اۋىلدا تۇرىپ بيزنەس باستاۋعا بولا ما؟

«باستاۋ بيزنەس» جوباسى بويىنشا ءوڭىردىڭ بەس اۋدانىنان (اقجايىق, جاڭاقالا, زەلەنوۆ, قازتالوۆ, تەرەكتى) ىرىكتەلگەن ىنتالىلار توبى التى كەزەڭگە ءبولىنىپ, ارقايسىسى 1 اي ساباق الۋدا. كاسىپپەن بۇرىننان اينالىسىپ ءجۇ­رىپ, ءىسىن كەڭەيتۋدى ويلاعان نەمەسە كا­سىبىن جاڭادان باستاعىسى كەلىپ جۇرگەن ىن­تالىلار كۇنىنە 8 ساعاتتىق دارىسكە قاتىسادى. بۇل وقۋ بارىسىندا بيزنەس اشۋ جانە ونى جۇرگىزۋ اسپەكتىلەرى جايىندا ايتىلىپ, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا جەكە كەڭەستەر بەرىلۋدە. وڭى­رى­مىزدەگى ماڭدايالدى كاسىپ يەلەرىنىڭ ەڭ­بەگىنەن مىسالدار باياندالىپ وتىرادى. «باستاۋ بيزنەستىڭ» ماقساتتارى مەن مىن­دەت­تەرى, «بيزنەس-سانانىڭ پسيحولو­گيا­سى», «بيزنەس-يدەيانى تاڭداۋ» سي­ياقتى تا­قىرىپتار تالقىلانىپ, ەگجەي-تەگ­جەي­لى ۇعىندىرىلۋدا. ءبىر ايتا كە­تەرلىگى, بۇل باعدارلاما بويىنشا ءبى­لىم الۋ­شى­لاردىڭ جاسىنا شەكتەۋ قوي­ىل­مايدى.

بۇگىنگى تاڭدا «باستاۋ بيزنەس» ساباق­تا­رىنىڭ ءۇش كەزەڭى اياقتالىپ, باتىس قا­زاقستان وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىنان 456 ادام ارنايى كۋرستان ءوتىپ ۇلگەردى. ءتور­تىنشى كەزەڭدە 150 ادام ءدارىس الىپ جا­تىر. جىل سوڭىنا دەيىن بارلىعى 938 ادام قامتىلادى دەپ كۇتىلۋدە.

مەملەكەتتەن قولداۋ بولسا, كاسىپتىڭ كو­زىن اشۋعا بولاتىنىن كاسىپكەر ازاماتتار دالەلدەپ ءجۇر. تەك ىنتا كەرەك. ەگەر دا­رىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى وقۋدى تو­لىق مەڭگەرسە, ىزدەنىستەرىن ودان ءارى جال­­عاستىرسا, بارلىعى دا كوميسسيانىڭ سى­نىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ءتيىمدى نەسيەگە قول جەتكىزەتىنى انىق. – وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باستاۋىمەن 2016 جىلى 304 كاسىپكەرلىك نى­سان وزدەرىنىڭ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 1 664 743 500 تەڭ­گە قارجى الدى. 228 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى جۇ­مىسىن باستادى. سونداي-اق, 8 ين­ۆەس­تي­تسيالىق جوباعا بيزنەس-جوسپار دايىندالىپ, ونىڭ 4-ەۋى مەملەكەتتەن قولداۋ تاپتى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسى كا­سىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان قايىرشين.

«اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قول­­داۋ قورى» اق, باتىس قازاقستان وب­لى­سى اكىمدىگى جانە وڭىرلىك كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسى بىرىگىپ, اۋدانداردا ميك­روكرەديتتىك جوبانى جۇزەگە اسى­رۋ­عا كىرىستى. بۇل جوبا بويىنشا اۋىل­دىق جەر­­لەردەگى كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماق­سا­­تىن­دا جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن «اۋىل شا­رۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ارقايسىسى 300 ميلليون تەڭگەدەن قاراجات شىعارماق. جينالعان 600 ميلليون تەڭگە ءوز كاسىبىن جاڭادان باستاعان اۋىل كاسىپكەرلەرىنە 7 پايىزبەن نەسيەگە بەرىلەدى. 

