قازاق دالاسىن وتارلاۋشىلار قازاق پەن جىلقىنىڭ رۋحاني-تۇرمىستىق جانە جاۋىنگەرلىك بايلانىسىن جاقسى بىلگەن. مىسالى, ءسىبىر شەبىنىڭ اسكەري باستىعى گەنەرال-مايور ۆەيمارن سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا جولداعان قۇپيا بايانداماسىندا: «قازاقتى تىنىشتاندىرىپ جۋاسىتۋ ءۇشىن قۋات قورى – جىلقىسىنان ايىرۋ كەرەك» دەسە, حح عاسىردىڭ باسىندا زايسان وڭىرىندە قىزمەتتە بولعان كازاك اتامانى ريابۋشكين: «قازاق اتقا مىنسە ەرلەنىپ كەتەدى, ەشكىمگە باعىنبايدى. بۇلاردى باعىنىشتى ۇستاۋ ءۇشىن جىلقىدان ايىرۋ كەرەك», – دەپتى.
بۇل ءۇردىس 1930 جىلدارى قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن گولوششەكيننىڭ تۇسىندا ىسكە اسىپ, قازاق دالاسىندا شۇرقىرىپ جاتقان 5-6 ميلليون جالدى تۇياقتىدان 1940 جىلدىڭ باسىندا 1 ميلليونعا جەتەر-جەتپەس جىلقى قالىپتى. بۇلاردىڭ 30 پايىزىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا زەڭبىرەك سۇيرەتۋگە مايدانعا اتتاندىرعان.
وسىلاي قازاقتىڭ جىلقى ت ۇلىگىنە زاۋال تونگەن زامان دا ءوتتى. بىراق جىلقى مەن قازاقتىڭ رۋحاني-تۇرمىستىق بايلانىسى ءالى ۇزىلگەن جوق. وتكەن تاريحقا كوز جىبەرسەك, ۇلكەن اس-تويلاردا ۇزاق قاشىقتىققا جۇيرىكتەر جىبەرىلىپ, بايگە ءداستۇرى ۇنەمى جاڭعىرىپ وتىرعان. مىسالى, 1886 جىلى ەرەيمەن وڭىرىندە وتكەن ساعىنايدىڭ اسىنداعى بايگەگە 1300 جۇيرىك قوسىلعان. بۇلاردى قىزقاشقاننىڭ ەتەگىنەن جىبەرىپ, جىلاندى وزەكتى ورلەتە شاپتىرىپ, قۋساق كولىن اينالدىرىپ ۇستاعان. بۇل قاشىقتىق شامامەن 50 شاقىرىمدى قۇراسا, 1897 جىلى تورعاي وڭىرىندە وتكەن بەكتاس بايدىڭ اسىندا ات بايگەسىنە 400 جۇيرىك قوسىلىپ, ولاردى ءازىرباي قوپادان 55 شاقىرىم جەردەگى سوربۇلاقتان جىبەرگەن. تولەك وسەردىڭ قارا اتى ءبىرىنشى كەلىپ, بايگەسىنە 100 جىلقى العان.
مۇنداي 50-55 شاقىرىمدىق قاشىقتىققا تەك قازاقى تۇقىمداس جىلقى عانا شىداس بەرەدى. سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعى تاراپىنان ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان «التىن تۇلپار» الامان بايگەسى جوعارىداعى ءداستۇردى جاڭعىرتۋ ەكەنى ءسوزسىز. قاتارىنان ءۇش جىل وتكىزىلگەن «التىن تۇلپار» بايگەسىن تەك جۇيرىكتەردى تاڭداۋ عانا ەمەس, قازاقى اتبەگىلىك ونەردىڭ دە قايتا جاڭعىرۋى دەپ تۇسىنگەن ءجون. سول سياقتى, كۇنتىزبەلىك كەستەگە سايكەس جىل سايىن ماۋسىم ايىندا الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى «كوكباستاۋ» اتشابارىندا پرەزيدەنت جۇلدەسى ءۇشىن ءداستۇرلى بايگە ۇنەمى وتكىزىلىپ كەلەدى. ونىڭ سىرتىندا اۋىل-ايماقتاعى ات بايگەسى قانشاما...
* * * بايگە – ءبىز بىلە بەرمەيتىن ەتنوگرافيالىق مازمۇن مەن باي داستۇرگە يە. سوعان دا قىسقاشا توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىك. بايگە وتكەن زاماندا ۇلكەن-كىشى اس-تويلاردا ۇيىمداستىرىلىپ, داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداماس ءۇشىن بايگەنىڭ بيلىگى بەدەلدى اقساقالدارعا جۇكتەلگەن. اس-تويدى باسقارۋشى ادامدى «كىرەشى» دەپ اتاعان. ول بارلىق ات ويىندارىنىڭ (بايگە, اۋدارىسپاق, كوكپار, ت.ب.) ءادىل وتۋىنە جاۋاپتى بولعان.
