الەمدى تۇيىستىرگەن ترانزيتتىك الەۋەت

دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلى

راسىندا دا ەلباسىنىڭ وسى بولجامى كورەگەندىك بولعان­دى­­عىن بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەل­دەي باستادى. قازاقستانعا – با­تىس پەن شىعىستىڭ ورتا­سىن­­دا ورنالاسقان وسىناۋ بايتاق وڭىرگە تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلۋى سان عاسىر بۇرىن ءۇزىلىپ كەتكەن حا­لىق­ارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ ۇلكەن ارناسىنا قايتا جان بىتىرگەندىگى ءوز الدىنا, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ترانزيت سالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ ايشىقتى ورنىن بەلگىلەۋگە دە ۇلكەن ىقپال ەتۋدە. ءبىز شىنىمەن دە قازىردىڭ وزىندە باتىس پەن شىعىستى ءتيىمدى جالعايتىن التىن كوپىر ەلگە اينالا باستادىق.

ارينە, بۇل سوزگە بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس. بىراق مۇنى بۇگىنگى كۇن­نىڭ فاكتىلەرى دالەلدەۋدە. ءسو­زى­مىز جالعان شىقپاس ءۇشىن سو­لار­دىڭ كەيبىرىنە جۇگىنە كەتەيىك. اڭ­گى­مەنى تەمىر جول سالاسىنان باس­تايىق.

قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتى­رۋ, وڭىرلەر اراسىنداعى باي­لا­نىس­تى كۇشەيتۋ ءۇشىن ەلىمىز­دىڭ اۋماعىندا ۇزىندىعى 2550 شاقى­رىمنان استام جاڭا تەمىر جول­دار ىسكە قوسىلدى. بۇل دەگەنىڭىز تاۋەل­سىزدىك العان 25 جىل ىشىندە قا­زاق­ستان بۇكىل تمد مەم­لە­كەت­­تەرىن قوسقانداعىدان ارتىق تە­مىر جول قۇرىلىسىن جۇرگىزدى دەگەن ءسوز.

ال ەندى بۇل جولداردىڭ ەلىمىز­دىڭ دامۋىنا, جەرىمىزدىڭ گۇلدە­نۋى­نە تيگىزەتىن پايداسى قانداي؟ ەندى وسى ماسەلەگە كەلەيىك.

2001 جىلى 187 شاقىرىمدىق «اقسۋ – دەگەلەڭ» تەمىر جولى سا­­لىن­دى. بۇل جول پاۆلودار مەن سە­مەيدىڭ اراسىن جالعاسا, 2004 جى­لى سالىنعان «حرومتاۋ – ال­تىن­سارين» تەمىر جول جەلىسى قوس­­تاناي مەن اقتوبەنى جالعاپ, وڭىر­ارالىق بايلانىستاردىڭ نى­عايۋىنا سەنىمدى ىقپال ەتتى.

2008 جىلى ۇزىندىعى 150 شاقى­رىم بولاتىن «شار – وسكە­مەن» تەمىر جولى سالىندى. بۇل جول جەلىسى شىعىس ءوڭىر­دىڭ بى­رىڭعاي تەمىر جول ينفرا­قۇ­رى­لى­مىن قا­لىپتاستىردى.

2012 جىلى ۇزىندىعى 293 شا­قىرىمدىق «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جول قىتاي مەن قازاقستاننىڭ وڭ­تۇستىك ءوڭىرى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى جول قاتىناسىن 550 شا­قى­رىمعا قىسقارتىپ, ەلىمىزدىڭ تران­زيت­تىك الەۋەتىن ارتتىرا ءتۇستى.

2014 جىلى «ارقالىق – شۇ­بار­­كول» جەلىسى سالىندى. ۇزىن­دى­عى 214 شاقىرىمدىق بۇل جاڭا تەمىر جول جەلىسى قازاق­ستان­­نىڭ ورتالىق بولىگى مەن سولتۇس­تىك وڭىرلەرىنىڭ اراسىن 540 شا­قى­رىمعا جاقىنداتا ءتۇستى.