«باستاۋ بيزنەس» مەكتەپتەرى ەلىمىزدىڭ 80 اۋدانىندا ىسكە قوسىلعان ەكەن. ال باتىس قازاقستان وبلىسىنان بۇگىنگە دەي­ىن 80 اۋىلدان 500-گە جۋىق ادام كا­سىپ­كەرلىك الىپپەسىن وقىپ ۇلگەرىپتى. كۋرس بىت­كەن كەزدە تىڭداۋشىلار سەرتيفيكات الىپ قانا قويماي, ءوز ءىسىن دە اشا الادى. ويت­كەنى, بيزنەس-جاتتىقتىرۋشىلار ءوز تىڭ­داۋشىلارىنا بيزنەس-جوسپار جا­ساۋ­عا جاردەمدەسەدى, مەملەكەتتىك دە­مەۋ­­قارجىنى الۋعا قاجەتتى قۇجاتتاردى جي­ناۋعا, جەر قاتىناستارى, ليتسەنزيا الۋ, سالىق زاڭدىلىقتارى ماسەلەلەرىنە كومەكتەسىپ, اقىل-كەڭەس بەرەدى. 

بۇل جوبا نەگىزىنەن جۇ­مىسسىز جۇرگەن اۋىلدىقتارعا جانە ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەن جانداردىڭ كاسىبىن جولعا قويىپ, ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان. باعدارلامانىڭ باستى جا­ڭالىعى دا سول – قىزىقتى, بولاشاعى بار جو­با ۇسىنىلسا, ونى سول مەزەتتە قار­جى­لاندىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار.

– ءبىزدىڭ الدىمىزعا كەلىپ, كاسىپكەرلىك سا­باعىن الىپ جاتقان اۋىلدىقتاردىڭ ەڭ جاسى 19-دا بولسا, ەڭ ۇلكەنى 62 جاستا ەكەن. 30 كۇندىك دارىستە 12 ءتۇرلى پاننەن سا­باق بەرىلەدى. اۋىلدىقتارعا ىڭعايلى بو­لۋى ءۇشىن ساباق تا تۇرعىلىقتى جەردە ۇي­ىم­داستىرىلعان. زەلەنوۆ اۋدانىنا قا­راستى پەرەمەتنىي, ميچۋرين اۋىلدىق وك­رۋگى مەن داريان سەلوسىندا ءبىز 93 ادام­دى وقىتتىق. العاشقى ەكى كەزەڭدە وقىعان جاس كاسىپكەرلەردىڭ قاتارىنان 23 ادام ءوز جوبالارىن ۇسىنىپ, جالپى كو­لەمى 100 ملن تەڭگەگە جۋىق قارجى الىپ ۇلگەردى. وتكەن ءۇش كەزەڭدە 4 ادام ءوز كاسىبى ءۇشىن جەر تەلىمىن السا, 5 ادام ءوز قار­جىسىنا جاڭا كاسىپ باستادى, – دەيدى بيز­نەس-ترەنەر قۋانىشبەك ەرنيازوۆ.

ارينە, اۋىلدىڭ كۇن كورىسى مال ار­قى­لى بولىپ تۇر. سوندىقتان دا «باس­تاۋ بيز­نەس» جوباسى ارقىلى قارجى­لان­دى­رىل­عان جوبالاردىڭ دا 80 پايىزى مال شا­رۋاشىلىعى سالاسىنا تيەسىلى ەكەن. سونىڭ ىشىندە مال بورداقىلاپ ساتام دەۋشىلەر كوپ.

