ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – قازىرگى ءومىر شىندىعىنا ساي ەلىمىزدىڭ جاھاندىق باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى. ءبىزدىڭ ءىس-ارەكتىمىزدىڭ نەگىزىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇلت جوسپارى قۇرايدى. ءۇشىنشى جاڭعىرتۋدىڭ وزەكتى باسىمدىعى – ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق جولمەن ۇدەمەلى جاڭارتۋ. بۇل, تسيفرلى تەحنولوگيالار نەگىزىندە جاڭا, بولاشاعى بار سالالاردى قۇرۋدى بىلدىرەدى. بيزنەس-ورتانى كەڭەيتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى ن.ءا.نازارباەۆ.
ەلباسى ۇكىمەتكە ەلىمىزدى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋعا قاتىستى ۋاقىت سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تەحنولوگيالىق باستاماسى» اتتى 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن قۇرۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
ەلىمىزدە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى وتۋدە. بۇل الەمدىك عىلىم مەن عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيا ءۇشىن ماڭىزدى ءىس-شارا. وسىعان وراي, «وسى ءىس-شاراعا قازاقستان عالىمدارىنىڭ قوسقان ۇلەسى قانداي»؟ دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
بۇل كورمەگە ءوز ەكسپوناتتارىمىزدى (رەسەي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ) ۇسىنۋعا دايىنبىز. سولاردىڭ ءبىرى – ءتيىمدى, تەرموەلەكترلىك ماتەريالى AgxCu1.97Se ءتيپتى تەرموەلەكترلى ءمودۋلى بار, كەسەك, نە ۇنتاق تۇرىندەگى زەرتحانالىق ۇلگى. ءبىزدىڭ الدىن-الا جاساعان ەكونوميكالىق باعالاۋىمىز بويىنشا, وسى p-ءتيپتى AgxCu1.97Se ماتەريالىن وندىرۋگە كەتكەن شىعىن ءاربىر كەلىگە 300 اقش دوللارىن قۇرايتىنىن كورسەتەدى, ياعني قازىرگى نارىقتا وتكىزىلەتىن ۆيسمۋت تەلۋريدى ماتەريالىنا قاراعاندا از قارجى كەتەدى. بولىنگەن قاراجاتتىڭ وتەلىم مەرزىمى – 5-7 جىل. قازاقستاننىڭ مىس جانە ءتۇرلى-ءتۇستى ونەركاسىبى قالدىقتارىن قولدانعاندا ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنى ايتارلىقتاي ازايادى. قازىرگى كەزدە ەۇۋ-دە ەۋرازيالىق پاتەنتتى رەسىمدەۋ پروتسەسى اياقتالىپ كەلەدى جانە پايدالى مودەلگە سەرتيفيكات الىندى.
2015 جىلى قابىلدانعان «عىلىمي-تەحنيكالىق جۇمىس قورىتىندىلارىن كوممەرتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا ساي, ءبىز بۇگىندە «جاڭا, جوعارى ءتيىمدى تەرموەلەكترلى ماتەريالدىڭ كوممەرتسيالانۋى» جوباسىن ورىنداۋعا اتسالىسۋدامىز.