ال 2014 جىلى سالىنعان ۇزىن­دىعى 1036 شاقىرىمدىق «جەز­­قازعان – بەينەۋ» جاڭا تەمىر جول جەلىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وڭىر­ارالىق قارىم-قاتىناستى عانا نىعايتىپ قويماي, سونىمەن قاتار قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى جولدى بۇتىندەي 1200 شاقىرىمعا جاقىنداتا ءتۇستى.

2015 جىلى «بورجاقتى – ەر­ساي» تەمىر جول جەلىسى سالىندى. بار بولعانى 14 شاقىرىم بولا­تىن بۇل جولدىڭ دا ماڭىزى زور ەدى. ويتكەنى ول ەلىمىز ۇلكەن ءۇمىت كۇ­تىپ وتىرعان قۇرىق پورتىن تەمىر جول ماگيسترالىمەن جال­عادى.

تىنىق مۇحيتتان پارسى شى­عاناعىنا دەيىن

ونىڭ بەر جاعىندا 2014 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانى كۇنى وزەن-قىزىلقيا-بەرەكەت-ەترەك-گورگان (قازاقستان-تۇرىكمەنستان-يران) تەمىر جول جەلىسى رەسمي تۇردە اشىل­دى. ءسويتىپ, قازاقستاننان اس­تىق تيەپ شىققان پويىز ءبىز­دىڭ ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت تۇرىك­مەنستان شەكاراسىن باسىپ ءوتىپ يران ەلىنىڭ اۋماعىنا, ياعني ەكو­نوميكامىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءوڭىر بولىپ تابىلاتىن پارسى شى­عا­نا­عىنا كىردى. بۇل جول ءبىزدى ەۋ­روپاعا 600 شاقىرىمعا جاقىن­داتا ءتۇستى.

«قازىرگى ءىستىڭ تاريحي ءمانى بار, – دەپ ەدى سول حالىقارالىق جا­ڭا تەمىر جول جەلىسىنىڭ اشىلۋ سال­تاناتىندا سويلەگەن سو­زىن­دە ەلباسى: ء«بىز قازاقستان, تۇرىك­مەنستان, يران ەلدەرى 900 شاقىرىمدىق وسى جولدى سالىپ, ورتالىق ازيا مەن پارسى شىعا­نا­عىنداعى ەلدەردىڭ باسىن قوس­تىق دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى, جول, كوپىر سالۋ دەگەنىمىز وتە راحىمدى ءىس. بۇل جايىندا قۇراندا ايتىلعان. بىرىنشىدەن, ءۇش ەلدىڭ حالقى ءۇشىن جولدىڭ بويىندا نەشە ءتۇرلى ەلدى مەكەندەر پايدا بولىپ, حالىق جۇمىسپەن قام­تى­لادى, قارىم-قاتىناس جاندانادى. ەكىنشىدەن, ءۇش مەملەكەتتىڭ ارا­سىن­داعى ساۋدا-ساتتىق ۇلعايادى. بيىل­عى جىلدىڭ باسىندا ءبىز تۇرىك­مەنستان مەن قازاقستان ارا­سىنداعى جولدى ىسكە قوسقانبىز. وسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ساۋدا-ساتتىق 40 پايىزعا ءوستى», دەدى.

سونىمەن قاتار, ەلباسى قا­زاق­ستاننىڭ قىتايدان كاسپي تەڭىزىنە دەيىن تىكەلەي تەمىر جول سالعانىن اتاپ ءوتتى.

«مىنا جول سول جولعا قوسى­لادى. دەمەك ەندى بىزدە قىتايعا عانا ەمەس, قىتاي ارقىلى تى­نىق مۇحيت ەلدەرىنە شىعۋ مۇم­كىن­دىگى بار», دەي كەلە بۇل جولدىڭ ۇزىن­دىعى بۇرىنعى جولدىڭ ۇزىن­دى­عىنان ءۇش ەسە كەمي تۇسكەن­دىگىن, وسى ارقىلى جۇك تاسى­مالىن جەدەل­دەتۋگە بولاتىندىعىن اتاپ كور­سەتتى.

