ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

ۇلتتىق بانكتىڭ سول كەزدەگى وبلىستىق ەسەپ ايىرىسۋ-كاسسالىق ورتالىقتارىنىڭ اراسىنداعى وڭىرارالىق ەلەكتروندىق تولەم ۇلتتىق بانكتىڭ تولەم جۇيەسى ارقىلى جۇرگىزىلگەن العاشقى ەلەكتروندىق قۇجات بولعاندىعى رەسمي تۇردە تانىلدى. بۇل وقيعا 1992 جىلعى 1 جەلتوقساندا تىركەلگەن بولاتىن. قۇجاتتى جىبەرگەن تۇرانبانك, ال الۋشى “قوستانايمۇنايونىمى” بولاتىن. اقشا رۋبلمەن وتكىزىلدى, تولەمنىڭ ماقساتى – ەكسپورتقا تيەلگەن مۇناي ونىمدەرى ءۇشىن اقى تولەۋ. قر ۇلتتىق بانكىنىڭ تولەمدەر جۇيەسىن ىسكە قوسقان ساتتە 1992 جىلعى قولما-قول جاسالمايتىن ەسەپ ايىرىسۋلار تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجەمەن رەتتەلگەن ءبىر تولەمدى وتكىزۋ مەرزىمى قالا بويىنشا 3 كۇندى, وبلىس بويىنشا 9 كۇندى, رەسپۋبليكا بويىنشا 12 كۇندى قۇرادى. بۇگىنگى كۇنگى جىلدامدىق پەن كولەمدەردى بۇدان 19 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى: بۇگىندەرى ءىرى تولەمدەر جۇيەسى ارقىلى سەكونتىنە 20-25 تولەم وتەدى. ولاردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىنا ۇيرەنگەن پايدالانۋشىلاردىڭ ىشىندە ولاردىڭ تەتىگى تۋرالى ويلانعاندارى كەمدە-كەم ەكەنى راس. بايلانىس ارناسى بويىنشا قالايشا بەلگى بەرىلەتىنىن, ءپۋلتتىڭ ءبىر تۇيمەسىن باسۋ ارقىلى قالايشا مۋزىكالىق جۇيەنى, ءۇي تەلەديدارىن باسقارۋعا نەمەسە گاراجداعى ماشينەنى جىلىتۋعا بولاتىنىن ويلاعاندار دا از. سوعان قاراماستان, ەلدەگى اقشا اينالىسىنىڭ تەتىگىن تۇسىنگىسى, سونداي-اق تولەم جۇيەلەرى, تولەم كارتالارى جانە ەلەكتروندىق اقشا تۋرالى بىلگىسى كەلگەن بىلىمپازدارعا قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ابەن بەكتاسوۆ اڭگىمەلەپ بەرەدى.   FIFO قاعيداتى:

ءبىرىنشىسى كىرىسكە, ءبىرىنشىسى شىعىسقا – ابەن اعىباي ۇلى, كوپتەگەن ادامدار تولەم جۇيەسىن تولەم كارتالارى جۇيەسى دەپ قاتە تۇسىنەدى. شىندىعىندا, قازاقستاندا  قانداي تولەم جۇيەلەرى جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟

– دالىرەك ايتقاندا, دامىعان تولەم جۇيەسى عانا قازاقستانعا تولەمدەردىڭ وسى ءتۇرىن وتە تەز ءارى جەڭىل ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. قازىر رەسپۋبليكادا ەكى ۇلتتىق تولەم جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشىسى – بانكارالىق اقشا اۋدارۋ جۇيەسى (بااج). ەكىنشىسى – بانكارالىق كليرينگ جۇيەسى (بكج). قر ۇب ەنشىلەس ۇيىمى - “قر ۇلتتىق بان­كىنىڭ قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ورتا­لىعى” رمك ولاردىڭ وپەراتورى بولىپ تابىلادى. ءار جۇيەنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار جانە نارىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىكتەرىنە باعدارلانعان. ءبىرىنشىسى, جۇيەلىك ماڭىزى بار تولەم جۇيە­سىن­دە تولەمدەر ەسەبى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جۇزەگە اسى­رىلادى, ياعني ءاربىر تولەم قۇجاتى جۇيەگە تۇسكەننەن كەيىن بىرنەشە سەكونت ىشىندە ەسەپتەلەدى. جۇيە مەرەكە جانە دەمالىس كۇندەرىن قوسپا­عان­دا, اپتانىڭ بار­لىق كۇندەرىندە جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ وپەراتسيالىق كۇنى تاڭەرتەڭگى 9-دا باستالىپ, ساعات 19-دا جابى­لا­دى. الايدا جۇيەنى پايدا­لا­نۋ­شى­نىڭ ءوتىنىمى بويىن­شا ۇلتتىق بانك وپەرا­تسيا­لىق كۇندى ۇزارتا الادى. تولەم قۇجاتىنىڭ ەسەبى ءۇشىن شوتتاعى اقشا جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا جۇيەگە كەلىپ تۇسكەن­نەن كەيىن قۇجات بىردەن كەزەككە قويىلادى. كەزەكتە تۇرعان تولەم قۇجاتتارى باسىمدىق كودتارىنا ساي­كەس وڭ­دەلەدى. وسى كودتار شەگىندە تولەم قۇ­جات­تارى ولار­دىڭ كەلىپ ءتۇسۋ تارتىبىمەن FIFO قاعيداتى بويىنشا ورىندالادى: ءبىرىنشىسى كىرىسكە, ءبىرىنشىسى شىعىسقا. جۇيەنى پايدالانۋشىلار تو­لەم قۇجاتتارىنىڭ ور­ىن­دالۋ كەزەكتىلىگىن بەلگىلەۋگە جانە وزگەرتۋگە قۇقى­لى.  بۇدان باسقا كەزەكتە تۇرعان قۇجاتتى كەرى قايتا­را الادى. جۇيە قارجى سەكتورىنىڭ: باعالى قاعاز­دارمەن, بانكارالىق دەپوزيتتەرمەن, بانكتەردىڭ جانە ولاردىڭ كليەنتت­ە­رىنىڭ مەنشىكتى قاراجاتىن اۋدارۋ وپەراتسيالارى, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن جانە قىمبات مەتالدارمەن وپەراتسيالار بويىنشا ءىرى جانە باسىمدىق بەرىلگەن تولەمدەردى جۇرگىزۋگە باعدارلانعان.  