سۋتەكتى ەنەرگەتيكا دامۋىنىڭ وزەكتىلىگى كوپتەگەن بەلگىلى عىلىمي باسىلىمداردا نەگىزدەلگەن. الايدا, تمد-دا جانە قازاقستاندا مۇنداي زەرتتەۋلەردى قولداۋ 2014 جىلى عانا باستالدى. سونىمەن قاتار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, سۋتەكتى ەنەرگەتيكانىڭ كەلەشەكتەگى دامۋى جايلى جەتكىلىكتى ايتىلا قويعان جوق. سۋتەكتى ەنەرگەتيكانىڭ جاڭا, عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالارى ەكونوميكادا, كولىكتىڭ ءار تۇرلەرىندە جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق اياسىندا رەۆوليۋتسيالىق تۇرلەندىرۋلەردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
2017 جىلى جاپونيانىڭ ۇكىمەت باسشىسى سيندزو ابە بىلاي دەپ مالىمدەدى: ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – سۋتەكتى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن الەمدەگى العاشقى قوعامدى قۇرۋ. وسى جىل ارالىعىندا ءىستىڭ بازالىق ستراتەگياسى جاسالادى. 2020 جىلعا قارسى جاپونيا جولدارىندا جانارماي رەتىندە سۋتەكتى پايدالاناتىن 40 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك پەن اۆتوبۋستار بولادى, ال 2030 جىلدارى ولاردىڭ سانى 800 مىڭعا جەتەدى. ول ءۇشىن مۇنداي اۆتوكولىكتەردىڭ قۇنىن ءۇش ەسەدەن استامعا تومەندەتىپ, باعاسىن شامامەن 18 مىڭ دوللارعا كەلتىرۋدى جوسپارلاۋ كەرەك»
شىنىندا دا, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە سۋتەكتى قوزعالتقىشى بار سەريالىق اۆتوكولىكتەر پايدا بولا باستادى. اۆتوكولىكتىڭ بىرەگەي قوزعالتقىشىنداعى ەنەرگيا ەلەكتروحيميالىق گەنەراتوردىڭ ىشىندە سۋتەكتىڭ توتىعۋ رەاكتسياسى ەسەبىنەن وندىرىلەدى. ەلەكتروموتوردىڭ قۋاتى 136 ات كۇشىن قۇرايدى.
جاقىن ارادا سۋتەكتى اۆتوكولىك نارىعىنا Honda-نىڭ شىعۋى جوسپارلانىپ وتىر. كومپانيا FCV مودەلىن ساتۋدى 2017 جىلى باستادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل مۇنايدىڭ عانا اقىرى ەمەس, سونداي-اق, ءبىزدىڭ بايىرعى تۇسىنىگىمىزدەگى ەنەرگەتيكا ءتۇرىنىڭ دە جويىلۋى. ۇيلەر سۋتەكتى جانارمايلى اۆتونومدى گەنەراتورلارمەن جابدىقتالاتىن بولادى.
ەنەرگەتيكانىڭ كەلەشەك دامۋى ءۇشىن ەڭ وڭتايلىسى – قولدانىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ, ياعني ءارتۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىن ونىڭ تيىمدىلىگى بويىنشا دامىتۋ جانە پايدالانۋ. مۇندا ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ماقساتقا سايكەستىگىن, ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىلۋىن ەسكەرۋ قاجەت.
قازىرگى ۋاقىتتا بالامالى ەنەرگەتيكانىڭ بىرقاتار كوزدەرى دامۋدا. ولار: سۋتەكتى ەنەرگەتيكانىڭ تەحنولوگياسى, يادرولىق جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا, فوتوۆولتايكا, جەل-, سۋ-, جىلۋ سورعىلارى جانە باسقالار. الايدا, ەنەرگيانىڭ وسى كوزدەرىنىڭ كەيبىر كەمشىلىكتەرى بار: ەنەرگيا-تيىمدىلىگى ءالسىز, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تولىق شەشىلمەگەن جانە ت.ب.
بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى ءۇشىن بىرقاتار شارتتار قاجەت. ولار: ■ كوزدىڭ سارقىلماس بولۋى (سۋدان الىنعان سۋتەك ءتارىزدى...); ■ قولجەتىمدىلىگى (عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيا – سالىستىرمالى تۇردە العانداعى تومەن تەمپەراتۋرالاردا, نە ەنەرگيالاردا جۇزەگە اسادى); ■ سەنىمدىلىگى جوعارى دارەجەدەگى قاۋىپسىزدىك, اۋىر اپاتتىڭ نە اپاتتان كەيىنگى زارداپتاردىڭ بولماۋى; ■ ەنەرگيا تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى بولۋى; ■ ەكونوميالىق تيىمدىلىك; ■ اۆتونومدىعى, ەكولوگيالىق تازا جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ قابىلەتى.