ءسويتىپ قازاقستان ەلىمىزدى با­تىس پەن شىعىستىڭ باسىن قوسا­تىن التىن كوپىر ەلگە اينال­دىرۋ ماقساتىنداعى ءوزىنىڭ كوكەي­كەستى مۇراتتارىنىڭ بىرىنە قول جەت­كىزدى. ءبىز اسا ماڭىزدى ستراتە­گيالىق ءوڭىر پارسى شىعاناعىنا شىق­تىق. ەلىمىزدىڭ تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ باعى­تىندا مىنە, وسىنداي ءىرى-ءىرى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. بۇلار – ءبىر عانا تەمىر جول سالا­سىنداعى جەتىستىكتەر. مۇنىڭ سىر­تىندا قانشاما اۆتوكولىك جولدارى سالىنۋدا.

بۇل – شىنىمەن دە نۇرلى جول

«نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2015-2019 جىلدار ىشىندە جالپى كولەمى 7 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن 11 اۆتوكولىك جولىنىڭ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلماق. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى عاسىر جوباسى اتالىپ وتىرعان ەڭ ءىرى حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزى «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولىنىڭ قۇرىلىسى دا بار.

ەگەر بۇل جولدىڭ جاعدايىنا ءسال كەڭىرەك توق­تالار بولساق, جولدىڭ قازاقستان اۋما­عىن­داعى جالپى ۇزاقتىعى 2 787 شاقىرىمدى قۇرايدى. جوبانىڭ قۇنى – 825 ميلليارد تەڭگە. وعان حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ, ازيا دامۋ بانكىنىڭ, يسلام دامۋ بانكىنىڭ, جاپونيا حالىقارالىق ارىپتەستىك اگەنتتىگىنىڭ زايمدارى مەن ەلىمىزدىڭ ءوز قاراجاتى جۇمسالۋدا. وتكەن جىلدىڭ سو­ڭىن­دا جولدىڭ 2028 شاقىرىمىندا قۇرى­لىس جانە جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, شىمكەنت قالاسىنان باستاپ رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى ارالىقتا جانە الماتى مەن تاراز ارالىعىندا جول قوزعالىسى اشىلعان بولاتىن. سونداي-اق, الماتى مەن قورعاس ارالىعىنداعى 304 شاقىرىم جول, شىمكەنت پەن تاشكەنت ارالىعىنداعى 100 شاقىرىم جول جانە شىمكەنت پەن تاراز ارالىعىنداعى 81 شاقىرىم جولدىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى قورىتىندى كەزەڭىندە.

قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزى بويىندا كولىك ءنوپىرى كوبەيىپ, تىر­شىلىك قايناي باستادى. ەندى ۇلكەن جولدىڭ بويى­نان حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلە­تىن قوناق ۇيلەر مەن اۆتوكولىكتەرگە تەح­ني­كالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن, تا­ماقتاناتىن ورىندار جانە تاعى باسقا دا كوپتەگەن نىساندار سالۋ جۇمىستارى دا باس­تالىپ كەتتى.