كليرينگ فورمۋلاسى: ت+3

بانكارالىق كليرينگ جۇيەسى ء(وزارا تالاپتار مەن مىندەتتەمەلەردى ەسەپكە الۋ) قاتىسۋشىلاردان كەلىپ تۇسكەن تولەمدەردى نەتتو-نەگىزدە كۇنىنە تەك ءبىر رەت قانا ەسەپتەيدى. كليرينگ ناتيجەلەرى بوي­ىن­شا اقشا سوماسى بااج ارقىلى اۋدارىلادى, سەبەبى كليرينگ جۇيەسىندە ناقتى اقشا جوق. تو­لەم­دەردى بولاشاقتاعى ت+3 ۆاليۋتالاۋ كۇنىمەن جىبەرۋ مۇمكىندىگى, سونداي-اق ءبىر تولەمنىڭ ەڭ جو­عار­عى سوماسى بويىنشا شەكتەۋ­لەردىڭ بولۋى بانك­ارا­لىق كليرينگ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تا­بى­لادى. بۇگىنگى كۇنى ول 5 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل جۇيە تاۋلىك بويى اپتاسىنا 7 كۇن جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە مۇندا نەگىزىنەن شارۋا­شىلىق جۇر­گىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ تاۋارلار مەن ماتە­ريال­دىق ەمەس اكتيۆتەر, كورسەتىلگەن قىزمەتتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋلار بويىنشا تولەمدەرى, سونداي-اق بيۋدجەتكە تولەنەتىن تولەمدەر مەن بيۋدجەتتەن تولەنەتىن تولەمدەر جۇرگىزىلەدى. اقشا تولەمدەرى مەن اۋدارىمدارىنىڭ ۋاقتى­لى جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستان تو­لەم جۇ­يەلەرىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگى مەن سەنىمدىلىگىن حۆق, دۇنيەجۇزىلىك بانك سياقتى حالىقارالىق قارجى ۇي­ىمدارىنىڭ ساراپشىلارى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەنىن ايتا كەتەيىن. حۆق كونسۋل­تانت­تا­رى­نىڭ باعالاۋى بويىنشا ءبىزدىڭ تولەم جۇيەلەرىمىز جۇيەلىك ماڭىزى بار تولەم جۇيەلەرى ءۇشىن حالىق­ارالىق  ەسەپ ايى­رىسۋلار بانكى بەلگىلەگەن بارلىق نەگىزگى 10 قاعيداتقا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى.  

جاڭارتۋ باستالدى… – 1992 جىلدىڭ سوڭىندا العاشقى ەلەك­تروندىق تولەم جۇرگىزىلگەن ساتتەن باستاپ تو­لەم جۇيەلەرىن قۇرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىس جۇر­گى­زىلدى, ولاردى دامىتۋ جونىندە سوڭعى جىل­دا­رى قانداي جوبالار, قادامدار جاسالدى؟

