تۇعىرى بيىك تۇلعا

مىنە, وسى سىن ساعاتتا جۇسەكەڭە تاعى دا اۋىر جۇك ارتىلدى. بۇرىنعىدان دا سالماقتى ءارى جاۋاپتى. وبلىس اكىمىنىڭ شەشىمىمەن ج.نوكەتاەۆ اۋداننىڭ اكىم بولىپ تاعايىندالدى. تۇڭعىش اكىم. نارىق ەكو­نوميكاسىنىڭ قيىنشىلىقتارىنا باي­لانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەردى دۇ­رىس شەشىپ, تۇيىققا تىرەلمەۋدىڭ مۇم­كىن­دىكتەرى مەن امالىن تابۋعا ۇمتىلدى. شا­­رۋا­شىلىقتاردى تاراتپاي, ۋاقىتشا ۇس­­تاي تۇرۋدى ءجون كوردى. ونداعى ويى بار­دى دەرەۋ شاشپاي, امالداپ ۇستاي تۇرۋ, نا­­رىقتىڭ سوققىسىنا ۇرىنىپ, نە ىستەرىن بىل­­مەي قالعان جۇرتتىڭ ەس جيناپ, ءوز بە­تىن­شە تىرلىك جاساۋىنا داعدىلانسىن دە­گەنى ەدى. بىرتىندەپ كووپەراتيۆتەر مەن سە­رىك­تەس­تىكتەر, شارۋا قوجالىقتارى, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار قۇرىلا باستادى. جۇرتقا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, كۇن كورىسىن جاقسارتۋ سول كەزدىڭ ماڭىزدى شارۋاسى بولدى. 

بۇل ۋاقىت حالىقتىڭ رۋحاني ويانىپ, ەڭ­سەسى كوتەرىلگەن شاق ەدى عوي. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەلدىڭ ساناسى سىلكىنىس جاساپ, تا­ريحتىڭ قاتپارىندا قالعان اتاقتى اقىن­دا­رى مەن باتىرلارىن, بيلەرى مەن شە­شەندەرىن ىزدەپ, حالىقتىڭ اتامۇراسىنا, سالت-داستۇرلەرىنە, ادەت-عۇرپىنا دەگەن ىقى­لاسى اۋدى. جۇرتتىڭ ەسىندە قالعان ۇلى تۇلعالارعا ەسكەرتكىش ورناتۋ, اس بەرۋ, ەسكە الۋ شارالارى جاپپاي قولعا الىن­دى. مۇنداي ءىس-شارالارعا ەلدىڭ ءوزى ىنتا تا­نىتىپ, ۇلكەن بەلسەندىلىك كور­سەتتى. سون­داي شارالاردىڭ قاتارىنا سا­رى­باي بي ايدوس ۇلى, تايتورى ساكە بولىس, وتەپ باتىر, نايمانباي باتىر سياقتى حا­لىق­تىڭ اسىل ۇلدارىنا ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, اس بەرىلگەنىن, سونداي-اق ەسىمىن ەل قاس­تەرلەيتىن قاسىمبەك ايداربەك ۇلى, باي­جۇ­ما ەستاي ۇلى سىندى ازاماتتاردىڭ رۋحىنا ار­نال­عان جيىندار وتكىزگەنىن قوسۋعا بولادى. سول جىلدارى اۋداننىڭ دەگەرەس اۋىلىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى وتكىزىلدى. 

وسى تۇستا ەلى مەن جەرىن جاۋدان قور­عاپ, ەرلىگى اڭىز, اقىلگوي ابىز اتانعان,  دا­را تۇلعا – قازاقتىڭ قاراساي باتىرىنا ەس­كەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى تۋىنداعان ەدى. بۇل شاپاعاتى مول شارۋانى اۋداننىڭ اكىمى, قاراسايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعىنىڭ ءبىرى – ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ ءوزى قولعا الدى. دايىندىق جۇمىسى قاراساي اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق قور قۇرۋدان باستالدى. وعان ىنتالى توپ تارتىلىپ, حالىقتان قارجى جينالدى. جۇرەگىندە جالىنى, بويىندا نامىسى بار ازاماتتار قارجىسىن دا, كۇشىن دە اياماي, ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا بارىن سالدى. باتىردىڭ ءمۇسىنى دە از ۋاقىت ىشىندە دايىن بولدى. ەسكەرتكىشتىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, تۇعىرعا ات ۇستىندەگى الىپ تۇلعالى باتىر ورناتىلىپ, ونىڭ پەردەسى سىپىرىلعان ساتكە دەيىن ءۇش اي عانا ءوتتى. سول ۋاقىتتىڭ بارىندە ەسكەرتكىش ورناتۋ جۇ­مىسىنىڭ باسى- قاسىندا اكىمنىڭ ءوزى ءجۇردى. جانىن سالىپ, تىنىم تاپپادى, وزىنە دە, وزگەگە دە مازا بەرگەن جوق. 

