ەكپەنى قاتەرلى دەپ كىم ايتىپتى؟

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ەكپەنىڭ تيىمدىلىگىن ايتىپ, دامىماعان ەلدەرگە توننالاپ ۆاكتسينا تاسىپ ءجۇر. اتالعان ۇيىمنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەكپە ەگۋدىڭ ارقاسىندا تالاي ىندەتتى تامىرىمەن جويۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ماسەلەن, الەم قاراشەشەك سەكىلدى جۇقپالى اۋرۋلاردان قۇلان-تازا ايىقتى. ال قازاقستاندا ۆاكتسينانىڭ اسەرىنەن كەيىنگى 20 جىلدا قىزىلشا كوكجوتەل ەداۋىر ازايدى. ال ديفتەريا, پوليوميەليت سەكىلدى اۋرۋلار تىركەلمەگەنىنە تالاي ۋاقىت ءوتتى.

بىلتىر ءماجىلىس دەپۋتاتى قۇرالاي قاراكەن ەكپەدەن باس تارتاتىندار سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ دابىل قاققان-تۇعىن. «كەيىنگى 10 جىل كولەمىندە بالاسىنا ەكپە سالدىرۋدان باس تارتقان اتا-انالار سانى 8383 ادامعا دەيىن كوبەيدى. ال 2016 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ وزىندە 8 239 باس تارتۋ تىركەلگەن. سولاردىڭ ىشىندە 1 جاسقا دەيىنگى بالالار سانى 43 پايىزدى قۇرادى», ‒ دەگەن ەدى قۇرالاي قاراكەن.

ۆاكتسينادان باس تارتۋ ءۇردىسى وڭىرلەردە دە ءجيى بايقالادى. مىسالى, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وڭىردە 2016 جىلى 196 ادام ەكپە سالدىرۋعا قارسى بولسا, 2017 جىلدىڭ العاشقى 4 ايىندا 93 اتا-انا بالاسىنا ۆاكتسينا سالدىرۋدان باس تارتقان. ايتسە دە, وبلىستاعى جاعداي جان شوشىتارلىق دەۋگە كەلمەيدى. بىلتىر ەكپە ەگۋ اۋقىمى 98,3 پايىزعا جەتىپ, 96 مىڭعا جۋىق ۆاكتسينا سالىنعان. بيىل ءبىرىنشى توقسانداعى مولشەر تۇگەلدەي ورىندالىپتى.

«قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىز پايدالانىپ وتىرعان ۆاكتسينالار وتە ساپالى. ەكى جىلدان بەرى كەرى اسەرى بولمايتىن ەكپەلەر قولدانىپ كەلەمىز. جيىرما جىلدان بەرى ۆاكتسينا سالۋمەن اينالىستىم. ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر مارتە ەكپەنىڭ كەسىرىنەن زيان شەككەن بالا كورگەنىم جوق. سوندىقتان, ۆاكتسينانىڭ زيانى بولمايتىنىنا كەپىل بولا الامىن», دەيدى جامبىل وبلىسى №4 قالالىق اۋرۋحانا دارىگەرى, وبلىستىڭ شتاتتان تىس يممۋنولوگى ءلاززات زايتبەكوۆا.

ارا-تۇرا ءباسپاسوز بەتتەرىندە ەكپەنىڭ سالدارىنان دەرتكە تاپ بولعاندار جونىندە اقپارات شىعىپ قالادى. دەگەنمەن, ونىڭ باسىم بولىگى ۆاكتسينانىڭ كەسىرىنەن ەمەس, دارىگەردىڭ ۇقىپسىزدىعىنان تۋىنداپ جاتادى. ل.زايتبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءالى كۇنگە دەيىن جامبىل وبلىسىندا دا, بۇكىل قازاقستاندا دا ەكپە تىكەلەي زيانىن تيگىزىپ, اۋىر دەرتكە اكەلىپ سوققان وقيعا تىركەلمەگەن. جامبىل وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن ساۋالناماعا سايكەس, ۆاكتسيناعا قارسى بولاتىنداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جەكە پىكىرى, ال 10 پايىزى ءدىني كوزقاراسى سالدارىنان ەكپەدەن باس تارتادى. ايتسە دە, وبلىس يممۋنولوگى ءلاززات زايتبەكوۆا كوپ ادام ءدىني سەنىمىن جاسىرىپ قالۋعا تىرىساتىندىقتارىن كەلتىرەدى. «باس تارتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى دىنگە سۇيەنەتىنى بايقالادى», دەيدى ءلاززات زايتبەكوۆا.