– جۇمىستىڭ ءبىرىنشى تولەم جۇيەدەن وتكەنگە دەيىن باستالعانى تۇسىنىكتى. قازاقستاننىڭ تولەم جۇيە­لەرىن جاڭارتۋ ۇدەرىسى 1991 جىلى باستالدى جانە بىرنەشە ماڭىزدى دامۋ كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. ما­سەلەن, 1991 جىلى كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ في­ليالارالىق اينالىمدار (فاا) شوتتارى قر ۇب فيليالدارىندا اشىلعان كوررەسپوندەنتتىك شوت­تارعا اۋىستىرىلدى. بۇل فاا-نى جاۋىپ, بانك­­ارالىق ەسەپ ايىرىسۋلاردى ۇيىمداستىرۋدى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1992 جىلى ۇلتتىق بانكتە تمد ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق/ورتا­لىق بانكتەرى ءۇشىن كوررەسپوندەنتتىك شوتتار اشىل­دى. سول جى­لى بارلىق اۋدانداردا, قالالاردا, وبلىس ورتالىق­تارىنىڭ قالالىق اۋداندارىندا جانە الما­تىدا ەسەپ ايىرىسۋ-كاسسا ورتالىقتارى قۇرىلدى. 1993 جىلى تولەمدەردى جىلدامداتۋ, سونداي-اق جال­عان اۆيزولاردى پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قازاقستان وبلىستارى اراسىنداعى ەسەپ ايرىسۋ­لار­دا ەلەكتروندىق تولەمدەر ەنگىزىلە باستادى. 1995 جىلى العاشقى الماتى كليرينگ پالاتاسى قۇرىلدى. 1996 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستىق فيليالدارى جانى­نان وڭىرلىك كليرينگ پالاتالارى قۇرىلدى, ولار وڭى­رىشىلىك تولەمدەردىڭ بانكارا­لىق كليرينگىن جۇزەگە اسىردى. سول جىلى “ەلەك­تروندىق تولەم تاپسىرما­سى” دەگەن ۇعىم نورماتيۆتىك تۇرعىدان بەكىتىلدى, تو­لەم جۇيەسى قاتى­سۋ­شى­لارىنىڭ اراسىنداعى تولەمدەر بويىنشا اقپ­ا­رات الماسۋ ءۇشىن SWIFT-كە باعدار­لانعان ەلەك­ترون­دىق حابارلامالار فورماتتارى ازىر­لەنىپ, ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار 1996 جىلى الماتى كليرينگ پالاتاسى قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايى­رىسۋلار ورتالىعى (قبەو) بولىپ قايتا ۇيىمداس­تىرىلدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قر ۇب ورتالىق اپپاراتىنداعى كوررەسپوندەنتتىك شوتتارىن ورتا­لىقتاندىرۋ ماڭىزدى ءىس-شارا بولدى. بۇل جۇمىس 1998 جىلعى قازان-قاراشا ارالىعىندا جۇرگىزىلدى. كوررەسپوندەنتتىك شوتتاردى ورتالىقتاندىرۋ ۇلت­تىق بانككە ەسەپ ايىرىسۋ بانكىنىڭ جانە بانك­تەردىڭ بانكى فۋنكتسيالارىن ورالىمدى جۇزەگە اسىرۋعا, تو­لەم جۇيەسىن جانە جالپى بانك جۇيەسىن باقىلاۋ فۋنك­تسيالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1999 جىلى ۇلتتىق بانك امەري­كا­لىق اۆتومات­تان­دىرىلعان كليرينگ پالاتاسىنا ۇقساس ورتالىقتان­دىرىلعان كليرينگ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ناتيجەسىندە بانك­ارا­لىق كليرينگ جۇيە­سى قۇرىلىپ, قازىرگى كەزدە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە. ەسەپ ايىرىسۋدى جالپى نەگىزدە جۇزەگە اسى­راتىن جانە پەرسپەكتيۆالى RTGS (ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جالپى ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەسى) سيپا­تىن­داعى ءىرى تولەم­دەر جۇيەسىن ء(ىتج) قۇرۋ 1996 جىل­دان باستالعان بولاتىن. شۆەيتساريا تاجىريبەسى, اتاپ ايتقاندا SIC - Swiss Interbank Clearing جۇيە­سىن قۇرۋ تاجىريبەسى نەگىزگە الىندى. 2000 جىلعى اقپاندا ءىتج بانكارالىق اقشا اۋدارۋ جۇيەسى بو­لىپ قايتا قۇرىلدى. ونى ەندىرۋ جۇيە مونيتو­رين­گىنىڭ جانە جۇيەگە قاتىسۋشى بانكتەردىڭ وتىمدىلىك تاۋەكەلدەرىن باسقارۋدىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن ەلىمىزدىڭ تولەم جۇيەلەرىن دا­مى­تۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى بولدى. ۇلتتىق بانك رەسپۋبليكانىڭ تولەم جۇيەلەرىن جاڭارتۋ, وپەراتسيالىق سەنىمدىلىگىن جانە وندى­رىس­تىك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە, سونداي-اق حالىق­ارالىق ستاندارتتاردى ەندىرۋ جونىندە ۇنەمى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرادى. مىسالى, 2008 جىلعى 1 جەلتوقساندا رەس­پۋبليكانىڭ تولەم جۇيەلەرى 1048-2002 قر ست ستان­دارتىنا نەگىزدەلگەن, قازاق ءتىلىنىڭ سيمۆولدارى بار جاڭا كودتى كەستەنى پاي­دا­لانۋعا كوشتى. 2010 جىلعى 7 ماۋسىمدا  تولەم جۇيەلەرى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى جو­عا­­رى جانە وتكىزۋ مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي ۇلعايعان جاڭا نۇسقاعا ءوتتى. ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى دامى­تۋ جانە ەس ستاندارتتارىنا جاقىنداۋ ماقساتىندا بانك جانە تولەم جۇيەلەرىنە بانك شوتتارى مەن بانكتىك سايكەستەندىرۋ كودتارى نومىرلەرىنىڭ تيىسىنشە ISO 13616: IBAN جانە ISO 9362: BIC حالىقارالىق ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. 2009 جىلدان بەرى قر ۇب مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ ۇلتتىق تولەم جۇيەلەرىن جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ اقپارات جۇيە­لەرىن “ساي­كەستەندiرۋ نومiرلەرiنiڭ ۇلتتىق تiزiلiم­دەرi تۋرالى” قر زاڭىنىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبە­رىندە سايكەستەندىرۋ نومىرلەرىن پايدا­لا­نۋ­عا اۋىستى­رۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزۋدە. سونداي-اق استانا قا­لاسىندا جاڭا رەزەرۆتىك ورتالىق قۇرۋ ۇلتتىق بانك­تىڭ تولەم جۇيەلەرىنىڭ ءتيىمدى جۇمى­سىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى باسىم باعىت­تا­رىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل شارا نەگىزگى ورتالىق ورنالاسقان اۋداندا شتاتتان تىس جانە اپات جاعدايلارى تۋىنداعان جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ جانە تولەم جۇيەلەرىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس قورىتىندىلارى بويىنشا ۇلتتىق تولەم جۇيە­لەرى ارقىلى جۇرگىزىلگەن تولەمدەر كولەمى ايتارلىق­تاي ءوستى. مىسالى, 2010 جىلى تولەمدەر كولەمى 187,7 ترلن. تەڭگە سوماسىنا 29,7 ملن. تران­زاك­تسيانى قۇرا­دى,  بۇل 2010 جىلمەن سالىس­تىر­عان­دا سانى بويىنشا 2,8 ەسە جانە سوماسى بويىن­شا 18,3 ەسە كوپ.  