ەرتەدە ات جارىسى باستالار الدىندا, باسىنا قىزىل ورامال بايلاپ, قولدارىنا باقان ۇستاعان ادامدار جار سالىپ, جۇيرىكتەردى ءبىر جەرگە جينايتىن بولعان. مۇنى «ات شىعارۋشىلار» دەپ اتايدى. بايگەگە قوسىلعان جۇيرىكتەردى, بايگە شابار نەمەسە ات شىعار جەرگە دەيىن امان-ەسەن جەتكىزۋگە تاعايىندالعان ادامدى «ات ايداۋشى» دەيدى.
شاۋىپ كەلگەن جۇيرىكتەردى ۇستايتىن جەردى «كومبە» دەپ اتاعان. كومبەگە جۇيرىك اتتاردى توسىپ الۋعا ىڭعايلى, بيىكتەۋ, اينالاسى تولىق كورىنەتىن قىراتتى جەر تاڭداپ الىنادى.
جۇيرىكتەر جولعا شىعار الدىندا كومبە-توبەدە تۇرعان كوپشىلىكتىڭ الدىنان وتەدى. اتاقتى جۇيرىكتەر باسقا اتتاردان بولەك جالعىز-جالعىزدان جۇرەدى. كىرەشى تاعايىنداعان اسابا اتاقتى جۇيرىكتەردى ماقتاپ-ماداقتاپ تانىستىرادى. قازاقى ءداستۇر بويىنشا كوپتىڭ الدىنان وتكەن جۇيرىكتى يەسى ءتىل-كوز ءتيىپ كەتپەۋى ءۇشىن كەجىمدەپ (دەنەسىن تولىق جاۋىپ) الىپ وتەدى.
كوپتىڭ الدىنان جۇيرىكتەر ءتىزىلىپ وتكەن تۇستا اتبەگىلەر بايگە اتتارىنىڭ بابىن بايقاپ, اياق الىسىن اڭداپ, قاي جۇيرىكتىڭ ماڭدايى جارقىراپ, وزىپ كەلەرىن وي مولشەرمەن تابادى. ءدال تاپقان ادامنىڭ اتبەگىلىك ونەرى جوعارى باعالانادى. ولاردى سىنشىلار دەپ اتايدى.
ەڭ سوڭىندا كومبەگە جاۋاپتى ادام بۇل جولعى اس-تويعا قانشا جۇيرىك جينالعانىن, سونداي-اق, الىستان ات تەرلەتىپ كىمدەردىڭ كەلگەنىن, ات جارىس وتەتىن قاشىقتىقتى, بايگەگە تىگىلگەن سىيلىقتى جاريالاپ, اتتاردى ايداۋعا ۇلىقسات ەتىپ, شاباندوز بالالاردىڭ كوزىنشە كومبەنىڭ مارە سىزىعىن بەلگىلەپ, وعان ارنايى قاراقشى نەمەسە بەلگى (باسىنا جالاۋ بايلاعان ۇزىن دىڭگەك ت.ب.) ورناتادى.
جۇيرىكتەر كومبەگە توپتالىپ جەتكەن جاعدايدا ات ۇستاۋشى ادامدار جاڭىلىسۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدى باقىلاپ تورەلىك ايتاتىن ادامدى «كىرەگى» دەپ اتايدى. ات ۇستاۋشى كىرەشىلەر وتە ادال بولۋى كەرەك. جۇيرىكتى دۇرىس ۇستاماسا جانجال تۋىنداپ, رۋ مەن تايپا اراسىنا جىك ءتۇسىپ, ب ۇلىك تۋىنداۋى مۇمكىن.
ۇزاق شابىستان كومبەگە جەتكەن جۇيرىكتەر شارشاپ, قارلىعىپ, سوڭعى كۇشىن سارقىپ كەلەدى. وسىنداي قارلىعىپ كەلە جاتقان جۇيرىككە تىڭ رۋح بەرىپ, قيقۋلاپ, كومبەدەن كوتەرىڭكى كۇيمەن وتۋىنە كومەكتەسەتىن ادامداردى «كوتەرمەشىلەر» دەيدى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن جۇيرىككە مىندەتتى تۇردە جۇلدە بەرىلەدى. جۇلدەنىڭ ءتۇرى كوپ. تاريحي دەرەكتەردە توعىز تايتۇياق التىن, توعىز كۇمىس جامبى نەمەسە توعىز تۇيە, توعىز ق ۇلىندى بيە, توعىز ماۋىتى كىلەم, توعىز تورقالى كيىم, توعىز ماقپال كيىم, توعىز تون, توعىز شاپان, توعىز تورپاق سياقتى توعىز ءتۇرلى بۇيىم بەرىلگەن.
ەگەر وسى ءبىر توعىزدان بىرەۋ بەرىلسە ء«بىر توعىز» نەمەسە توعىزدان ۇشەۋ بەرىلسە ء«ۇش توعىز» دەپ اتاعان. ءتىپتى باي-داۋلەتتى اۋلەتتەر توعىز توعىزعا دەيىن جۇلدە-بايگە بەرەتىن ءداستۇر بولعان.
