ءبىرى بيلل حيۋ­لەتتكە تەلەفون سوعىپ, ەلەك­ترو­نيكا بولشەگىن سۇرايدى. ناتي­جە­سىندە, ءوزى سۇراعان بولشەگىن الىپ قانا قويماي, كومپانياعا جۇمىسقا ور­نا­لاسادى. كومپيۋتەر قۇراستىرۋ ىسىنە قاتتى قىزىققان دجوبس وسىلايشا ءوز كوم­پيۋتەرىن جاساۋعا قۇلشىنا كىرىسەدى. 

دەگەنمەن, ءارتۇرلى فاكتورلاردى تىزەمىن دەپ, ىزدەنىمپازدىقتىڭ, تاپقىر­لىقتىڭ, تاباندىلىقتىڭ جانە دارىن­نىڭ ءرولىن ەش تومەندەتۋگە بولمايدى. جەتكىسى كەلەتىن ادام مىندەتتى تۇردە تەر توگۋى ءتيىس, بۇل – شارت. جوعارىدا ايتىلعان فاكتورلاردىڭ ءبارى ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدە ورىن العانىمەن دە, قول قۋسىرىپ وتىرساڭىز جەتىستىككە جەتە المايتىنىڭىز انىق. 

دارحان ومىربەك, «ەگەمەن قازاقستان»