وۆەرسايت ونشا بايقالماعانمەن, ماڭىزدى – رەسپۋبليكانىڭ تولەم جۇيەلەرى قالاي قاداعالانۋدا؟

– تولەم جۇيەلەرىن قاداعالاۋدىڭ (وۆەرسايت) ما­ڭىزى تۋرالى ماسەلەنى ۇلتتىق بانك 2000 جىلداردىڭ باسىندا كوتەرگەن بولاتىن. ونى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا جانە شەتەلدىك تاجىريبەگە نەگىزدەلدى. تولەم جۇيەلەرىن قاداعالاۋ ۇعىمى “قر ۇلتتىق بانكى تۋرالى” زاڭنىڭ 48-بابىندا ايقىندالعان. ول قر ۇب قىزمەتىنىڭ تولەم جۇيەلەرىن ۇيىمداس­تىرۋ­دىڭ جانە جۇمىس ىستەۋىنىڭ تالاپتارى مەن ءتارتىبىن ايقىندايتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىر­لەۋ; تولەم جۇيەلەرىنىڭ مونيتورينگىن جۇزەگە اسىرۋ; تولەم جۇيەلەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن جانە جۇمىس ىستەۋىن تەكسەرۋ سياقتى نەگىزگى باعىتتارىنان تۇرادى. ۇعىم سونىمەن قاتار اقشا تولەمى مەن اۋدارىمى, تولەم جۇيەلەرىنىڭ تولەم جۇيەلەرى قاتىسۋشىلا­رى­نان جانە وپەراتورلارىنان جۇمىس ىستەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپاراتتى جيناقتاۋدى جانە تالداۋدى; تولەم جۇيەلەرىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتىن تەكسەرۋدى قامتيدى. بااج جانە بكج ۇلتتىق تولەم جۇيە­لەرى, سونداي-اق بانكتەر اراسىنداعى كوررەسپوندەنتتىك قاتىناستار, تولەم قۇرالدارى, تولەم كارتوچكا­لارى جانە حالىقارالىق اقشا اۋدارىمدارى جۇيەسى نارىعى تولەم جۇيەلەرىن قاداعالاۋ وبەكتىلەرى رەتىندە ايقىندالعان. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك تولەم جۇيەلەرىن قادا­عالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ سالاسىندا باسقا ورتالىق بانك­تەرمەن تاجىريبە الماسۋ جونىندە بەلسەندى جۇ­مىس جۇرگىزۋدە. ماسەلەن, 2001-2007 جىلدارى قر ۇلت­تىق بانكى تمد ەلدەرىنىڭ, الىس شەتەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن تولەم جۇيەلەرى بويىنشا جەتى سەمينار وتكىزدى, ولاردا دا تولەم جۇيەلەرىنىڭ وۆەرسايتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. 2011 جىلعى قىركۇيەكتە ەۋرازەق قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ورتالىق (ۇلتتىق) بانكتەرىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن “تولەم جۇيەلەرىن قاداعالاۋ (وۆەرسايت) جانە ونى جۇرگىزۋ ءادىسناماسى” دەگەن تاقىرىپتا ءۇش كۇندىك سەمينار وتكىزىلدى.  

قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ: ودان جاقىن بولمايدى – بانك قىزمەتتەرىن ەلەكتروندىق تاسىلمەن كورسەتۋگە كوشۋ تولەمدەر جۇرگىزۋ جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزدى مە؟

– ارينە. ەلەكتروندىق بانك قىزمەتتەرى – بۇل ينتەرنەت-دۇڭگىرشەكتەردى قوسا العاندا,  ينتەرنەتكە شىعا الاتىن كومپيۋتەر, تەلەفوندار, ەلەكتروندىق تەرمينالدار سياقتى بايلانىس ارنالارى بويىنشا بانك وپەراتسيالارىن قاشىقتان جۇرگىزۋدەن تۇراتىن بانك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى, ساپالىق  تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيى. ول ءۇشىن پايدالانىلاتىن تا­سىلدەردەن ەلەكتروندىق بانك قىزمەتتەرىن دامى­تۋدىڭ بىرنەشە نەگىزگى باعىتتارىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. تەلەفون بانكينگى – داۋىستاپ حابارلاۋدىڭ بانك جۇيەسى نەگىزىندە. “بانك-كليەنت” جۇيەسى – ارنايى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ورناتۋ ارقىلى كليەنتكە (زاڭدى تۇلعاعا) قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ. ينتەرنەت بانكينگ – دۇنيەجۇزىلىك جەلى ارقىلى قاشىق­تان قىزمەت كورسەتۋ. ءموبيلدى بانكينگ – موبيلدىك تەحنولوگيالار نەگىزىندە قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ. وزىنە ءوزى قىزمەت كورسەتۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان تەرمينالدارى ارقىلى بانك قىزمەتتەرى. كوپتەگەن قازاقستاندىقتار ولاردىڭ ىڭعايلى ەكەندىگىن باعالاپ ۇلگەردى, سەبەبى ءاربىر كليەنت ءۇشىن بانك قىزمەتتەرىن قاشىقتان كورسەتۋ – ەڭ الدىمەن, ۋاقىتىن جانە بانك وپەراتسيالارىن كەزەكسىز جۇمساۋ­عا كەتەتىن ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋ شىعىندارىن ايتار­لىق­تاي ۇنەمدەۋ, پايدالانۋدا ىڭعايلى جانە بانك قىزمەتتەرىنىڭ اپتانىڭ 7 كۇنىندە 24 ساعات بويى جىلدىڭ 365 كۇنىندە قولجەتىمدىلىگى. گەوگرافيالىق ورنالاسقان جەرىنە قاراماستان. مۇنداي قىزمەتتەردى دامىتۋ بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنتتەرىنە عانا ەمەس, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ۇسىنۋشىلارعا دا پايدالى. انىق باسىمدىعىنىڭ ارقاسىندا قاشىقتان قول جەتكىزۋ جۇيەلەرى بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنت­تەرىنىڭ اراسىندا كەڭىنەن قولدانىلۋدا.  

كارتوچكامەن قىزمەت كورسەتۋ حالىقتى تارتا ءتۇستى – ەندى تولەم كارتالارىنا توقتالساق. ەلدە بۇل نارىق قانشالىقتى تابىستى دامۋدا؟

– ايتارلىقتاي سەرپىندى. 2001 جىلى ورتاشا العاندا قازاقستاننىڭ 12 تۇرعىنىنا ءبىر تولەم كارتوچكاسى تيەسىلى بولدى, ال قازىرگى ۋاقىتتا 2 تۇرعىنعا ءبىر كارتوچكادان كەلەدى. سوڭعى بەس جىلدا اينالىستاعى كارتوچكالار سانى ەكى ەسە ۇلعايىپ, قازىر 9,1 ملن. دانانى قۇراپ وتىر. ونى ۇستاۋشىلار سانى 8,5 ملن. ادامعا جەتتى. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ 97%-ىن قۇرايدى. اينالىستاعى كارتوچكالاردىڭ نەگىزگى بولىگى دەبەتتىك كارتوچكالارعا تيەسىلى. ولاردىڭ ۇلەسى كارتوچكالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 87,6%-ىن قۇرايدى. كرەديتتىك ءليميتى بار دەبەتتىك كارتوچكالاردىڭ ۇلەسى 1,6%-دى, كرەديتتىك كارتوچكالار 10,8%-دى, الدىن الا تولەنگەن كارتوچكالار 0,1%-دى قۇرايدى. بۇل نارىقتى دامىتۋ دارەجەسى ولاردىڭ تارماق­تالعان قىزمەت كورسەتۋ جەلىلەرىنىڭ بولۋىنا بايلا­نىس­تى. قازىر ەلدە تولەم كارتوچكالارىن قابىلداي­تىن 11 491 ساۋدا كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ولار­دىڭ 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتە بەلگىلەنگەن سانىنان 9,6%-عا ارتىق. بۇل رەتتە ساۋدا كاسىپكەرلەرى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر اقىسىن تولەم كارتالارى ارقىلى تولەۋگە مۇمكىندىك بولۋ ءۇشىن جابدىقتاردى 17 489 ساۋدا نۇكتەسىندە ورنالاستىرعان. ءوسۋ 11,6%-دى قۇراپ وتىر. تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋگە ارنال­عان جابدىقتار سانى جىل سايىن وسۋدە. اعىمداعى جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا 27 409 ساۋدا تەرمينالى, 7 873 بانكومات جانە 615 يمپرينتەر ورناتىلعان. 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا ساۋدا تەرمينالدارى سانىنىڭ 12,2%-عا, بانكومات­تار­دىڭ 6,2%-عا ارتقانى جانە يمپرينتەرلەر سانىنىڭ 22,7%-عا ازايعانى بايقالادى, بۇل بانكتەردىڭ ماشينەلەر پاركىنىڭ جاڭارۋىمەن جانە ەسكىرگەن يمپرينتەرلەردى وندىرىستەن الۋمەن تۇسىندىرىلەدى. تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتەتىن جاب­دىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جالپى العاندا وسى قوندىرعىلارعا تۇسەتىن جۇكتەمە دەڭگەيىنىڭ ساقتالۋ ءۇردىسى بايقالادى. ەگەر 2000 جىلداردىڭ باسىندا قولما-قول اقشانى الۋ جونىندە ءبىر بانكوماتتان ورتاشا العاندا كۇنىنە شامامەن 70 ترانزاكتسيا جاسالسا, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش شامامەن 46 ترانزاكتسيا بولىپ وتىر. بۇل رەتتە 2011 جىلى ءبىر POS – تەرمينالعا كۇنىنە شامامەن 3 ترانزاكتسيادان كەلەدى. جابدىق پەن تولەم كارتوچكالارىن ۇستاۋشىلار اراقاتىناسىندا دا وڭ ديناميكا بايقالادى. 2001 جىلى ءبىر POS – تەرمينال مەن بانكوماتقا تيىسىنشە 456 جانە 2182 كارتوچكا ۇستاۋشىدان كەلگەن. 2011 جىلى ءبىر POS – تەرمينال مەن بانكوماتقا تيىسىنشە 309 جانە 1 074 كارتوچكا ۇستاۋشىدان كەلەدى. تولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتىرىپ جۇرگى­زىل­گەن وپەراتسيالار كولەمى نارىقتىڭ ماڭىزدى كور­سەت­كىشى بولىپ تابىلادى. جىلدىڭ 8 ايىندا (قاڭتار-تامىز) قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ تولەم كارتوچ­كا­لارى پايدالانىلا وتىرىپ قازاقستان اۋماعىندا جانە ودان تىس 2,7 ترلن. تەڭگە سوماعا 97,8 ملن. ترانزاكتسيا جۇرگىزىلگەن. 2010 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ترانزاكتسيالار سانى مەن سوماسى تيىسىنشە 12,3% جانە 27,4%-عا وسكەن. ولاردىڭ ىشىندە قولما-قول جاسالمايتىن جولمەن 359,7 ملرد. تەڭگە سوماعا 19,5 ملن. ترانزاكتسيا جاسالعان, بۇل 2010 جىل­­دىڭ وسىنداي كورسەتكىشتەرىنەن تيىسىنشە 20,8% جانە 42,8%-عا ارتىق. قولما-قول اقشانى بەرۋ جو­نىن­دەگى وپەراتسيالار وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا سانى بويىنشا 10,4 %-عا جانە سوماسى بويىنشا 25,3%-عا ۇلعايا وتىرىپ, 2 296,3 ملرد. تەڭگە سوماعا  78,3 ملن. ترانزاكتسيانى قۇرادى. تولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتىرىپ قولما-قول اقشانى الۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردىڭ باسىم ۇلەسى بانكوماتتار ارقىلى جۇرگىزىلەدى, جالپى سانى­­نىڭ 97,2%-ىن, سومانىڭ 87,9%-ىن قۇرايدى. تيىسىنشە 2,8% جانە 12,1% POS-تەرمينالدارعا تيەسىلى. قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەر كوبىنە POS-تەرمينالدار ارقىلى جۇرگىزىلەدى, جالپى سانىنىڭ جانە سوماسىنىڭ تيىسىنشە 40,4% جانە 73,7% قۇرايدى جانە بانكوماتتار ارقىلى تيىسىنشە 49,6% جانە 19,4% قۇرايدى. سوڭعى ۋاقىتتا قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەردىڭ ينتەرنەت, ءموبيلدى تەلەفوندار, بانك دۇڭگىرشەكتەرى ارقىلى جاسالۋىنىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالادى. بۇل قوندىرعىلارعا تولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتى­رىپ جۇرگىزىلەتىن قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەر سانىنىڭ جانە سوماسىنىڭ 7,9% جانە 5,4% تيەسىلى.  

