ءاۋ باستا قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋىنان باستالعان بالقاش كولىنىڭ تارتىلۋى توقتالعانداي بولعانمەن, سوڭعى وتىز جىلدا 20 شارشى شاقىرىمعا قىسقارعان. ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قاپشاعايدىڭ سۋ دەڭگەيى 10 مەترگە تومەندەتىلىپ, جەر سۋارۋعا الىناتىن سۋدىڭ كوپ بولىگى ىلە وزەنى ارقىلى بالقاشقا قۇيا باستادى. دەگەنمەن, بۇل دا نەگىزگى فاكتور ەمەس ەكەن. باستى فاكتور – كولگە كەلىپ قوسىلاتىن سۋدىڭ ساپاسىندا بولىپ شىقتى. ىلە قىتاي اينالىپ كەلەدى, وزگە وزەندەر دە جول-جونەكەي جىرىمدالىپ, وزەن ارنالارى تومەندەگەن. سۋ كوزدەرىنىڭ جانىندا تۇراتىن حالىق كۇل-قوقىستارىن وزەن بويىنا تاستاسا, سۋدىڭ ءتۇبى بالىقشىلاردىڭ تورىنان كورىنبەيدى. ءوزى دە جىرىمدالىپ جاتقان وزەندەردىڭ ءتۇبى الگىندەي ارەكەتتەردەن كەيىن شوگىندىلەرگە تولا باستاعان. سۋدىڭ ساپاسى تومەندەۋ دەگەن وسىدان شىعاتىن كورىنەدى. وزەندەردىڭ گيدرورەجىمى بۇزىلعان سوڭ, البەتتە, بالىق تا ازايادى. ءتىپتى جويىلىپ كەتكەن تۇرلەر دە بار.
وسى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ توراعالىعىمەن ارنايى جوبا جاسالىنىپ, بالقاش كولىنە قۇياتىن وزەندەردىڭ جاعدايىن قالىپقا كەلتىرۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ جاتىر.
جوبا اياسىندا «ممو قاراتال» مەملەكەتتىك مەكەمەسى تالدىقورعان – ۇشتوبە تاس جولىنىڭ 130-شى شاقىرىمىنداعى وزەن ارناسىن تازالاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. جالپى, جۇمىس اۋماعى 3,04 شاقىرىمدى قامتيتىن قاراتال وزەنى بويىمەن كوپبىرلىك اۋىلىنا دەيىن جاسالىناتىن تازارتۋ جۇمىسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 101 ملن 222 مىڭ 401 تەڭگە قارجى بولىنگەن. وعان ەكى ەكسكاۆاتور, بۋلدوزەر جانە ءۇش «كاماز» جۇمىلدىرىلعان. مەكەمە ۇشتوبەدەن كوپبىرلىك اۋىلىنا دەيىن قامتيتىن اۋقىمدى تازارتۋ جۇمىستارىن قاراشا ايىنا دەيىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىن بويلاي ۇزىندىعى 830 مەتر, ەنى 80-100 مەترگە جۋىق ارىق قازىلىپ جاتىر. قازۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, سۋدىڭ ەكپىنى بۇزىلماي جاڭا ارناعا اۋناپ تۇسەدى. بۇدان باسقا ارنالاردى دا تازارتىپ, كۇل-قوقىستاردى ءسۇزۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس قارقىنى جوعارى, ازىرگە تەحنيكا دا جەتكىلىكتى. دەگەنمەن, جۇمىسقا جاۋاپتى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى وزەن ارناسىن شوگىندىلەردەن تازارتۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا جۇزبەلى ەكسكاۆاتور الۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن ايتادى.
بۇگىنگە دەيىن وزەندەردى تازالاۋ ماسەلەسى بويىنشا جيىرما جوبا جۇزەگە اسقان. ناتيجەسىندە, قاراتال اۋدانى بويىنشا 27 شاقىرىم, ىلە اۋدانى بويىنشا 614 شاقىرىم تازالانعان. استى شوگىندىگە تولعان وزەن ارناسىنا سىيمايدى دا, جاعالاۋدى ۇرا باستايدى. ماسەلەن, قاراتال وزەنى ارناسىن وزگەرتە-وزگەرتە جولعا جاقىنداپ, شامامەن 10 مەتر جەردە اعىپ جاتىر. وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا بىرىنشىدەن, جولدى سۋ باسىپ قالۋى مۇمكىن, ەكىنشىدەن, وزەن ارناسىنىڭ وزگەرۋى, تىم جايىلىپ اعۋى دا ءبىز جوعارىدا ايتقان سۋدىڭ ساپاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. مۇنداي پروبلەما تەكەلى, تالدىقورعان قالالارىندا, ەسكەلدى, قاراتال اۋداندارىندا ورىن الىپ وتىر. اقسۋ, سارقان اۋداندارىندا دا تۋىنداپ جاتقانى جايلى مالىمەت بار. اتالعان اۋدانداردىڭ اكىمدەرىنەن لەپسى, اقسۋ وزەندەرىنە دە تازارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار تۇسكەن.
ءىس باسىندا جۇرگەن «ممو قاراتال» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باسشىسى باقبەرگەن مادىبەكوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قاراتال وزەنىنىڭ تولىق مولشەردە كولگە جەتە الماۋىنىڭ باستى سەبەبى – وزەن سۋىن حالىقتىڭ ۇنەمسىز قولدانۋى مەن تاسقىنداردىڭ سالدارى. تاس جول زاۋىتى مەن قاراپايىم حالىقتىڭ وزەننەن قۇمدى مولشەرمەن الماۋىنىڭ كەسىرىنەن دە سۋ ارناسى وزگەرىسكە ۇشىراعان. «ەگەر قۇمدى وزەننەن ەمەس, جاعاسىنان السا, ارنا بۇزىلماس ەدى. وزەندەردىڭ بالقاشقا تولىققاندى جەتۋى ءۇشىن ارنالارىن تازالاۋ جوباسى ايماقتىق ەمەس, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتقارىلۋى قاجەت. بالقاش كولىنىڭ تابيعي بايلىعىن جوعالتپاي ساقتاپ قالۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز», – دەيدى باس مامان.
وزەن ارنالارىن تازالاۋ جۇمىستارى بيىلمەن عانا شەكتەلمەي, جىل سايىن تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ تۇراتىن بولادى. بۇل اكىمشىلىك تاراپىنان عانا ەمەس, جالپى, ەل بولىپ اتسالىساتىن جوبا. سول سەبەپتى, وزەن ارنالارى مەن جاعالاۋلارىن تازا ۇستاۋ ءۇشىن, قاراپايىم تۇرعىندار اراسىندا ناسيحات جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. راسىندا, ادامداردىڭ ساناسى تازارسا, وزەندەردى تازالاۋ كەرەك تە بولماس ەدى...
الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى