كەشە پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى ماقۇلداندى. سونداي-اق استىق جيناۋ ناۋقانىنداعى جۇمىستار جايى, وعان قوسا, سپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە ەل ازاماتتارىن دەنەشىنىقتىرۋمەن شۇعىلدانۋعا تارتۋ بويىنشا شارالاردىڭ ناتيجەلەرى قارالدى.
استىق جيناۋ ناۋقانى اياقتالۋعا جاقىن
اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات ايتۋعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق وڭىرلەردە استىق جيناۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن 11,6 ملن گەكتاردىڭ استىعى جينالعان. ورتاشا گەكتارىنا 12,6 تسەنتنەر تۇسىمدىلىكپەن 14,7 ملن توننا استىق باستىرىلعان. استىق جيناۋ قارقىنى وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 2,5 ملن گەكتارعا نەمەسە 16 پايىزعا ارتىق.
جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا ءداندى داقىلدار القاپتارىنىڭ 76,7 پايىزى جينالىپتى. نەگىزگى ەگىن ەگەتىن وڭىرلەردە, ماسەلەن, اقمولا وبلىسىندا 3,5 ملن توننا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 3,3 ملن توننا, قوستاناي وبلىسىندا 3,8 ملن توننا استىق ورىلدى.
ق.ايتۋعانوۆ سونىمەن قاتار وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ماساقتى ءداندى داقىلداردى جيناۋ اياقتالعانىن اتاپ ءوتتى. ياعني, 1,4 ملن توننا ءداندى داقىل جينالعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 3,5 پايىزعا ارتىق.
ارپا جيناۋ جۇمىستارى دا اياقتالۋعا جاقىن. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا 1,8 ملن گەكتار نەمەسە القاپتاردىڭ 86 پايىزى جينالىپ, 2,7 ملن توننا ارپا ءدانى الىنىپ وتىر. ال مايلى داقىلدار بويىنشا استىق جيناۋ القاپتارىنىڭ شامامەن 24 پايىزى جينالعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 10 پايىزعا ارتىق. ءسويتىپ, 1,2 ملن توننا مايلى داقىل باستىرىلعان. سونىمەن قاتار الماتى, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا كوكونىس-باقشا داقىلدارىن جيناۋ جالعاسۋدا. ايتالىق, القاپتىڭ 76 پايىزى قامتىلىپ, 3,1 ملن توننا كوكونىس-باقشا داقىلدارى جينالعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس دەڭگەيىنەن 13 پايىزعا ارتىق. ق.ايتۋعانوۆ, سونداي-اق استىق جيناۋ جۇمىستارىن ۇيىمداسقان تۇردە جۇرگىزۋ ءۇشىن وڭىرلەر ارزانداتىلعان ديزەل وتىنىنىڭ قاجەتتى كولەمىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن, بارلىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى جاڭا ءتۇسىم استىعىن قابىلداۋعا دايىن ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلى استىق قويمالارىنىڭ رەيتينگىن انىقتاۋ جانە تاعايىنداۋ ادىستەمەسى ەنگىزىلگەن. بيىلدان باستاپ ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى سەنىمسىز رەيتينگكە يە استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىمەن جۇمىس جاساۋدى دوعارماق. بۇدان وزگە استىق ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اعىمداعى جىلى تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋ جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ارقاسىندا 3-ءشى سىنىپتى استىق ۇلەسى 76 پايىزدى قۇراعان, ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 44 پايىز بولعان.
ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر وسىلايشا بيىل بۋنكەرلىك سالماقتاعى جالپى ەگىن جيناۋ 19,5 ملن توننانى قۇرايتىنىن جەتكىزدى. ال نەگىزگى ەگىن ەگەتىن ءۇش ءوڭىر بويىنشا شامامەن 15 ملن توننا جيناۋ جوسپارلانعان. مەجەلەنگەن ساپانى ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان كولەمدەر استىقتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن 8 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
جاڭا سالىق كودەكسى اشىقتىقتى كوزدەيدى
ۇكىمەت وتىرىسىندا ماقۇلدانعان جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى جايىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ باياندادى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, جاڭا كودەكس شوب ءوسىمىن ىنتالاندىرۋدى جانە ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن نىعايتۋدى كوزدەيدى. ت.سۇلەيمەنوۆ سونىمەن قاتار جاڭا سالىق كودەكسى اياسىندا سالىق سالۋ يدەولوگياسى وزگەرگەنىن, ول ادال سالىق تولەۋشىنى قورعاۋعا, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىن ىنتالاندىرۋعا جانە اكىمشىلىكتەندىرۋدى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
جاڭا كودەكس سالىق داۋلارىن ءادىل قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەگەر سالىق تولەۋشى سالىق ورگانىنىڭ تۇسىندىرۋىنە سايكەس ارەكەت ەتسە جانە ناتيجەسىندە پوزيتسيا وزگەرگەن بولسا, ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلدار قولدانباۋ ۇسىنىلۋدا. بۇدان وزگە بيزنەسكە زاڭنامانىڭ وزگەرىستەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن كوبىرەك ۋاقىت ۇسىنىلادى. بارلىق پايدا بولعان تۇزەتۋلەردى كەلىسە وتىرىپ, ءبىر زاڭ جوباسىمەن ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا – بۇل بيزنەسكە سالىق كودەكسىنىڭ بارلىق وزگەرىستەرى تۋرالى حاباردار بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى مينيستر.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ارنايى سالىق رەجىمدەرىن ساقتاۋ قاراستىرىلعان. وعان قوسا جاڭا بالامالى رەجىم – تياناقتالعان شەگەرۋ ۇسىنىلعان. سونداي-اق «جەڭىلدەتىلگەن دەكلاراتسيا» رەجىمى اياسىندا تابىس مولشەرى بويىنشا تالاپ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن بىردەي بولادى. بۇعان قوسا, جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيالار ىنتالاندىرىلادى. كەن سالاسى ءۇشىن ۇستەمە پايداعا سالىقتى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلدى. تابىستى بارلاۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كوممەرتسيالىق تابىس بونۋسىن الىپ تاستاۋ جوسپارلانعان. تەڭىز جانە تەرەڭ مۇناي كەن ورىندارى ءۇشىن جەر قويناۋىن پايدالانۋعا الدەقايدا جەڭىل بالامالى سالىق ۇسىنىلعان.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى تۇرعىسىندا ارنايى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم (ايك) اياسىندا اۆتوموبيل جاساۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) بويىنشا جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلۋدا. وسىلايشا, شيكىزاتتار مەن ماتەريالدار يمپورتى, سونداي-اق ايك-تە وندىرىلگەن تاۋارلاردى وتكىزۋ بويىنشا اينالىم ققس-دان بوساتىلادى. سونداي-اق بەرىلەتىن م ۇلىك ققس-سىز ساتىپ الىنعان بولسا جانە ايك-كە ارنالعان تاۋارلار تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن بولسا, م ۇلىكتى قارجى ليزينگىنە بەرۋ ققس-دان بوساتىلادى. سونىمەن قاتار, قارجى سەكتورىن ساۋىقتىرۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا قاتىسۋشىلارعا جەڭىلدىكتەردى ارتتىرۋ ءۇشىن دە ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. جالپى, سالىق جاڭاشىلدىقتارىن قابىلداعان سوڭ سالىق داۋلارى, تەكسەرىستەر سانى ازايادى, اكىمشىلىكتەندىرۋ جەڭىلدەتىلەدى دەپ بولجانۋدا.
جيىندا بۇدان ءارى سالىق كودەكسى تۋرالى اڭگىمەنى جالعاستىرعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ سالىق كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىندا جانە ىلەسپە زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان مەملەكەت پەن سالىق تولەۋشى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى ىرىقتاندىرۋ تۋرالى باياندادى.
مينيستر مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى مەن سالىق تولەۋشى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ايقىن ەرەجەلەرىن بەكىتۋ ماقساتىندا زاڭدىلىق قاعيداتى, تيىمدىلىك قاعيداتى جانە تاۋەكەلگە باعدارلانعان اكىمشىلىكتەندىرۋ قاعيداتى سياقتى سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋدىڭ قاعيداتتارى ەنگىزىلەتىنىن ايتتى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, سالىق ءتارتىبىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى قايتا قارالادى. سالىق تولەۋشىلەردىڭ ءتۇرلى ساناتتارى ءۇشىن سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋگە ارتاراپتاندىرىلعان ءتاسىل ەنگىزىلۋدە.
جوبادا سەنىم مەن اشىقتىقتىڭ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءىرى سالىق تولەۋشىلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا ءتۇرى – دەڭگەيلەس مونيتورينگ قاراستىرىلعان. مۇنداي ءتاسىل ەىدۇ ەلدەرىندە پايدالانىلاتىن اكىمشىلىكتەندىرۋدىڭ ىلگەرىندى ادىستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. زاڭ جوباسىندا ارەكەتسىز سالىق تولەۋشىلەردى ماجبۇرلەپ جويۋ ءۇشىن نەگىزگى شارتتار قاراستىرىلعان. اتالعان ءراسىمنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ماجبۇرلەپ جويۋ تۋرالى اقپارات الدىن الا باق-تا جاريالانادى جانە وسى كومپانيالاردىڭ الەۋەتتى كرەديتورلارىنىڭ شاعىمدارىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
سالىقتىق تەكسەرۋلەر تۇرعىسىنان ولاردىڭ سانىن قىسقارتۋ مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار قاراستىرىلعان, دەدى مينيستر. ماسەلەن, جوسپاردان تىس تەكسەرىستەر جۇرگىزۋ ءۇشىن نەگىزدەمەلەر 56 پايىزعا قىسقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, كودەكس جوباسىندا ليتسەنزيالىق باقىلاۋدى ىرىقتاندىرۋ, سونداي-اق ققس-تى قايتارۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا شارالار كوزدەلگەن.
كەشەندى ءتاسىل كەرەك
ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان تاعى ءبىر ماسەلە – سپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە قازاقستان ازاماتتارىن دەنەشىنىقتىرۋمەن شۇعىلدانۋعا تارتۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى. بۇل رەتتە اتقارىلعان شارالار جايىندا مالىمەتتەرمەن بولىسكەن مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى ەلىمىزدە دەنەشىنىقتىرۋمەن شۇعىلداناتىن ازاماتتار سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 4 ملن-نان استام ادامدى نەمەسە حالىقتىڭ 27,4 پايىزى دەنەشىنىقتىرۋمەن جانە سپورتپەن اينالىسۋمەن قامتۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. ءۇش جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش 2,3 پايىزعا وسكەن. بۇل تۇستا دەنەشىنىقتىرۋمەن جۇيەلى اينالىساتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇلەسى 15,3 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. بۇگىندە جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 20 پايىزى, كوللەدجدەردە 30 پايىزى سپورتقا تارتىلعان. سپورتپەن شۇعىلداناتىن مۇگەدەكتەر ءۇشىن جاعدايلار جاسالۋدا. 2009 جىلدان بەرى سپورتپەن شۇعىلدانۋشىلاردى قامتۋ 4 پايىزدان 10,2 پايىزعا ارتتى, دەدى مينيستر. ال ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىمەن اينالىساتىنداردىڭ ۇلەسى 2013 جىلعى 5,9 پايىزدان 2016 جىلى 7,7 پايىزعا دەيىن ارتقان.
«قازاقستان بارىسى» جوباسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سپورتتىق برەندىمىزگە اينالىپ ۇلگەردى. «ەۋرازيا بارىسى» جانە «الەم بارىسى» تۋرنيرلەرىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ول حالىقارالىق دەڭگەيگە شىقتى. وسىنىڭ ارقاسىندا اۋىلدارداعى بالالار مەن جاستار قازاق كۇرەسى سەكتسيالارىنا بەلسەنە قاتىسۋدا. ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ بويىنشا يۋنەسكو-نىڭ ۇكىمەتارالىق كوميتەتىنىڭ XI سەسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاق كۇرەسى يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتى تىزىمىنە ەنگىزىلدى, دەدى ا.مۇحامەدي ۇلى.
ماسەلەنى تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ ەلىمىزدىڭ كەيبىر مەكتەپتەرىندە سپورتتىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ماسەلە بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى, وسىعان بايلانىستى ايماقتاردىڭ اكىمدەرىنە بۇل ماسەلەنى باقىلاۋعا الۋ تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار مەكتەپتەردە سپورت زالدار جوق, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەگە دە بارىنشا نازار اۋدارىپ, بالالاردى سپورتقا تارتۋدا كەشەندى ءتاسىلدى ەنگىزۋ كەرەك.
دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»