ءاميان ۆيرتۋالدى, اقشا ناقتى – جاقىندا ەلەكتروندىق اقشا تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. ول قانشالىقتى وزەكتى؟

– وتە وزەكتى, سەبەبى بۇگىندە ينتەرنەت كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ومىرىنە بىتە قايناسىپ كەتتى. ءوز كەزەگىندە ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار جەلىدە ون­­لاين ارقىلى ساتىپ الۋعا دەگەن سۇرانىستى ءوسىرىپ وتىر, ال كاسىپكەرلەردە ءوز قىزمەتتەرىن جاڭا بالا­مالى تاسىلمەن كورسەتۋدىڭ قوسىمشا مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. ەلەكترون­دىق اقشانى پايدالانۋ ارتىق­شى­لىق­تارىنىڭ ەكى جاق ءۇشىن دە ءوزارا پايدالى ءارى قاۋىپسىز ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ونلاين قىزمەتتەرىنىڭ جاڭا تۇرلەرى ءاربىر جەلى پايدا­لانۋشىسىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا شاپشاڭ ەنۋدە. – ابەن اعىباي ۇلى, ەلەكتروندىق اقشانى كىم جانە قاشان پايدالانا الاتىنىن وقىرماندارعا ايتا كەتسەك. – ەلەكتروندىق اقشا – بۇل ونى شىعارۋشىنىڭ (بانكتىڭ) ەلەكتروندىق تاسىمالداۋىشتا ەلەكترون­دىق نىساندا ساقتالاتىن اقشالاي مىندەتتەمەلەرى. قر-نىڭ قابىلدانعان زاڭى ەلەكتروندىق اقشا ۇعى­مىن العاش رەت ەنگىزىپ, ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتىپ وتىر. قابىلدانعان زاڭعا سايكەس ەا-نى پايدالانۋ باسقا دا تولەم كارتوچكالارى, چەكتەر, ۆەكسەلدەر, تولەم تاپ­سىر­مالارى جانە ت.ب. سەكىلدى تولەم قۇرالدارىمەن قا­تار تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تاسىلىنە جاتقىزىلعان. ەا-نى ەلەكتروندىق كوممەرتسيا سالاسىنداعى ساۋ­دا-ساتتىق وپەراتسيالارىنا ءتيىمدى قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تولەۋ قۇرالى دەپ قاراعان ءجون. ەلەكتروندىق اقشانى جەكە تۇلعالار ساتىپ الا الادى. ول ءۇشىن ەميتەنت-بانككە قولما-قول ەمەس نەمەسە قولما-قول نىساندا ءتيىستى اقشا سوماسىن الدىن الا ەنگىزۋ قاجەت. سودان كەيىن الىنعان سوماعا ەميتەنت-بانك ەلەكتروندىق اقشا شىعارادى. ءراسىم پايدالانۋشىنىڭ ەلەكتروندىق ء“اميانىنا” ونىڭ ەنگىزگەن اقشاسىنىڭ قۇنىنا بالامالى اقشانى سالۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. وسى سوما شەگىندە ول ەلەك­ترون­دىق اقشا جۇيەسىندە ساۋدا جانە وزگە دە وپەرا­تسيالاردى جاساي الادى.  