زەلەنوۆ اۋدانىنا قاراستى ترەكين اۋىلىندا تۇراتىن دانيار كاپۋشوۆ پەن مەيىرحان يمانعاليەۆ ءوز اۋىلىنان اسىل تۇقىمدى انگۋس بۇقالارى مەن قاشارلارىن ساتاتىن ستانسا اشىپتى. ون جىلدان بەرى ەت ساتۋمەن اينالىسقان اۋىلداستار قوستاناي وبلىسى قارابالىق اۋدانىندا ورنالاسقان «سەۆەر-اگرو ن» جشس-مەن ارىپتەستىك بايلانىس جاساپ, ەتتى باعىتتاعى ابەردين-انگۋس اسىل تۇ­قىم­دى سيىرلارىن وسىرەتىن بەلگىلى شا­رۋا­شىلىقتىڭ وبلىستاعى وكىلدىگىن اش­­قان. اۆستراليا مەن كانادادان اكە­لى­نىپ, ق­ا­ز­اق توپىراعىنا ابدەن بەيىم­دەل­گەن مۇن­داي قارا سيىرلار بۇل وڭىردە بۇ­رىن جوق ەدى. 

– «باستاۋ بيزنەس» – كەرەمەت باع­دار­لاما بولدى. بيزنەستىڭ قىر-سىرىن ۇي­رەند­ىك. قازىر بۇل سيىرلاردى جەكە اۋلادا ۇستاپ وتىرمىز, بولاشاقتا ارنايى ۇلكەن مال قوراسىن سالامىز. سيىردىڭ بۇل تۇ­­­قىمى تەز ءوسىپ-جەتىلەدى, ەتى كوپ, سال­ماق­­ت­ى. بۇرىن انگۋس سيىرىن العىسى كە­لە­تىندەر وزگە وڭىرگە سابىلسا, ەندى كەز كەل­­گەن كولەمدە جاقىن جەردەن, بىزدەن الا قويادى. مالدىڭ بارلىق قۇجاتىن, ەك­پە شارتتارىن تۇگەل ساقتايمىز, – دەيدى مەيىر­حان يمانعاليەۆ. 

ەرلى-زايىپتى توحير جابباروۆ پەن دا­ريا كولپاكوۆا 4 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, 24 باس سيىر ساتىپ العان. نەسيە 6 پايىزدىق جىلدىق وسىممەن 6,5 جىلعا بە­رىل­گەن. 

– العاشقى تولەمدى 9 ايدان كەيىن عا­نا جاسايمىز, بۇل بىزگە وتە قولايلى, – دەيدى سادوۆىي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تاحير جابباروۆ. 

داريان اۋىلىندا تۇراتىن 19 جاسار ار­تۋر وزەروۆ 13 جاسىنان باستاپ ەڭ­بەك­كە ­ارالاسقان ەكەن. جاس كاسىپكەردىڭ ءار ءسو­زى نىق, بولاشاعى جوسپارلى. – مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ-اق قاربىز سات­تىم, مەتالل سىنىقتارىن تاپسىرىپ, اق­شا تابۋدى ۇيرەندىم. ءبىر كۇنى اكەم كىل­ەم جۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى, قۇرال-جاب­­دىعىن دا الىپ بەردى. اۋىلدىڭ ءار بۇ­رىشىنا جارنامامدى ءىلىپ, تاپسىرىس تۇس­كەن ءۇيدىڭ كىلەمىن ءوزىم الىپ كەتەتىن بولدىم. قازىر مەنى بۇكىل اۋىل بىلەدى. تە­لە­فون شالسا بولدى, ءوزىم بارىپ, كىلەمىن جۋ­ىپ, تازارتىپ اپارىپ بەرەمىن. قازىرگى تا­بىسىمنىڭ دەنى وسى كاسىپتەن ءتۇسىپ تۇر, – دەيدى ارتۋر.

ارتۋر وزەروۆ ءوز قاراجاتىنا اۆتو­كو­لىك جۋاتىن ورىن اشىپ قويعان. سونىمەن بىر­گە, «باستاۋ بيزنەستىڭ» دارىستەرىنە قا­تى­سىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ قىر-سى­رىن دا ۇيرەنىپتى. 

