يستەبليشمەنت فەنومەنى

بيلىك – مەملەكەتتەر مەن حا­لىقتاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ جا­نە باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇ­را­لى, باسقارۋ مەن باعىنۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى. ادامداردىڭ ءتۇر­لى قاۋىم­دا­س­تىق­تا­رى­نىڭ ارا­سىن­داعى جانە قوعامنىڭ ىش­كى, سىر­ت­قى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ قۇرا­لى دا بيلىك. بيلىكتىڭ يدەيالىق جا­نە ما­زمۇندىق ارقاۋىندا سايا­سات تۇرادى. بي­لىك­تەگى توپتار وز­­دەرىنىڭ قوعامدى بيلەۋ مەن باس­­قارۋ جولدارىن ءتۇرلى ساياسي دوك­ترينالار, يدەيالار مەن تەو­ريا­لار نەگىزىندە جاساپ قالىپ­تاس­تىرادى. 

بيلىك پەن ساياسات ۇنەمى ءبىرىن-ءبىرى تولىق­تىرىپ بارىپ ىسكە اسىپ وتى­رادى. ال, مەم­لەكەت بيلىك پەن سايا­ساتتى قوعامدىق قاتى­ناستارعا ەن­گىزىپ, قوعامنىڭ ساياسي شىن­­دى­عىن قالىپتاستىرادى. ساياسي قا­تى­ناستار ساياساتتىڭ, بيلىكتىڭ ءوزا­را ىقپال­دا­سىپ, قارىم-قا­تىناستار جاساۋى ارقىلى جۇ­رە­دى. سوندىقتان بۇكىل ساياسي جۇ­يە­نىڭ قىزمەت ەتۋىندە ساياسات, بي­لىك, مەملەكەت قۇبىلىستارى شە­شۋشى ءرول اتقارادى. وسى ءۇش تاعانى بەرىك, مىق­تى مەملە­كەت­تەردىڭ دامۋى وي­دا­عى­­داي بولادى. قاتە, قو­عام­دىق شىن­­دىققا سايكەس كەلمەيتىن سايا­­سات ۇستانىپ, حالىقتى قور­قى­تۋمەن باسقاراتىن از عانا باي توپ­تاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن بي­لىگى بار ەلدەردە بولاشاق جوق. ونداي ەلدەر ۇزاق تاريحي كە­­ڭىستىكتە ءومىر سۇرە المايدى. بي­­لىكتى دۇرىس ۇيىمداستىرۋدىڭ بار­لىق حالىقتار مەن مەملەكەت­تەر ءۇشىن تاعدىرلىق ماڭىزى ەرەك­­شە. ءتيىمدى, حالىقشىل, مەم­لە­كەتشىل بيلىك دامۋدىڭ قاينار كوزى.

بەلگىلى ءبىر بيلىگى بار ورگان­دار قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىن باس­قارۋدى قام­تاماسىز ەتە­دى. سوندىقتان بيلىك ادام­زات ءۇشىن اسا قاجەتتى, تىپتەن ءزا­رۋ قۇبىلىس. بيلىك جوق جەردە بەي­بەرە­كەت­سىزدىك باستالا­دى. بي­لىك مىندەتتى تۇردە بەل­گى­­­لى ءبىر ساياسي باعىتتى, ساياسا­ت- ­­تى باس­شى­لىققا الادى. سايا­سات بي­لىك­­تىڭ مىندەتتەرىن, با­عىت­­تا­رىن جانە جوسپارلارىن انىق­تاپ بەرەدى. دەمەك, ساياسات پەن بي­لىك ءوزارا ديالەكتيكالىق باي­لانىستا, ءبىرىنسىز-ءبىرى بولماي­دى, ىسكە اسپايدى. ساياسات – بي­لىككە جەتۋدىڭ, ونى ۇستاپ تۇ­رۋ­دىڭ جانە ەلدى باسقارۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرى جانە جولدارى. ساياسات بيلىك ارقىلى شىندىققا اينالادى. ەشقانداي بيلىگى جوق توپ­تىڭ ساياساتىنىڭ ىسكە اسۋى مۇم­كىن ەمەس. وپپوزيتسيادا بيلىك بول­ماعاندىقتان ونىڭ ىقپالى بي­لىكتەگى توپتان تومەن. ءوزىنىڭ جاق­تاستارىن كوبەيتۋ ارقىلى وپپو­زيتسيا بيلىككە ىقپال ەتە الا­دى. ءوز ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماق­ساتىندا وپپوزيتسيا بيلىككە قول جەتكىزگىسى كەلەدى.