* * * قازاق تانىمىندا بايگەنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى بار. اتاپ ايتقاندا: الامان بايگە, ۇدەمەلى بايگە, ايعىر, تاي, قۇنان, جورعا جارىس, ت.ب. الامان بايگە. بۇل جۇيرىكتىڭ جاسىنا, جىنىسىنا قاراماي جاپپاي بايگەگە جىبەرەتىن جارىستىڭ ءتۇرى. باسقا بايگەلەردەن ەرەكشەلىگى مۇندا قاتىپ قالعان ەرەجە جوق. كەي جاعدايدا كەدىرلى-بۇدىرلى, تاۋلى-تاستى جەرلەر دە تاڭداپ الىنۋى مۇمكىن.
الامان بايگەنىڭ ەجەلگى قالىپتاسۋ ماقساتى: جاۋىنگەرلىك جورىق كەزىندە جاقسى اتتاردى تاڭداپ الىپ, ۇزاق جورىق-شابىسقا ىرىكتەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان. الامان بايگە كەزىندە ات ۇستىندەگى شاباندوز بالانىڭ ءتوزىمى, تاقىمىنىڭ مىقتىلىعى دا سىنعا تۇسەدى. وسى ارقىلى قازاقتار ءاتۇستى سايىسقا مىقتى جاۋىنگەر ۇلداردى تاربيەلەگەن. جالپى «الامان» ءسوزىنىڭ ءتۇپ توركىنىنە كەلسەك «جورىق» ۇعىمىنا ءتان.
ەرتە داۋىردە الامان بايگە كۇندىك جەردەن جىبەرىلەتىنى جايلى ەپوستىق جىرلاردا ايتىلادى. ول ءۇشىن جۇيرىكتەر ءبىر كۇن بۇرىن سورەگە (بايگە شابارعا) قاراي ايدالىپ, شاباندوز بالالار ايران-شالابىن الا باراتىن بولعان.
ات ايداۋشى الامانعا شاباتىن جۇيرىكتەردى سورەگە تۇنەتەدى دە, تاڭ سارىدەن تۇرعىزىپ, بالالاردىڭ سۋسىن-شالابىن ىشكىزەدى. ودان كەيىن اتتاردى ءتىزىپ, تۇگەندەپ جارىس جولىنا شىعارادى.
تاي جارىس. ءبىر جاستاعى جىلقى ءتولىنىڭ جارىسى. قاشىقتىعى 6-8 شاقىرىمنان اسپايدى. قازاق حالقى بولاشاق تۇلپار بولار جىلقى مەن باتىر بولار بالانى تاي جارىسىنان باستاپ تانىعان. كوشپەندىلەر داستۇرىندە تاي جارىسى كەزىندە ەڭ سوڭىنان كەلگەن تاي مەن بالاعا دا سىيلىق بەرەتىن ۇعىم بار. بۇل جاس بالانىڭ كوڭىلىن اۋلايتىن جاقسى دۇنيە.
قۇنان جارىس. قۇنان جارىستىڭ قاشىقتىعى 15 شاقىرىمنان اسپاۋى كەرەك. ودان ۇزاق بولسا سۇيەگى قاتىپ, وكپەسى جەتىلمەگەن جاس جىلقى بۇرلىعىپ, بەتى قايتىپ قالادى. قۇنان جارىس كەزىندە جىلقىنىڭ بولاشاقتا قانداي دارەجەدە باپ سۇيەدى (قوڭدى, كۇيلى نەمەسە ارىق, ورتاشا ەتتى ت.ب.) سونى انىقتايدى جانە شابىس ىرعاعىن تانيدى.
دونەن جارىس. دونەن جارىستىڭ قاشىقتىعى 20 شاقىرىمنان اسپاۋى ءتيىس. دونەن جىلقىنىڭ جارىسى كەزىندە جۇيرىكتىڭ سۇيەك سىنى ايقىندالادى جانە ەركەك جىلقى بولسا الداعى ۋاقىتتا ايعىر نەمەسە جۇيرىك, بولماسا ءمىنىس اتى بولا ما, سونى شەشەدى.
جورعا جارىس. بۇعان تەك ءىرى جىلقىلار قاتىسادى. جورعالار 8-10 شاقىرىم قاشىقتىققا جىبەرىلەدى. بۇل جارىستىڭ باستى ەرەكشەلىگى اتتى شاپتىرمايدى تەك جورعالاتىپ جارىستىرادى. جورعا جارىسى كوبىندە اينالىپ شاۋىپ, كۇللى كورەرمەننىڭ كوز الدىندا وتەدى. جورعا اتتىڭ ۇزەڭگىسى قىسقا بولۋ كەرەك, ۇزەڭگى ۇزىن بولسا, كارى جىلىك پەن جاۋىرىننىڭ باسىنا ءتيىپ زاقىم كەلىپ جورعا السىرەيدى. جورعاعا ءۇش ايىل – ءتوس ايىل, ورتا ايىل, شاپ ايىل تارتادى. جورعاشى تىزگىندى ءبىر قولمەن تەڭ ۇستاپ, نىق وتىرادى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»