جاقىندا شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىندە ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندا اقشالاي قاراجاتتى «اق مۇنايعا» ينۆەستيتسيالاۋ قاجەتتىگىن, ياعني ليتي يزوتوپتارىن جوعارى تەحنولوگيامەن ازىرلەۋ جونىندە يدەيا ۇسىنعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە باسشىلىق قولداۋىمەن ەۋروپانىڭ بەلدى عىلىمي ورتالىقتارىمەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋعا نىسانالى ساياسات جۇرگىزىلەدى. جاقىندا ەۇۋ رەكتورى, پروفەسسور ە.سىدىقوۆ باستاعان دەلەگاتسيا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (انگليا) ايگىلى كاۆەنديش زەرتحاناسىندا بولىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. «ەنەرگيالىق بەرىكتىلىك ءۇشىن كۆانتتىق ماتەريالدار ورتالىعىن» بىرلەسىپ قۇرۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. مۇنداي ورتالىقتى ەۇۋ-دە قۇرۋ قازاقستاننىڭ جاڭا ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى جانە يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ پروتسەسىن بەلسەندى ەتە تۇسەدى.
سۋتەكتى ەنەرگەتيكا – سۋتەكتى الۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەسىن قامتيتىن زور كەلەشەگى بار عىلىمي-تەحنيكالىق باعىت. وسى باعىتتىڭ دامۋ بارىسىندا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىندا سۋتەكتى تەحنولوگيانىڭ ەكولوگيالىق جانە ەنەرگيا قورىن ساقتايتىن باسىمدىقتارى بارعان سايىن ايقىندالا بەرەدى.
ەنەرگيالىق سىيىمدىلىعى جوعارى بولىپ تابىلاتىن سۋتەگى ەنەرگيانى شوعىرلاندىرۋ ءۇشىن قىزمەت اتقارا الادى. سۋتەگىن جيناقتاۋعا, ساقتاۋعا, ساقتاۋ ىدىستارىن تولتىرىپ وتىرۋعا جانە تاسىمالداۋعا بولادى, سونداي-اق, ول سىعىلعان, سۇيىق جانە بايلانىسقان كۇيدە تاسىمالدانا الادى, وسىعان وراي ونىڭ ءتۇرلى كولىكتەردىڭ جانارمايى بولا الاتىن ايرىقشا قاسيەتى بار.
سۋتەكتى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جۇمىستار ءوندىرىسى دامىعان كوپتەگەن ەلدەردە (اقش, ەۋرووداق, جاپونيا) عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيانىڭ دامۋ باعىتىنا جاتادى جانە ۇكىمەت تاراپىنان دا, دەربەس كاپيتال جاعىنان دا قارجىلاي قولداۋ بارعان سايىن ارتا تۇسۋدە.
سۋتەكتى ەنەرگياعا اينالدىراتىن نەگىزگى تۇرلەندىرگىش – تومەن جانە جوعارى تەمپەراتۋرالىق جانارمايلىق ەلەمەنتتەر. قازىرگى ساتتەگى وندىرىستىك تومەنگى تەمپەراتۋرالىق سۋتەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ قولجەتكەن پاك-ءى 40-50 پايىزدان اسادى, دەمەك, بۇل ءداستۇرلى ىشتەن جانۋ قوزعالتقىشىمەن نەمەسە ديزەلمەن سالىستىرعاندا ەنەرگيا پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ اجەپتاۋىر ۇتىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. جوعارى تەمپەراتۋرالى قاتتى وكسيدتتى جانارمايلىق ەلەمەنتتەر (قوجە) لاقتىرىلىپ شىعارىلاتىن گاز تۋربيناسىمەن ۇيلەسىپ, 90 پايىز پاك-كە يە بولۋى مۇمكىن.
ءسوز جوق, اۆياتسيا, اسىرەسە اسكەري جانە عارىشتىق سالا, كەمە جاساۋ سياقتى تەحنيكالىق ايماقتاردا سۋتەكتى ەنەرگەتيكانىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرى قاجەتتى ۋاقىت مەزەتىندە اسا قىسقا ۋاقىتتا ەنەرگيا بەرۋ ارقىلى جانە باسقا دا بىرەگەي پارامەترلەرگە بايلانىستى ءوز قولدانىسىن تاپتى.
قوجە سيپاتتامالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان قوندىرعىلار ازىرگە قازاقستاندا جوق. ءبىز العاش وسىنداي زاماناۋي قوندىرعىنى قۇراستىرىپ شىقتىق. قاتتى وكسيدتتى جانارماي ەلەمەنتتەرى ءۇشىن, سونداي-اق, ورتا جانە جوعارى تەمپەراتۋرادا جۇمىس جاسايتىن قوجە-گە ارنالعان جاڭا ماتەريالداردى سىناقتان وتكىزەتىن ورىن دا بار. بالامالى جانە سۋتەكتى ەنەرگەتيكا بويىنشا كادرلار دايارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس بويىنشا زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ وقۋ پروتسەسىنە ەنگىزىلدى.
اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ فتق عالىمدارىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەڭ مارتەبەلى جانە ءىرى حالىقارالىق عىلىمي مەكەمە – «يادرولىق زەرتتەۋلەردىڭ ەۋروپالىق ورتالىعىمەن» (تسەرن, جەنەۆا) تىعىز ءوزارا ارەكەتتەستىك بولىپ تابىلادى. وسىنداي بىرلەسكەن جوبالار اياسىندا 2011 جىلى ەۇۋ دەلەگاتسياسى جەنەۆادا بولدى. سول كەزدەن باستاپ ەۋروپالىق ورتالىقپەن ىسكەرلىك قاتىناستار قالىپقا ءتۇسىپ كەلەدى.
جالپى, الەمدىك عىلىمدا بىرنەشە ءىرى مەگا-جوبالار جاسالۋدا. وكىنىشكە وراي, قازاقستاننىڭ فيزيك عالىمدارى الەمدىك دەڭگەيدەگى اۋقىمدى جوبالارعا قاتىسپايدى.
جەرگىلىكتى عىلىمدى دامىتۋدا نىسانالى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كونكۋرستىق جوبالار مەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس اياسىندا قازاقستاننىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق قوعامى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل قوعام زاماناۋي جوعارى دالدىكتەگى قوندىرعىلارمەن قامتاماسىزداندىرىلعان ەكسپەريمەنتتىك زەرتحانالار مەن زەرتحانالىق جۇمىستارعا جوعارى ساناتتى مامانداردىڭ قىزمەت كورسەتۋى ارقىلى بىرلەسكەن جوبالاردى ورىنداۋعا تاجىريبەلىك كومەگىن تيگىزەدى. اسىرەسە بۇل مەملەكەتتىك, ۇلتتىق جانە زەرتتەۋ مەكەمەلەرىندەگى ۋنيۆەرسيتەتتىك زەرتحانالاردى اككرەديتاتسيادان ءوتۋ پروتسەسىندە اسا ماڭىزدى.
عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن جانە «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تەحنولوگيالىق باستاماسى» اتتى ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى اياسىندا جوبالانعان عىلىمدى قاجەتسىنەتىن جاڭا تەحنولوگيانى ومىرگە ەنگىزۋ ءۇشىن جانە ەلىمىزدىڭ بەكەم وركەندەۋى ءۇشىن بىزگە ءىس جۇزىندە قولدانىلاتىن ناقتى جوبالاردى جەدەل تۇردە جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.
قايرات كۋتەربەكوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, تىنىس سۇلەيمەنوۆ, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ كولىك-ەنەرگەتيكالىق فاكۋلتەتتىڭ دەكانى, پروفەسسور