بيلىك, سونداي-اق, ادام­دار­دىڭ جانە الەۋمەتتىك توپتار­دىڭ اراسىنداعى باعىنۋعا نەگىز­دەل­گەن قۇبىلىس. ونىڭ ءمانى با­عى­نىش­تى بولۋدا. سوندىقتان سايا­سات­­تانۋشىلار بيلىكتى قوعامداعى ەرىك­تى قاتىناستار دەپ ەسەپتەيدى. سە­بەبى, جەكە تۇلعا قالاي ما, قا­لاماي ما, ول ەرىكتى تۇردە بيلىك قاتىناستارىنا قاتىناسادى. بي­لىكتىڭ وسى ساپاسى ونىڭ جال­پى­لىق قاسيەتىن انىق­تايدى. ادا­م­ز­ات قوعامىنا, بارشا حا­لىق­تار مەن مەملەكەتتەرگە بيلىك ءتان. سو­­نىمەن بىرگە, ءار ەلدە بيلىكتىڭ قا­تال­دىعى, قۇرىلىمى مەن ماز­مۇ­­نى ارقالاي, ءارتۇرلى. بيلىك فە­ن­و­­مەنىنىڭ كۇردەلىلىگى دە وسىندا.  بيلىك بارشا مەملەكەتتەردە بار, بىراق ءبىر بيلىكتىڭ ءتۇرىن ەكىنشى ەل تولىقتاي قايت­الا­ماي­دى. تىپ­تەن, الەم حا­لىق­تا­رى­نىڭ با­­سىم كوپشىلىگى دەن قويىپ وتىر­­­­عان دە­مو­كرا­تيالىق بي­لىك جۇيە­سى ءبى­رىن-ءبىرى قاي­­تا­لا­ماي­دى. ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان ب­ي­­لىك ەرەك­شە­لىكتەرىنىڭ بو­لۋى زاڭ­­­دىلىق. ءوز حالقى مەن مەم­لە­كە­تىنىڭ كوكەيكەستى مىن­دەت­تەرىن شە­شۋگە قابىلەتتى بيلىك جۇيەسىن جا­ساي العان مەملەكەتتەر ۇدايى تا­بىسقا جەتەتىندىگىن تاريح تا­جى­­ريبەسى دالەلدەپ كەلەدى. كە­رىس­ىنشە, بيلىگى ءالسىز, نەمەسە ءتي­ىم­سىز مەملەكەتتەر كەرى كەتىپ, ىدى­راپ جاتادى. ياعني, قانداي حا­لىق بولسىن, ءوز ەلىندە ءتيىمدى جا­نە كۇشتى بيلىكتىڭ بولعانىنا مۇد­دەلى, سونداي بيلىكتى قالايدى.

