ارقالىقتاعى «دالا ولكەسى تاريحى» مۋزەيىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى ارحەولوگيالىق بولىمدە مامونتتىڭ ازۋ سۇيەگى ءىلۋلى تۇر ەكەن. استىنا ء«زىل (مامونت) سۇيەگى, تورعاي وزەنىنىڭ ارناسىنان تابىلعان» دەپ جازىلىپتى.
مۋزەي قىزمەتكەرى رايا قاسەنوۆا مامونت سۇيەكتەرىن 1974 جىلى ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەتوۆتىڭ تاپسىرعانىن ايتتى. بۇل تۋرالى ەتنوگراف «قازاقستان مۋزەيلەرى» جۋرنالىنا قىسقاشا جازعان دا ەكەن.
تورعاي وزەنى بويىنان مامونتتىڭ سۇيەگىنىڭ تابىلعانى تۋرالى حاباردى ول 1968 جىلى ەستيدى. «جانكەلدين اۋدانىنداعى «تورعاي» كەڭشارىنا ءىسساپار جاساعانىمدا (قازىرگى شەگەن بي اۋىلى) وسىنداعى جىگىتتەر تورعاي وزەنى بويىنان ۇزىندىعى ءبىر مەتردەي جىلىك تاۋىپ العانىن ايتىپ, اكەلىپ كورسەتتى. مامونتتىڭ جىلىگى ەكەنى بەلگىلى, بىراق ونى ورتاسىنان ۇرىپ, سىندىرىپ تاستاپتى» دەپ جازادى جازۋشى.
سودان جەرلەستەرىنە, ەگەر جىلىك تابىلعان جەردەن تاعى دا مامونتتىڭ سۇيەگى تابىلسا, دەرەۋ حابارلاۋىن تاپسىرادى. جىل سايىن ءوزى ونى قاداعالاپ جۇرەدى, بىراق تابىلمايدى. 1970 جىلى تورعاي وبلىسىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى دراما تەاترى مەن مۋزەيدىڭ كوركەمدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانعان سەيىت كەنجەاحمەتوۆ مامونت سۇيەگىنىڭ سوڭىنا ەندى شىنداپ تۇسەدى. سۇيەك 1974 جىلى تابىلدى. سول جىلى تورعاي تاسىماي, وزەننىڭ سۋى ءۇزىلىپ-ءۇزىلىپ قالعان ەدى. ىزدەگەنىمىز تەرەڭ سۋ استىنان تابىلىپ, 40 مەترگە دەيىن شاشىلىپ كەتكەن سۇيەكتەردى باتپاق استىنان جيناپ الدىق. تۇتاس جاتقان باس سۇيەكتى قازىپ الۋ قيىنعا تۇسسە دە, ماشيناعا سالىندى. مامونت سۇيەكتەرىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ مامانى جىلقىباەۆ زەرتتەپ, جۇيەلەپ بەردى. بۇل سيرەك تابىس جونىندە جازۋشى جايساڭبەك مولداعاليەۆ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە جازعان بولاتىن» دەپ تۇيىندەيدى سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى.
ءبىز سەيىت كەنجەاحمەتوۆتىڭ قىزى زامزاگۇلمەن حابارلاستىق.
– اكەم سۋدا ءتاپ-ءتاۋىر جۇزەتىن.سۇيەكتەردى ىزدەگەندە سۋعا بىرنەشە مارتە سۇڭگىگەن. قاسىندا ءوزىنىڭ اۋىلداعى جولداستارىنىڭ ءبىرى سۇلەيمەن دەگەن ءىرى دەنەلى, بويى ەڭگەزەردەي كىسى بولعان, ول دا سۇڭگىپتى. سۋى تاسىماعان جىلدارى دا تورعايدىڭ ۇزىلمەگەن تۇستارى تەرەڭ بولادى. «سۇلەيمەن اعا ناعاشىمدى اياپ, سۋعا ءوزى سۇڭگىدى», دەيدى بىرگە بولعان وڭداسىن اعام. ولار وزەننىڭ ۇزىلگەن جەرىنىڭ باتپاعىنان, سۋدىڭ استىنان تابىلعان سۇيەكتىڭ بارلىعىن تەرىپ الادى. تاپقان سۇيەكتەرىن اۋەلى «تورعاي» كەڭشارىنا جەتكىزەدى, ودان ماشينا جالداپ ارقالىققا اپارىپ, مۋزەيگە وتكىزگەن, – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن زامزاگۇل.
ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى, ارقالىق قالاسى