اقىرى اكىمى باستاپ, ەل-جۇرتى قوشتاعان يگىلىكتى ءىس جۇزەگە استى. 1993 جىلعى 23 قا­زان كۇنى اۋدان ورتالىعى ۇزىناعاشتا, ما­دەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا ورناتىلعان قا­را­ساي بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى سالتاناتتى جاع­دايدا اشىلدى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىستى. بۇل ۇلان-اسىر تويعا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قوناقتار كەلىپ, قۋانىشقا ورتاقتاستى. ايتىستىڭ كورىگى قىزدى, الامان بايگەنىڭ قيقۋى باسىلمادى. 

ۇلت رۋحىن كوتەرۋ ماسەلەسىندە اۋدان باسشىسى رەتىندە ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ تا ايانىپ قالعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋ­دان ورتالىعىندا وتىز كوشەنىڭ اتى قا­زاقشالاندى. بۇرىن ورىسشا اتالىپ كەل­گەن بىرقاتار اۋىلدار ءوزىنىڭ بۇرىنعى بەس­مويناق, قاراشا, سۇڭقار, اققاينار, ما­تىبۇلاق سەكىلدى اتاۋلارىن قايتاردى. بۇل وزگەرىس كەيىن دە جالعاستى. قازىر بىر­نەشە اۋىلدا قاراساي باتىر اتىنداعى كوشە بار. سونداي-اق, بۇرىنعى «ۇلگىلى» كەڭ­شارى, كۋيبىشەۆ اۋىلى بابامىزدىڭ ەسى­مىن يەلەندى. ۇزىناعاشتاعى ورتالىق مادەنيەت ءۇيى دە قاراساي بابا اتىندا. ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ اۋدان تاريحىندا ۇلت تاعدىرىن ويلاعان, باتىل جۇرەكتىلىگىمەن, ەر مىنەزدىلىگىمەن تانىلعان ازامات رەتىندە قالادى. 

ءجۇسىپالى اكىم بولعان جىلدارى اۋداننان شىققان بىرقاتار اتاقتى ازاماتتاردىڭ مەرەيتويلارى, عارىشكەر جەرلەسىمىز تالعات مۇساباەۆپەن جۇرتشىلىقتىڭ كەز­دەسۋى وت­كىزىلدى. ۇلى جىراۋ جامبىل بابا­مىز­دىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ال­عاشقى دايىندىق تا قولعا الىن­­عانىن ايت­قان ءجون. وسى شارالاردىڭ بارلىعىنا ءوزى ارالاسىپ, باسشىلىق جاساپ ءجۇردى. 

تاعى ءبىر وقيعا ويعا ورالادى. سول الاساپىران توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى. قاستەك اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ قا­بىر­عالارى قارس ايىرىلىپ, توبەسى قۇلاۋعا اينالدى. اپاتتى جاعدايدا مۇندا بالا وقىتۋ مۇمكىن ەمەس. بالالار جەكە ۇيلەردە وقىتىلدى. مەكتەپ سالۋ كەرەك. ال وعان قارجى جوق. نە ىستەۋ كەرەك ەندى؟ بيۋدجەت قور­جىنى بوس. اكىمنىڭ ءوزى وبلىسقا شىقتى. قاي­ىر بولمادى. ينۆەستور ىزدەدى. بيزنەسپەن اي­نالىسا باستاعان ازاماتتارعا قولقا سالدى. كاسىپورىندار مەن جەكە كووپەراتيۆ باسشىلىقتارىنان قارىزعا قارجى بەرۋىن ءوتىندى. بيلىگىنە دە باستى, بەدەلىن دە سالدى. كوپ ۇزاماي مەكتەپ قۇرىلىسى باستالىپ, اينالاسى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە اياقتالدى-اۋ ايتەۋىر. اتا-انالار مەن ۇستازداردىڭ, وقۋ­شىلاردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. جوق­تان بار جاساپ, مەكتەپ سالدىرىپ بەرگەن اكىمگە دەگەن ولاردىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز ەدى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز. بۇكىل وبلىستا سول جىلى ءبىر عانا مەكتەپ سالىنىپتى. ول – قاستەك ورتا مەكتەبى. وقۋ جىلىنىڭ باستالۋ قارساڭىندا بولعان مەكتەپتىڭ اشىلۋ سالتاناتى ۇلكەن مەرەكەگە ۇلاستى. وعان رەسپۋبليكالىق «بوبەك» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سارا الپىسقىزى نازارباەۆا كەلىپ قاتىستى. سول جىلى مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا كەلگەن وقۋشىلاردىڭ بارىنە, ول قوردىڭ اتىنان وقۋ قۇرالدارى مەن كيىم فورمالارىن, وزگە دە سىيلىقتاردى ۇلەستىردى.

اكىم بولىپ قىزمەت ىستەگەن كەزىندە جۇسەكەڭ جاستاردى تاربيەلەپ, جاۋاپتى جۇمىستاردى سولارعا تاپسىراتىن. وزى­مەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان توققوجا ەستە­نوۆ, ۆيللي ەكك, ءايجاميلا ارالباەۆا, جۇ­ما­بەك شاجاباەۆ, جولداسبەك ءنۇسىپوۆ, نۇر­سۇلتان اكەجانوۆ جانە باسقالار ءوز سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەن, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە سەزىنگەن, ءارى وزىنە كومەكشى كادرلار بولىپ شىقتى. سول جىلدارى بىر­قاتار شارۋاشىلىقتاردىڭ تىزگىنىن جاس ماماندارعا ۇستاتتى. سولاردىڭ قا­ت­ا­رىن­دا «اقتەرەك» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ ب.اليەۆتى, «بەرىكتاس» كەڭشارىنا د.جاپاروۆتى, امانكەلدى اتىنداعى كەڭ­شار­عا ت.ءشايجۇنىسوۆتى, لەنين اتىنداعى ۇجىم­شار­عا ا.جارقىنباەۆتى تاعايىندادى. ءجۇ­سىپالى ۇستازىنىڭ تاربيەسىن كورىپ, مەك­تە­بىنەن وتكەن بۇلار سەكىلدى جاستار بۇل كۇن­دەرى ءار سالادا بەلسەندى ەڭبەك ەتىپ جۇر­گە­نى قۋانتادى. 

جۇكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە تۋعان اۋىلى – قاستەكتە مەشىت سالۋ ويىندا بار ەدى. ول ويىن ءوزى ومىردەن وتكەننەن كەيىن ۇلكەن قى­زى جانار مەن كۇيەۋ بالاسى, ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى ەل­شىسى اسقار مۋسينوۆ, قىزى دينار جانە وز­گە دە بالالارى, جەرلەستەرى جۇزەگە اسىردى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ باستاماسىمەن سالىنعان مە­شىت بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اللا تا­عالاعا ءمىناجات ەتەتىن قاسيەتتى مەكەنىنە اي­نالدى. 

ءومىر ءوز ورنىندا تۇرعان با؟! بۇل كۇندە ءجۇسىپالى اعامىز دا, جەڭگەمىز الماگۇل دە ارامىزدا جوق. مىنا جالعان دۇنيەدەن جىلىستاپ, باقيلىققا اتتانىپ كەتتى, اتتەڭ ەرتە كەتتى. «جازمىشتان وزمىش جوق» دەگەن وسى. الماگۇل جەڭگەمىز جان-جارىنىڭ بيىكتەردەن كورىنۋىنە سۇيەۋ ءارى تىرەۋ بولىپ, وتباسى مەن بالا تاربيەسىنىڭ قاستەرلى جۇگىن ارقالادى. تۋعان-تۋىس پەن دوس-جاراننىڭ كوڭىلىنەن شىققان ارداقتى انا بولا ءبىلدى. ومىردەن وتكەندەرىمەن ارتىندا ورنەكتى دە كورنەكتى ىزدەرى قالدى, وزدەرى باعىپ-قاعىپ وسىرگەن ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرى قالدى. ولار دا ءومىردىڭ سان سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, اكە مەن شەشە اماناتىن جالعاستىرۋدا. قىزى دينار پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى. اكە جولىنىڭ ساباقتاستىعى بۇل. 