بيلىك ەڭ الدىمەن ەلدەگى قو­عام­­­دىق ءوندىرىستى, ياعني ەكونو­مي­كانى ۇيىم­داس­تى­رادى. نا­رىق­تىق ەكونوميكانىڭ تابىس­تى دامۋى سول ەلدەگى بيلىك قاتى­ناس­تارى­نىڭ قولايلى نەمەسە قولايسىز بولۋىنا تاۋ­ەلدى. بي­لىك ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءومى­رىن ۇي­ىمداستىرا وتىرىپ, قوعام­نىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساق­تاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. مەم­لەكەتتىك بيلىككە قول جەتكىزگەن توپتىڭ نەگىزگى ەكى مىندەتى وسىلار. سونىمەن بىرگە, بيلىك شە­شە­تىن باسقا ماسەلەلەر دە جەت­كىلىكتى. قوعامدىق ءومىردىڭ بار­لىق نەگىزگى سالالارىنا بيلىك ىق­پال ەتەدى. مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسە­لە­لەرى دە تولىقتاي بيلىككە باي­لا­­نىس­تى. مەملەكەتتىك شەكا­را­نىڭ ت­ۇ­تاس­تىعى مەن مىز­عى­ماس­تى­عى­نان باس­تاپ, حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك-رۋحاني ما­سەلەلەرىنە دەي­ىن بي­لىكتىڭ نازا­رىندا جانە بي­لىك­تىڭ قىز­­مەتى ارقىلى شەشىلەدى. 

مەملەكەتتە بيلىك السىرەسە ول قو­عام­دى باسقارۋ, باقىلاۋ, ۇيىم­داس­­تىرۋ ىقپا­لى­نان ايرىلا باستاي­­دى. بۇل قۇبىلىس ءىرى توپ­تاردىڭ بيلىككە تا­­لاسۋى جاعدايىندا, حالىقتىڭ الەۋمەت­­تىك تولقۋلارى مەن نا­را­زى­لىعىنىڭ شەكتەن تىس بەل­سەندىلىگى جاعدايىندا, بي­لىك­تەگى كو­ماندالاردىڭ اۋىس­ۋى­نىڭ ۇزاپ كەتۋى­نىڭ اسەرىنەن, سوعىس­تاردىڭ, ۇلتارالىق جانجالدار كەسىرىنەن بولىپ جاتادى. بي­لىكتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ قابىلەتىنىڭ السىرەۋىنىڭ سالدارىنان مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن ايرىلىپ قالۋى دا كەزدەسەدى. بيلىك كەيدە باس­قا ەلدەرگە قارسى اسا قاتال, اگر­ەس­سيالىق ساياسات ۇستانىپ وپىق جەپ تە جا تادى. مىسالى, فا­شيستىك گەرمانيانىڭ ۇلتشىل-سوتسياليستىك بيلىگى وزدەرىنىڭ شو­ۆي­نيستىك ساياساتىنىڭ قۇربانى بول­دى. گەرمانيا بولشەكتەنىپ با­رىپ, ارەڭ امان قالدى.

بيلىك قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بىر­تۇتاستىعىن ساقتاپ, دامۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى كۇش. سون­دىقتان ەلدەگى ىقپالدى توپ­تىڭ بارلىعى دەرلىك بيلىكتى, اسىرەسە مەملەكەتتىك بيلىكتى ءوز قولدارىنا الۋعا تىرىسادى. باسقارۋشى بيلىك السىزدىك تانىت­قان جاعدايدا باسەكەلەس توپتار بيلىك­كە تالاسا كەتەدى. بيلىككە تا­لاس دەموكراتيالىق مەملەكەت­تەردە زاڭ شەڭبەرىندە ءجۇرىپ, ساي­لاۋ ناتيجەلەرى ارقىلى بەي­بىت جولمەن شەشىلەدى. ال, توتا­لي­تارلىق, اۆتوريتارلىق جۇي­ە­لەردە بيلىككە تالاسۋ ۇلكەن قاق­تىعىستارعا, ءوزارا سوعىسۋعا دەيىن الىپ كەلەدى. مىسالى, ليۆيادا, سيريادا, يراكتا, اۋعانستاندا, وسىنداي ىشكى ساياسي تارتىستار ناتيجەسىندە شەتەلدىك كۇشتەر وسى ەلدەر اۋماعىنا كىرىپ كەتتى. 