بۇل جولدىڭ بولاشاقتا قازاقستانعا قانداي پايدا بەرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بولجامداۋ ءۇشىن مىنا ءبىر تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنە كەتسەك, ارتىق بولماس. ءبىزدىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىمىزدىڭ ءار كەزەڭىندە كەڭ-بايتاق دالامىزعا كەلىپ-كەتكەن تاريحشىلار قالدىرعان دەرەكتەر بويىنشا كونە قىتايدان باستالىپ, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىن كوكتەي وتەتىن جىبەك جولىنىڭ جاندانۋى جەتىسۋ مەن سىرداريا بويىندا قالا قۇرىلىستارىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەن. ويتكەنى كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا شاعىن بەكەتتەر پايدا بولىپ, ولار بىرتە-بىرتە ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىپ, تاۋارلار الماستىراتىن قالالار دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىرعان. وتىرار, سىعاناق, ساۋران, جەنت, انكەت, تاراز, سوزاق, قۇمكەنت, تورتكول, اقتوبە, قۇلان قالالارى مىنە, وسىلايشا سالىنىپ, وركەندەدى. ال ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن عالىم-گەوگراف ءال-ماقديسي ءوزىنىڭ ء«ال-ءباد ۆا-تاريح» («دۇنيەنىڭ باستالۋى مەن تاريحى جونىندەگى كىتاپ») اتتى ەڭبەگىندە سول كەزدەگى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان 50-گە تارتا قالانى اتاعان.

دەمەك جاڭادان سالىنىپ وتىرعان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا بولاشاقتا جاڭا قالالاردىڭ پايدا بولماسىنا كىم كەپىل. ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ەس جيناپ, دامىعان سايىن ءبىز بايتاق دالامىزدىڭ ۇستىندەگى تالاي كەرەمەتتەردىڭ كۋاسى بولارمىز دەگەن ءۇمىتىمدى جاسىرمايمىن.              

بۇگىنگى كۇنى قازاقستان حالىقارالىق اۆتو­كولىك تاسىمالى سالاسىندا ءوز ارىپتەس­تە­رى­مەن 40-تان استام ەكىجاقتى ۇكىمەتارالىق كەلى­سىمدەر جاساعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 16 مىڭنان استام اۆتوكولىك قۇرالدارى بار 3 800 كومپانيا رەسپۋبليكامىزدا حالىقارالىق جۇك تاسىمالىن جۇزەگە اسىرادى. ال كولىك قىزمەتىنىڭ حالىقارالىق نارىعىنداعى وتان­دىق تاسىمالداۋشىلاردىڭ ۇلەسى 2015 جىل­دىڭ وزىندە 39 پايىزعا دەيىن وسە ءتۇستى.

قوزعالىس اعىنى ورتاسىنداعى ەل

پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىن­تا­ەۆ­تىڭ توراعالىمەن جۋىقتا بولىپ وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدە ءترانزيتتى, لوگيستيكانى جانە جول بويىندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى دامىتۋ ماسەلەسى قارالعان ەدى. وسى ماسەلە جونىندە بايانداما جاساعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, كولىكتىك ۇيىمداردىڭ ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن كىرىستەرى 2016 جىلى 267 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش 2020 جىلعا قاراي 1,3 ترلن تەڭگەگە جەتپەك. سوندا تاياۋداعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ وزىندە عانا 5 ەسە وسە تۇسپەك.

مۇنىڭ سىرتىندا, Boston Consulting Group ساراپشىلارى 2020 جىلى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ وسىمىنەن ەلىمىزدىڭ ءىجو-سىنە 5,2 ملرد اقش دوللارى مولشەرىندە تابىس كىرەتىندىگىن ايتىپ وتىر. ال مۇنداي قارجىعا «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزى مەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ عيماراتتارىن قوسا العاندا, ولاردى قايتادان تاعى ءبىر رەت سالىپ تاستاۋعا بولادى. كەرەمەت كورسەتكىش ەمەس پە؟!

ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك جول-كولىك سالاسىندا نەلىكتەن مۇنداي عاجايىپ قۇبىلىس ەتەك الىپ وتىر؟ بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەۋروپاعا جۇكتەر قىتايدان قازاقستان ارقىلى شامامەن 12-15 كۇندە جەتكىزىلەدى. ال وسى جۇكتەردىڭ وڭتۇستىك تەڭىز جولىمەن 45-60 كۇندە, سولتۇستىك تەڭىز جولىمەن 33-35 كۇندە جانە ءترانسسىبىر ماگيسترالى بويىنشا 18-20 كۇندە جەتكىزىلەتىندىگىن ەسكەرسەك, قازاق­ستاننىڭ ترانزيتتىك جۇكتەردى تارتۋدا قاتاڭ حالىقارالىق باسەكەگە تۇسە وتىرىپ, ءداستۇرلى حالىقارالىق مارشرۋتتارعا (وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك تەڭىز جولدارى, ءترانسسىبىر ماگيسترالى) قارسى باسەكەگە قابىلەتتى قۇرىلىقتىق مارشرۋتتى قۇرا بىلگەندىگىن قازىردىڭ وزىندە انىق اڭعارۋعا بولادى.

سونىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلى قىتاي-ەۋروپا-قىتاي باعىتىندا كونتەينەرلىك تاسىمالداردىڭ كولەمى 2015 جىلمەن سا­لىس­تىر­عاندا 2 ەسە وسسە, 2017 جىلدىڭ 5 ايىن­دا وسى باعىتتاعى تاسىمالدار 2016 جىل­دىڭ ساي­كەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا تاعى دا 2,2 ەسەگە ءوستى.

2017 جىلعى 5 ايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان قىتاي-ەۋروپا-قىتاي باعىتىندا 681 كونتەينەرلىك جۇك پويىزدارى ءوتتى. بۇل – 2016 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن 2 ەسە كوپ.

بۇل فاكتىلەر مەن تسيفرلاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدىڭ باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر ەلگە اينالا باستاعانىن دالەلدەيدى.

ءتۇيىن

ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇناي فاكتورىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەدى. ءالى دە سولاي بولىپ كەلەدى. ەندى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك ەل رەتىندەگى دامۋى وسى قارقىنىن ساقتاي بەرەتىن بولسا, جۋىق ۋا­قىتتىڭ وزىندە ول تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلاتىن بو­لامىز. قازىرگى كۇنى قازاقستاننىڭ جاڭا ين­دۋس­تريالاندىرۋ باعدارلاماسى وسى ماق­سات­تا جۇمىس ىستەۋدە.

بۇل ساياساتتاعى ءبىزدىڭ باستى ارتىق­شىل­ى­عىمىز – قازاقستاننىڭ دامىعان باتىس پەن كۇرت دامىپ كەلە جاتقان شىعىستىڭ اراسىندا قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى. ارينە, ءبىز ساۋدا قاتىناسىندا ۇلكەن ءرول وينايتىن اشىق تەڭىزدەردەن كوپ الىس- تا جاتقان ەلىمىز. كەرسىنشە, ءبىزدىڭ ءبىر جاعىمىزدا – قىتاي, ءبىر جاعىمىزدا – رەسەي, ءسال ارىرەك ءۇندىستان تۇر. ءبىز – قوزعالىستار اعىنى ورتاسىنداعى ەلمىز. قازىرگى سالىنىپ جات­قان جولدار ءبىزدى وسى ەلدەرگە جانە رەسەي مەن پارسى شىعاناعى ارقىلى ەۋروپاعا, اراب الەمىنە قاراي باستايدى.

ادامزاتتىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە ينفراقۇرىلىمدارى دامىماعان ەلدەر اياعىنا تۇساۋ سالىنعان ات سەكىلدى كىبىرتىكتەپ الىسقا بارا المايدى. ينفراقۇرىلىمى دامىعان ەلدەر ونداي ەلدىڭ قاسىنان جەلە جۇيتكىپ وتە شىعادى. وسى جاعدايدى ەرتە بولجاعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىن العا قويىپ, سول ءۇشىن تەمىر جولدار مەن اۆتوجولداردى سالدىرۋعا, حالىقارالىق ۇشاق بايلانىسىن نىعايتۋعا باسا ءمان بەردى. ەندى ءبىز كوپ وتپەي-اق وسى ساياساتتىڭ جەمىسىن كورەتىن بولامىز.

سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»