ەلەكتروندىق اقشا ءۇشىن قاتاڭ رەگلامەنت – ەلەكتروندىق اقشانىڭ شىعارىلۋىن جانە اينالىمىن زاڭ قالاي رەتتەيدى؟

– كەز كەلگەن بانك ەا-نى شىعارۋعا قۇقىلى. بۇل رەتتە بانك ءوز بەتىنشە, ءوزىنىڭ ىشكى بيزنەس-ستراتە­گيا­سىنا سايكەس جۇمىس مودەلىن تاڭداۋ جانە ەلەكترون­دىق اقشا جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن ۇيىمداستىرۋ جو­نىن­­دە شەشىمدەر قابىلدايدى. مەنىڭ ويىمشا, بار­لىق مۇددەلى ەميتەنتتەردى تارتا وتىرىپ ەلەكترون­دىق اقشا­نىڭ بىرىڭعاي ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ ەلەك­تروندىق كوممەرتسيا نارىعىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ ايتارلىقتاي وڭتايلى جانە ۇتىمدى شەشىمى بولار ەدى. مۇنداي جۇ­يەنى ەندىرۋ بانكتەر ءۇشىن ينۆەس­تي­تسيالىق جاعىنان دا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قىزمەتتەرگە قول جەتىمدىلىگىن كە­ڭەي­تۋ مۇمكىندىگى تۇرعىسىنان دا تارتىمدىراق بولار ەدى. بۇل ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋ جۇيەنىڭ نەگىزگى قاتى­سۋشىلارىنىڭ جالپى شىعاسىلارىن تومەندەتۋگە, ەا-نى ەل كولەمىندە پايدالانا وتىرىپ تولەمدەر جۇر­گىزۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. قازاق­ستان ءۇشىن ەلەكتروندىق اقشانى ەندىرۋ ەلەكتروندىق كوم­مەر­تسيا­نىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى, سەبەبى ونى حالىقتىڭ قارجى وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بەلسەندى جانە بارلىق جەردە پايدالانۋى لوگيستيكانىڭ دا­مۋى­نا جانە ساۋدا ۇيىمدارىنىڭ قولما-قول جاسال­ماي­تىن تولەمدەردى قابىلداۋىنا ءوتۋىن ىنتالاندىرۋعا تۇرتكى بولادى. ۇلتتىق بانك وسى باعىت شەڭبەرىندە ەل­ەك­تروندىق اقشا نارىعى­نىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن جا­نە پەرسپەكتيۆالى مودەلىن قالىپتاستىرۋ جونىندە بىر­قا­تار شارالاردى جوسپارلاپ وتىر. ەلەكتروندىق اقشا­نى اينالىسقا ەنگىزۋمەن بايلانىستى 2012 جىلى جاڭا جوبالار تۋىنداپ, ىسكە قوسىلادى دەپ بولجاپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, ءاربىر بانك تەك ىشكى نارىقتاعى ساۋدا وپەراتسيالارىنا عانا قىزمەت كورسەتۋگە باعىت­تالعان ءوزىنىڭ جەكە ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىن قۇرۋعا قۇقىلى. مۇنداي جاعدايدا ەا-عا قىزمەت كورسەتەتىن ءاربىر بانكتە تولەمدەردى وتكىزۋدىڭ ءتۇرلى تەحنولوگيا­لا­رى مەن ستان­دارتتارى قولدانىلاتىن بولادى. الاي­دا مۇنداي ءتاسىل ءتۇرلى بانك جۇيەلەرى مەن ولار­دىڭ كليەنتتەرى اراسىن­داعى اقپاراتتىق-تەحنو­لوگيا­لىق ءوزارا ءىس-قيمىلمەن بايلانىستى بەلگىلى ءبىر پرو­بلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەپ سوعادى. نارىقتا ءبىر-بىرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسا­مايتىن بىرنەشە ەلەك­ترون­دىق اقشا جۇيەلەرىنىڭ پايدا بولۋى ەلەك­ترون­دىق كوممەرتسيانىڭ كەڭىنەن جانە جىل­دام ەنگىزىلۋىنە كەدەرگى جاساپ, سول ارقىلى ينۆەستي­تسيالاردىڭ اقتا­لۋىنا جانە وسى جۇيەلەردىڭ ودان ءارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامۋىنا قيىندىق كەلتىرەدى.  

ەميتەنت– رەزيدەنت ەمەس پە؟ زاڭدى ەمەس! – ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنا سايكەس وتاندىق بانك­تەر عانا ەا-نىڭ ەميتەنتتەرى بولا الادى. قا­زاقستاندىقتاردىڭ شەتەلدىك ەميتەنتتەر بەرگەن قولدانىستاعى ەلەكتروندىق ءامياندارى تۋرا­لى نە ايتاسىز؟

– رەسپۋبليكا زاڭناماسىنىڭ تالاپتارى قازاق­ستان ازاماتتارىنىڭ قىزمەتىمەن جانە ولاردىڭ ەل اۋما­عىن­دا ءتۇرلى وپەراتسيالار جۇرگىزۋىمەن بايلانىس­تى قاتى­ناس­تارعا عانا قولدانىلادى. قر رەزيدەنتى ەمەس شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ەلەكتروندىق اقشا­سىن قازاق­ستان­دىق زاڭناما رەتتەمەيدى جانە ولاردىڭ قىزمەتى رەتتەلمەيتىن بولىپ تابىلادى. شەتەلدىك ەمي­تەنتتەر شىعار­عان ەلەكتروندىق اقشانىڭ ەل اۋما­عىندا ەسەپ ايىرى­سۋ­دىڭ زاڭدى ءتاسىلى بولىپ تانىل­مايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. تيىسىنشە, ەل ىشىندە رەسپۋبليكا رەزيدەنتتەرى ارا­سىندا ساۋدا جانە وزگە وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە ولاردى پايدالانۋ قر زاڭناماسىنىڭ تالاپ­تا­رىنا قاي­شى كەلەدى. بۇل رەتتە زاڭناما قازاقستان ازاماتتارى­نىڭ شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ەلەك­ترون­دىق اقشا جۇيەلە­رىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولۋ قۇقىعىن شەكتەمەيدى. رەزيدەنت ەمەستەردىڭ ەلەكتروندىق اقشا­سى جەكە شەتەلدىك تولەم جۇيەلەرى قۇنىنىڭ ەلەك­ترون­دىق بىرلىكتەرى بولىپ تابىلادى. ولار ءتۇرلى ەلدەر­دىڭ يۋريسديك­تسيا­سىندا. سو­عان بايلانىستى شەتەلدىك جۇيەلەردىڭ ەا-نىڭ قازاق­ستان­داعى يەلەرى زاڭنامامەن قورعالماعان, شەتەلدىك كوم­پانيالار – شەتەلدىك ەميتەنتتەردىڭ تارا­پىنان ولار­دىڭ تالاپ­تارىنىڭ وتەلۋىنە ناقتى كەپىلدىك جوق, تيىسىنشە بارلىق تاۋەكەلدەردى ازاماتتار وزدەرى جەكە كوتەرەدى.  

ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ بولاتىندىعى ءسوزسىز! – ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قازاقستاندا ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى؟

– ەلەكتروندىق كوممەرتسيانى دامىتۋ – مەملەكەت ساياساتىنىڭ حالىقتى قول جەتىمدى (ەلدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىنەن), ەڭ باستىسى قاۋىپسىز تولەم قىزمەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتا بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, قازىر ەلەكتروندىق كوممەرتسيا سالاسىنداعى زاڭناما قۇقىقتىق سيپاتتاعى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا جەتىلدىرىلۋدە. مۇنداي جۇمىستىڭ مىسالى - وتكەن ماۋسىم ايىندا قابىلدانعان “قر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ. قۇجاتقا ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ جانە ونىڭ اينالىسى ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. مەنىڭ ويىمشا, رەسپۋبليكادا ينتەرنەت تولەم­دەر سەگمەنتىنىڭ قارقىندى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن مىناداي ماسەلەلەرگە كوڭىل بولۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – تولەم سەرۆيسىنىڭ دامىماۋى. يەسىنە اشىق قۇ­رال پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن, ساتۋشىلار ءۇشىن دە, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن دە اقى تولەۋ تەتىگى تا­لاپ­تارى بويىنشا ىڭعايلى ەلەكتروندىق اقشا نارىق­تىڭ دا­مۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن قۇرال بولىپ تابىلادى. لوگيستيكا – تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى جەتكىزۋدىڭ دا­مىماۋى كەدەرگى كەلتىرەتىن ەكىنشى فاكتور بولىپ تا­بىلادى. ءۇشىنشى فاكتور – ەلدىڭ ساۋدا ۇيىمدا­­رىنىڭ, كاسىپكەرلەرىنىڭ بالامالى on-line وتكىزۋىن ايقىن ىنتالاندىرۋدىڭ بولماۋى. بىراق بۇل پروبلەما ۋاقىت وتە كەلە شەشىلەتىن بولادى جانە كوپتەگەن قازاق­ستان­دىقتار جاقىن ۋاقىتتا سەرۆيستىڭ وسى تۇرىنە وزدەرى كوشەدى. وسى جانە باسقا دا ق­ۇرامداس بولىكتەردى شەشكەن كەزدە بىزدە ەلەكتروندىق كوممەرتسيانى قارقىندى دامىتۋعا جاقسى مۇمكىندىك تۋىندايدى. – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن  اللا دەمەنتەۆا. RSS

*         *         *

ماتەريال باسۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزدە “قر ۇب بانكتىك سەرۆيس بيۋروسى” رمك-ءنىڭ اشىق كونكۋرستى جەڭىپ, تۇركىمەنستاننىڭ ورتالىق بانكىمەن ۇلتتىق تولەم جۇيەسىن جەتكىزۋگە جانە ەندىرۋگە كەلىسىم-شارتقا قول قويعانى بەلگىلى بولدى. كەلىسىم-شارتقا سايكەس بسب ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جالپى ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەسىنەن (RTGS) جانە كليرينگتىك ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەسىنەن تۇراتىن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى, سونداي-اق باسقا ينفراقۇرىلىمدىق قۇرامداس بولىكتەردى جەتكىزۋدى جانە ەندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.