مونارحيالىق, ديكتاتۋرالىق ەلدەردە كۇشەيىپ العان توپتار مىندەتتى تۇردە بيلىككە تالا­سۋ­دى ادەتكە ايلاندىرادى. يم­پە­راتور, پاتشا السىرەگەن سات­تە ىق­پالدى توپ ءتۇرلى ايلا تاسىل­دەر­مەن, حالىقتى كوتەرىپ, ارميا­نى پايدالانىپ بيلىكتى ءوز قولىنا الىپ الادى. كەي جاع­داي­دا ارميا قولباسشىلارى بي­لىك­كە كەلەدى. ازيا, افريكا, لا­تىن امەريكاسى ەلدەرىندە وندا­عان اس­كەري توڭكەرىستەر بول­عانى بەل­گىلى. ءتىپتى, باۋىرلاس تۇر­كي­يا­نىڭ وزىندە بىرنەشە مارتە اس­كە­ري توڭكەرىس بولىپ, بيلىككە گە­نە­رال­داردىڭ كەلگەنىن بىلەمىز. بيلىككە تالاسۋ قۇبىلىسى وتە قاۋىپتى. بيلىككە تالاس ۇزاققا سوزىلسا, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىنىڭ ناشارلاپ كەتە­تىن­دىگى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ما­سە­لەلەرى شەشىلمەي كۇيزەلىسكە ۇشى­راي­تىندىعى شىندىق. سول سەبەپتەن, بيلىك وتە قۋاتتى, كۇ­ر­­­دەلى, سونىمەن قاتار نازىك ف­ە­­­نو­مەن. بيلىكپەن ويناۋ وتپەن ويناۋدان دا قاۋىپتى. ادام­زات­تىڭ وزىق ويشىلدارى بي­لىكتى دۇرىس جۇرگىزۋدىڭ, بايان­دى ەتۋدىڭ, ۇستاپ تۇرۋدىڭ جا­نە ونىڭ جاسامپازدىعان ارت­تى­رۋ­دىڭ جولدارىن ۇدايى ىز­­دەس­تى­­رىپ كە­لەدى. الايدا, بار­لىق مەم­­لە­كەت­تەرگە ورتاق, ءار ەلدە جۇ­مىس ىس­تەۋگە قابىلەتتى بي­لىك­تىڭ ۋني­في­كاتسيالانعان مودەلى تا­بىل­عان جوق. بيلىك فەنومەنىنىڭ كۇر­دەلىلىگى دە وسىندا. 

ارينە, ءار ەلدىڭ بيلىگى ءوز مۇد­دەسى ءۇشىن, حالقىنىڭ ماق­سات-مۇراتتارى جولدىندا ءتۇر­لى ايلا-ارەكەتتەرگە بارادى. مەم­لەكەتتىك بيلىكتە ءتۇرلى قۇپيالار, اي­تىلۋعا ءتيىستى ەمەس وقيعالار مەن قۇبىلىستار بولىپ جاتادى. ولار مەملەكەت مۇددەسىن بار­لىق مۇددەلەردەن جوعارى قويا­تىن ماكياۆەلليستىك ساياسات ۇس­تانۋى دا ابدەن مۇمكىن. ال ما­سەلە بيلىكتىڭ شەشىمدەرى مەن ىس­تەرىنىڭ سول ەلدىڭ حالقىنا, دا­مۋ پەرسپەكتيۆاسىنا پايدا اكەلۋىندە. مىسالى, كەڭەس ودا­عىندا 1921-1931 جىلدار ارا­لىعىندا جۇرگىزىلگەن جاڭا ەكو­نوميكالىق ساياسات (نەپ) سو­تسياليستىك رەۆوليۋتسيا يدەيا­سى­نا قاۋىشپاعانىمەن, زور تا­بىس­تار اكەلدى. وكىنىشكە قاراي, دۇرىس نەپ ساياساتى, بي­لىك­تىڭ قا­تە يدەيالارىنىڭ نە­گىزىندە توق­تاتىلدى. ءسويتىپ, سوتسي­اليس­تىك مەملەكەت قۇرۋ تالابىنا حا­لىق­ت­ىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسى قۇر­بان بولدى. بيلىك وڭباي قا­تەلەستى. قاتەلىك زور ادامي جا­نە ماتەريالدىق شىعىندارعا الىپ كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى.