نەگىزىندە ۆاكتسينا سالۋعا يسلام شاريعاتى دا قارسى ەمەس. مىسىرداعى ءال-ازھار يسلام ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاراستى يسلام فيقھ كەڭەسى عۇلامالارى, ماروككو مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ عالىمدار كەڭەسى ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردان ساقتانۋ ءۇشىن ۆاكتسيناتسيالىق ەكپەگە جۇگىنۋگە بولادى دەپ ءپاتۋا شىعارعان. ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساۋد ارابياسى بيلىگى قاجىلىققا كەلەتىندەردىڭ مىندەتتى ۆاكتسينالاردى قابىلداۋىن تالاپ ەتەدى. ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىندا جۇرگەن يمامدار دا ەكپەدەن باس تارتۋدى نەگىزسىز دەپ سانايدى.

«اتالعان ءدىني مەكەمەلەردىڭ عالىمدارى ماسەلەگە بايلانىستى ءدىننىڭ ەكى نەگىزىنىڭ ءبىرى – حاديستەرگە دە جۇگىنگەن. حاديستە مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س): «كىم دە كىم تاڭەرتەڭ «اجۋا» قۇرماسىنان جەتى داناسىن جەيتىن بولسا, ول سيقىردان جانە ۋلانۋدان امان بولادى», دەيدى. بۇل قۇرما ۋلانۋدان ادامدى قورعايتىن بولسا, دەمەك ول ادام يممۋنيتەتىن كۇشەيتەتىن دارۋمەندەرگە باي بولعاندىعى. ەكپەنى دە ءتۇرلى ۆيرۋستاردان ساقتانۋ ءۇشىن, ادامنىڭ يممۋندى الەۋەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا ەگەدى. ەندەشە, ۆاكتسينا سالۋ اسىل ءدىنىمىز يسلامعا قايشى ەمەس. ءبىزدىڭ ءدىني باسقارمانىڭ ۇستانىمى وسىنداي», دەيدى «نۇر استانا» مەشىتىنىڭ ۇستازى ءىلياس وتاروۆ.

ينتەرنەتتەگى اقپاراتتاردان, whatsapp جەلىسىندە تارالعان بەينەكورىنىستەر مەن انتيۆاكتسينالىق كىتاپتاردان ورتاق ءبىر نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. ەكپەگە قارسى تاراپتىڭ كەلتىرەتىن دەرەكتەرى نەگىزىنەن رەسەيلىكتەر الەكساندر كوتوك پەن گالينا چەرنوۆسكايا جانە امەريكالىق ديانا حارپەر سەكىلدى ادامداردىڭ ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلگەن. ايتپاقشى, ولاردىڭ عىلىمي اتاعى جوق. ۆاكتسينا سالاسىنا قاتىسى جەر مەن كوكتەي.

بۇلاي كەسىپ ايتۋدىڭ ءوز سەبەبى بار. جامبىل وبلىسىنىڭ شتاتتان تىس يممۋنولوگى ءلاززات زايتبەكوۆا ۆاكتسيناعا قارسى شىعۋشىلاردىڭ ەشقانداي مەديتسينالىق كاسىبي ءبىلىمى جوق, ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى ەكەنىن ايتادى. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى دە وسىمەن ۇندەسەدى. ي.مەچنيكوۆ اتىنداعى ەكپە جانە سارىسۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوتسەنتى الەكساندر ماتس (رەسەي) ۆاكتسيناعا قارسىلاردى بىرنەشە توپقا بولگەن. ولار: ءشوپ دارىلەرىن وتكىزۋدى كوزدەيتىن بۇرىنعى دارىگەرلەر, مەديتسيناعا قاتىسى جوق, اتاق ءۇشىن جۇرگەندەر جانە ۆاكتسينا سالاسىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن دارىگەرلەر.