– ارتۋر بىزدە وقىپ ءجۇرىپ كاسىپ­كەر­لىك­تىڭ جاڭا باعىتتارىن تاڭداي باستادى. مال الىپ بورداقىلاۋ, دۇكەن اشۋ سەكىلدى يدەيا­لار بولدى. بىراق ءبىز اقىلداسا كە­لە مونشا سالۋدى ۇيعاردىق. ويتكەنى, ار­تۋردىڭ وسى كەزگە دەيىن ماشىقتانعان ىسى­مەن باعىتتاس, – دەيدى زەلەنوۆ اۋدانى بويىنشا بيزنەس-جاتتىقتىرۋشى قۋانىشبەك ەرنيازوۆ.

– كولىگىن جۋعىزۋعا كەلگەن ادام ءازىر تۇر­­­عان مونشاعا كىرىپ, ءوزى دە تاپ-تازا بولىپ جۋىنىپ الۋعا قارسى بولماس, – دەپ كۇ­­لەدى ارتۋر.

جاستىعىنا قاراماي ەكى ادامعا جۇ­مىس بەرىپ وتىرعان كاسىپكەردىڭ جوسپارى­نا, جىگەرىنە ريزا بولاسىز. دوستىق اۋىلىندا تۇراتىن سابىر­عا­لي سيسەنوۆ تە «باستاۋ بيزنەس» دارىسىنەن كەي­ىن 3,4 ملن تەڭگە نەسيەگە كۇنباعىس ماي­ىن شىعاراتىن شاعىن تسەح ساتىپ ال­عان. ول بۇرىن كوپ جىل بازاردا شەمىشكە سات­قان ەكەن.

كاسىپكەرلىك ساباقتارى تەرەكتى اۋ­دا­نىن­­دا دا بەلسەندى ءوتىپ جاتىر. ال­عاشقى ءۇش كەزەڭ بويىنشا 101 تەرەكتىلىك ءبىر اي­لىق كۋرستا بيزنەستىڭ قىر-سىرىنا قا­نىققان.

سولاردىڭ ءبىرى بايجان يسەەۆ شاعان اۋىل­دىق وكرۋگىندە قاساپحانا اشۋعا بەل بايلاپتى. ورال قالاسىنا جاقىن ور­نا­لاس­قان بۇل اۋىل توعىز جولدىڭ تورابىن­دا تۇر. بۇگىندە جاڭا ۆەتەرينارلىق تا­لاپ­تار بويىنشا مال تەك ارنايى ورىن­داردا سويىلۋى ءتيىس. مىنە, بايجان  جار­­دەم ۇلى ءدال وسى قىزمەتتى قولعا ال­­ماق­شى. بىراق, زاماناۋي قاساپحانا سا­­لۋ ءۇشىن كوپ قارجى كەرەك. بۇگىندە ب.يسەەۆتىڭ بيزنەس-جوسپارىنا سايكەس كە­­رەكتى 20 ملن تەڭگە نەسيە ماسەلەسى اۋ­ىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورىنىڭ باس كەڭسەسىندە تالقىلانىپ جاتىر ەكەن.

مىنە, ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىر­ما­سىنا سايكەس قولعا الىنعان «ناتيجەلى جۇ­­مىس­پەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپ­كەر­­لىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىل­دار­عا ارنالعان باعدارلاماسىن» باتىس قا­زاق­ستان وڭىرىندە جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنا بي­ىل 3616,4 ملن تەڭگە بولىنگەن ەكەن. بۇل, ارينە, از قاراجات ەمەس. بىراق بۇل قار­جىنى قۇر ۇلەستىرىپ بەرۋ دە دۇرىس ەمەس. «مۇق­تاج جانعا جەيتىن بالىق بەرمە, سول بالىقتى اۋلايتۇعىن قارماق بەر» – «باستاۋ بيزنەستىڭ» قاعيداسى وسى.

باتىس قازاقستان وبلىسى

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  اۆتور