ءاربىر ەلدەگى بيلىكتىڭ قالىپ­تا­سۋىنىڭ ءتۇرلى وبەكتيۆتى جا­نە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. دە­گەن­مەن, بيلىك فورماسىن تاڭ­داۋ­دا ەل­دىڭ حالقىنا ءوز ىق­پالىن تيگىزىپ وتىر­عان ساياسي ەليتانىڭ ءرولى زور. ساياسي ەلي­تانىڭ تۇپكىلىكتى نيەتى قان­داي؟ ول ءوز توبى­نىڭ بايۋىن, كلاندىق مۇددەلەرىن, ءوز بي­لى­گىنىڭ قورعالۋىن ءبىرىنشى ورىن­عا قوياتىن بولسا, حالىقتىڭ جال­پىمەملەكەتتىك مۇددەلەرىن تەك ۇران رەتىندە عانا كوتەرىپ, ناق­تى شەشپەسە تولىققاندى دەمو­كرا­تيالىق بيلىك قالىپتاسپايدى. ونىڭ ورنىنا وليگارحيالىق, پلۋ­توكراتيالىق بيلىك كەلەدى. سايا­سي كەڭىستىكتە ادىلەتسىزدىكتەر مەن توپتىق مۇددەلەر باسىم بولسا, حالىق مۇددەلەرى اياق­قا تاپتالىپ, قاراپايىم حا­لىق­تىڭ ىشىندە نارازىلىق كوڭىل-كۇ­يى بىرتىندەپ قوردالانا باس­تايدى. ودان شىعۋدىڭ جولى دەموكراتيالىق بوستاندىقتاردى اشاتىن مەريتوكراتيالىق بيلىك. بۇل بيلىك ەڭبەگى حالىققا سىڭگەن, جاڭاشىل باسشىلاردىڭ بيلىگى. مەريتوكراتيا ۇنەمى جەتىلىپ, جا­ڭارىپ وتىرۋى مىندەتتى. ءبى­لىمدى, حالىقشىل يگى-جاقسى, باس­قارۋشى ەليتاسى قۋاتتى ەلدەر تا­بىسقا جەتۋشى ەلدەر ەكەندىگىن كورۋدەمىز.

حالىقتان شىندىقتى جاسىر­ما­عان, ۋادەلەرىن ورىن­داۋعا ۇم­تى­ل­عان, پايدالى رە­فور­مالارعا مۇ­رىندىق بول­ع­ان, زاڭ مەن ءتار­تىپتىڭ ساق­تا­لۋىن قامتاماسىز ەتكەن بي­لىك فورمالارى تاريحي كە­ڭىس­تىكتە ۇزاق ءومىر سۇرگەن. ءتىپ­تى, حالىقشىل, مەملەكەتشىل بول­عان مونارحيالىق بيلىكتەردىڭ دە عۇ­مىرى ۇزاق بولعاندىعىنا تا­­ريح كۋا. سوندىقتان, بيلىك پەن حالىقتىڭ تىعىز بايلانىس­تا بو­لۋى, ورتاق جالپىۇلتتىق ماق­­ساتتار مەن قۇندىلىقتار ءۇشىن بىرلەسىپ كۇرەسۋى وتە ما­ڭىز­­دى. الەمدىك تاريح بيلىك پەن حا­لىقتىڭ بىرلىگى بولعان مەم­لە­كەت­تەر­دىڭ زور جاسامپازدىق جە­ڭىس­تە­رىنە جەتكەندىگىنىڭ ۇنەمى كۋا­سى بولىپ كەلەدى.

سايىن بورباسوۆ,  ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور 

الماتى