ا.ماتس ءوزىنىڭ «قازىرگى زامانداعى ۆاكتسيناتسيا» زەرتتەۋىندە جوعارىدا ايتىلعان كوتوك پەن چەرنوۆسكايانىڭ كىتاپتارىندا جىبەرگەن قاتەلىكتەردى تەرىپ, ءتىزىپ شىققان-دى. كوپ جاعدايدا ولار دەرەكتەردى بۇرمالاپ, ۆاكتسينانى جاۋ ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. ماسەلەن, ەكپە قۇرامىنداعى اليۋميني, سىناپ مولشەرىنىڭ ادام اعزاسىنا زياندىعى شىلعي وتىرىك. ويتكەنى, ولاردىڭ ۆاكتسيناداعى مولشەرى ادام اعزاسىنا اۋا جانە تاماق سەكىلدى باسقا جولمەن ەنەتىن سىناپ پەن اليۋمينيدەن الدەقايدا از. وعان قوسا, ءسابي ومىرگە كەلگەننەن كەيىن 6 اي بويى ىشەتىن انا سۇتىندە كەزدەسەتىن اليۋميني مولشەرى ەكپەدەگىدەن كوپ ەكەنىن پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى پول وففيت ءوز ارىپتەستەرىمەن جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە دالەلدەگەن. انتۆەرپەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى جاساعان عىلىمي جۇمىس تا وسىنداي ناتيجە كورسەتتى. سونداي-اق, مانتۋ ەكپەسىنىڭ قۇرامىنداعى فەنول دا قورقىنىشتى ەمەس. ءلاززات زايتبەكوۆا ادام اعزاسى مانتۋ ەكپەسىنەن 40 ەسە كوپ مولشەردە فەنول بولەتىنىن ايتادى.

ءبىز جوعارىدا قازىرگى انتيۆاكتسينا قوزعالىسىنىڭ دايەكتەرى وزگەرگەنىن ايتتىق. سونىڭ ءبىرى ‒ ۆاكتسينا شىعارۋ پايدانىڭ كوزى-مىس. قازاق باسپاسوزىندە دە وسى تەكتەس اقپاراتتار ارا-تۇرا كورىنىپ قالادى. بىراق فارماتسەۆتيكا نارىعىنان حابارى بار ادام «ۆاكتسينا ‒ تابىس كوزى» دەيتىن پىكىردىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن تەز اڭعارادى. Deloitte كومپانياسى فارماتسەۆتيكا نارىعىنىڭ قۇنى 1,07 تريلليون دوللاردان اساتىنىن ەسەپتەپ شىعارعان. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دەرەكتەرى بويىنشا, ەكپە نارىعى 2,2 ميللارد دوللارعا تەڭ. ياعني, ۆاكتسينا شىعاراتىن كومپانيالاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى 0,22 پايىزدىڭ شاماسىندا. بۇل تريلليون دوللار كولەمىندە ءدارى ساتۋدىڭ قاسىندا تۇككە تۇرمايدى.

ەكپە ەگۋدەن جاپپاي باس تارتۋ ەشقاشان جاقسى اياقتالعان ەمەس. مىسالى, 1873 جىلى شۆەتسيادا ءدىني فاناتتار شەشەككە قارسى ەكپەگە جاپپاي قارسىلىق تانىتقان. كوپ ۇزاماي-اق ەلدە شەشەك اۋرۋى بۇرق ەتە ءتۇستى. وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا تامان ۇلىبريتانيا مەن شۆەتسيادا وسىعان ۇقساس جاعداي ورىن الدى. ال 2000 جىلدارى گوللانديادا, يرلانديادا, ءۇندىستاندا قىزىلشاعا قارسى ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ اقىرى سول ەلدەردە جاپپاي قىزىلشامەن اۋىرعاندار سانىن ارتتىرىپ جىبەردى. 2003 جىلى ۋەلستىڭ سۋونسي قالاسىندا قىزىلشاعا قارسى ەكپە ەگۋ اۋقىمى 67,5 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. مۇنىڭ ناتيجەسى اراعا 10 جىل سالىپ بارىپ شىقتى. قالا بويىنشا 1219 ادام قىزىلشاعا شالدىعىپ, ءتىپتى ءبىر بالا قايتىس بولدى.

ۆاكتسينا ارقىلى كوپتەگەن ىندەتتىڭ كوزى جويىلعانى تاريحتان ءمالىم. ەكپەدەن جاپپاي باس تارتۋدىڭ سالدارى قالاي اياقتالاتىنىن دا جوعارىدا كەلتىردىك. مەديتسينا سالاسىنداعى ءمۇيىزى قاراعايداي الەمدىك ۇيىمدار دا, ەلىمىزدىڭ ماماندارى دا ۆاكتسينادان كەلەتىن قاۋىپتىڭ جوق ەكەنىن ايتىپ وتىر. ءارى ەكپە سالدىرۋ اسىل ءدىنىمىز يسلامعا دا قارسى ەمەس. ەكپە سالۋ ماسەلەسىن وقىرماننىڭ شەشىمىنە قالدىردىق. ايتسە دە, دەرەكتەردىڭ ءبارى ۆاكتسينادان كەلەتىن قاۋىپتىڭ جوق ەكەنىن كورسەتەدى.

اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»