بيىل مامىر ايىندا جامبىل اۋدا­نى­نىڭ تۇڭعىش اكىمى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يە­گەرى, قوعام قايراتكەرى ءجۇسىپالى نوكە­تا­ەۆتىڭ 75 جىلدىعىنا وراي قاستەك اۋىلى­ندا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا دزيۋدو كۇ­رە­سى­نەن وبلىستىق اشىق تۋرنير وتكىزىلدى. وعان بىرنەشە اۋداننىڭ سپورتشىلارى ق­ا­تىسىپ, وزعاندارى جۇلدەلەر مەن ارنا­يى سىيلىقتارعا يە بولدى. سول كۇنى مار­قۇمنىڭ رۋحىنا باعىشتالعان قۇران وقى­لىپ, اس بەرىلدى.

بۇل مەرەيلى ەسكە الۋ جيىنىندا اقتا­رى­لا سويلەپ, اق تىلەگىن جەتكىزگەندەر كوپ بول­دى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كۋرستاس دوسى ناريمان قاراجىگىتوۆ:

– وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن الماتى­نىڭ زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيت­ۋ­تىنا ءجۇسىپالى ەكەۋىمىز بىرگە تۇسكەن ەدىك. اق­كوڭىل وتە سىيلى, بەدەلدى ەدى. كەيىن مەن انشىلىككە اۋىسىپ كەتتىم. ءجۇسىپالى دە جاقسى ءان سالاتىن. اسىرەسە, قازاقتىڭ حالىق ءانى ء«شاپيباي-اۋدى» تاماشا ورىندايتىن. «ناريمان سياقتى مەن دە ءانشى بولار ەدىم, بى­راق زووتەحنيك ماماندىعى جەڭىپ كەتتى عوي» دەپ قالجىڭدايتىن, – دەپ ءوزىنىڭ سۇيىكتى دو­سىنىڭ جاقسى كورەتىن ءانىن ورىنداپ بەردى. 

ال جازۋشى, بەل قۇداسى احات جاق­سى­با­ەۆ: 

– جۇسەكەڭ بار بولسا تاسىمايتىن, جوق بولسا جاسىمايتىن, سابىرى مول, ورنىقتى ادام ەدى. كوڭىلى جومارت, قۇشاعى كەڭ بولاتىن. كۇنى ءتۇسىپ كومەك سۇراعاندارعا «باۋىرىم» دەپ, جانى اشىپ, باردى ءبولىپ بەرەتىن. قينالعاندا, سىنالار ساتتە نامىسى قوزىپ, ادالدىقتان اينىماي, ايتقانىنان قايتپايتىن ءور مىنەزدى ەر ەكەنىن اركىم دە بىلەدى. وسى قاسيەتىن بىلگەن سوڭ ەل ونى «ازاماتىم» دەپ, ارداقتاپ ءوتتى. ىسكەرلىگىن مويىندادى. سوندىقتان سەنىم ارتىپ, بيلىك تىزگىنىن قولىنا ۇستاتتى. ون بەس جىلدا قۇدا بولعانداعى جاقسى قارىم-قاتىناس, ورتاق قۋانىشتار, جاراسىمدى ءجون-جورالعىلار ەسكە ءتۇسىپ, سول جىلداردى, بىرگە وتكىزگەن كۇندەردى ساعىنامىن, – دەپ تولعاندى.

ءجۇسىپالىنىڭ جاقىن باۋىرى ەلدىڭ جو­عارعى مەكتەبىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قىز­مەت­كەر, پروفەسسور مارات نۇريەۆ, رەسپۋبليكا جوعارعى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى سەرىك بايباتىروۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ارىقباي اعىباەۆ جا­نە تاعى باسقالار بەدەلدى باسشى, قوعام قاي­راتكەرى ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ تۋرالى ەس­تە­لىكتەر ايتىپ, جۇرەك جاردى لەبىزدەرىن ءبىل­دىردى. سونىڭ اراسىندا ەلگە ەڭبەگى ءسىڭىپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن ارداقتى ازاماتتى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىعى ۇزىناعاشتىڭ ءبىر كوشەسىنە جانە ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلداعى قاستەك ورتا مەكتەبىنە ءجۇسىپالى نوكەتاەۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتتى. ءتيىستى ورىندار مۇنداي يگى ۇسىنىس-تىلەكتەردى ەسكەرىپ جاتسا, ارينە, قۇبا-قۇپ.

جۇماش ارعىمباي ۇلى,  قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, الماتى وبلىسىنىڭ جانە جامبىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى