الەم نەگە الاڭداۋلى؟

CNN ارناسىنىڭ مالىمە­تىن­شە, ترامپتان باسقا سامميت­كە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى كليمات وزگەرۋى مەن جاھاندىق جى­لىنۋدىڭ كۇن تارتىبىندە تۇر­عان ماسەلە ەكەنىنە كەلىسكەن. ايتسە دە, اقش-قا قاتىستى ساۋدا-سات­تىق ماسەلەسىندە وڭ ۇستانىمدا قال­عان سىڭايلى.  گفر كانتسلەرى انگەلا مەر­كەل ءسامميتتىڭ جابىلۋى كەزىندە: «وكىنىشكە قاراي, اقش كليمات كەلىسىمىن تاستاپ شىقتى نەمەسە سولاي جاساۋعا مۇددەلى ەكەنىن مالىمدەدى», ‒ دەگەن بولاتىن. CNN-ءنىڭ حابارلاۋىنشا, G20-نىڭ 19 مۇشەسى پاريج كەلىسىمىن جال­عاستىرا بەرەتىنىنە ۋادە بەرگەن. الايدا, اقش كەلىسىمنەن شى­ق­سا دا, اۋاعا بولىنەتىن كومىر­قىش­قىل گازى مولشەرىن ازايتۋعا تالپىناتىنىن جەتكىزدى. «سامميتتەن كەيىن رەسەي پرە­زيدەنتى ۆلاديمير پۋتين كليمات وزگەرۋىن «باستى ماسەلە» دەپ اتاپ, مەركەلدىڭ «جاقسى ىمى­راعا» كەلگەنىن ايتتى. «اقش شىق­سا دا, ولار بۇل ماسەلەنى تال­قىلاۋدى جالعاستىرا بەرەدى. مە­نىڭشە, بۇل وڭ شەشىم جانە مۇنى انگەلا مەركەلدىڭ تابىس- تى قادامى رەتىندە ەسەپتەۋگە بو­لادى», ‒ دەدى پۋتين. بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي دە اقش-تىڭ ۇستانىمىنا كەلىس­پەي­تىنىن ءبىلدىرىپ, ترامپتى اسىق­پاي ويلانۋعا شاقىردى. ال كانادا پرەمەرى دجاستين تريۋدو «الەۋ­ە­ت­تى ەكونوميكالىق دامۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ قاتار جۇرەدى», دەپ ايتتى», ‒ دەلىنگەن CNN-دەگى ماقالادا.  Time جۋرنالى اقش-تىڭ پاريج كەلىسىمىنەن باس تارتۋى باس­قا ەلدەردىڭ بىرلەسە, بۇ­رىن­عى­دان الەۋەتتى جوسپار قا­بىل­داۋعا اكەلگەنىن جازادى.  «جىل باسىندا پرەزيدەنت ترامپ اقش-تى پاريج كە­لىسىمىنەن شىعاتىنىن مالىم­دە­گەندە, بۇل جايتتى جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى ساياساتتى الەم بويىنشا قولدايتىندار ماسەلەگە كەدەرگى كەلتىرەدى دەپ قاۋىپتەنگەن. الايدا, ترامپتان باسقا الەم­نىڭ وزىق ەكونوميكاسىنىڭ كوش­باس­شىلارى G20 سامميتىنە جينالىپ, تازا ەنەرگيا ءوندىرۋ مەن كليمات وزگەرۋىنە قاتىستى پاريج كەلىسىمىنە ساي ارەكەت ەتە­تىنىن قايتا ناقتىلادى», ‒ دەدى Time.  BBC اگەنتتىگى الەم كوش­باس­شى­لارى ترامپتىڭ پىكىرىن وزگە­ر­تۋگە قاۋقارى جەتپەدى دەپ ەسەپ­تەيدى.  «گەرمانيادا وتكەن G20 سام­ميتىندە 19 ەلدىڭ باسشىلارى اقش-تىڭ شىعىپ كەتكەنىنە قا­راماستان, وزدەرىنىڭ كليمات وز­گەرۋىنە بايلانىستى پاريج كەلىسىمىنە ادالدىعىن ءبىلدىردى. گامبۋرگتەگى كەلىسسوزدەردىڭ سوڭعى كۇنىندە تىعىرىققا تىرەلگەندەي بولعان, الايدا, اقىرعى كەلى­سىم­گە قول جەتكىزىلدى. وندا پرە­زيدەنت دونالد ترامپتىڭ باس­قا ەلدەردىڭ ۇستانىمىنا قا­را­­ماس­تان, پاريج كەلىسىمىنەن شى­عا­تى­نىن كورسەتتى», ‒ دەپ ما­لىم­دەدى BBC ارناسى.  دونالد ترامپ كومىرقىشقىل گازىن ازايتۋ ساياساتىنان باس تارتۋ ءوزىنىڭ باستى ۇستانىمى ەكەنىن الدەقاشان مالىمدەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, پاريج كەلىسىمى اقش ءۇشىن وڭتايلى ەمەس. ءارى اق ءۇي باسشىسى جاھاندىق جىلىنۋعا سەنە قويمايتىنىن بۇرىننان بەرى ايتىپ كەلەدى. ترامپ بۇل ماسەلە اقش-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ازايتۋ ءۇشىن قىتاي تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان ماسەلە دەپ ەسەپتەيتىنىن 2012 جىلى تۆيتتەرگە جاريالاعان-تۇعىن.  جالپى, پاريج كەلىسىمى بۇۇ-نىڭ كليمات وزگەرۋى جونىندەگى كونۆەنتسيا اياسىندا 2015 جىلى قابىلدانىپ, ءبىر جىلدان كەيىن قول قويىلعان-دى. قۇجات 2020 جىلدان باستاپ الەم ەلدەرىن اۋاعا بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازى مولشەرىن ازايتۋعا مىن­دەت­تەيدى. بۇگىنگى تاڭدا وعان الەم­نىڭ 195 ەلى قول قويىپ, 153-ءى بە­كىت­تى. كەلىسىمنىڭ باستى ماقساتى ‒ جا­ھاندىق جىلىنۋدى 2 گرادۋس تسەلسيدەن تومەن دەڭگەيدە ۇس­تاپ قالۋ.  الەم ەلدەرىنىڭ اقش-تىڭ مۇنداي شەشىمىنە الاڭداۋىنىڭ نەگىزى بار. ويتكەنى, جاھاندىق جىلىنۋ 2 گرادۋس تسەلسيدەن اسىپ كەتسە, تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كو­تەرىلىپ, سۋ جاعالاۋداعى قالا­لار­دى شايىپ كەتەدى. بۇل تۋرا­لى عالىمدار كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جا­ساپ, الدەقاشان دابىل قاعىپ ۇل­گەرگەن-ءدى. قازىردىڭ وزىن­دە كلي­مات وزگەرۋىنىڭ اسەرى ورا­­سان زيان تيگىزىپ وتىرعانى بەل­گى­لى. ماسەلەن, كەيىنگى كەزدەگى الەم تەمپەراتۋراسىنىڭ 0,5 گرا­­دۋسقا كوتەرىلۋى انتاركتيدا مۇز­­دىقتارىنىڭ وپىرىلىپ, جە­­دەل ەرۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. ءتىپ­­تى, بۇرىن مۇز باسىپ جاتا­تىن ايماقتار بۇگىندە قارا سۋعا اينالعان. مۇنىڭ «دومينو اسەرى» دە بار. سونداعى سۋ جالپى مۇحيت تەمپەراتۋراسىن جىلىتىپ, ولاردى انتاركتيدا استىنا اپارىپ, مۇزدىڭ ەرۋىن ودان ءارى جەدەلدەتىپ كە­لەدى. National Geographic جۋر­­نالى الدا-جالدا وسىنداي ۇردىس­پەن كەتە بەرسە, 2100 جىلى تەڭىز دەڭ­گەيى 1-2 مەترگە كوتەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.  نەگىزى, انتاركتيدا مۇزى تۇ­گەل­دەي ەرىسە, جەر بەتىن سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى بار. الايدا, ازىرگە ەڭ كوپ زيان شەگىپ وتىرعان ‒ باتىس انتاركتيدا بولىگى. ونداعى مۇز­دىقتار سانى ازايىپ بارادى. ماسەلەن, لارسەن ا جانە ب مۇز­دىق­تارى تۇگەلدەي وپىرىلىپ, اشىق مۇحيتقا اعىپ كەتتى. قازىرگى تاڭ­دا پاين ارالى مۇزدىعى دا سو­نىڭ كەبىن كيۋى ىقتيمال. الەم­دەگى مۇحيت دەڭگەيىن 1 مەتر­گە كوتەرۋگە قابىلەتتى تۋەيتس مۇز­دى­عى دا ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىندا تۇر.  بۇل ‒ انتاركتيدانىڭ باتىس بولىگىنە عانا قاتىستى. ماڭ­گى اق كونتينەنت مۇزىنىڭ نە­گىزگى بولىگى ونىڭ شىعىسىندا ەكەنى ءمالىم. بۇرىن عالىمدار شىعىس انتاركتيدا قاۋىپتەن امان دەپ ەسەپتەپ كەلگەن. كەي­ىن­گى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ون­داعى جاعدايدىڭ ءماز ەمەس ەكە­نىن كورسەتتى. 2015 جىلى اۆس­ترا­­­ليالىق عالىمدار شىعىس ان­­­تاركتيداعا اتتانىپ, ءبىراز دە­­رەكتەرگە قول جەتكىزدى. ما­سە­لەن, ەرىگەن جاعدايدا تەڭىز دەڭ­گەي­ىن 4 مەترگە دەيىن جوعا­رى­لا­تاتىن توتتەن مۇزدىعى استى­نان جى­لى مۇحيت سۋى اعىپ جات­قا­نى انىقتالعان. ياعني, بۇل ‒ الىپ مۇزدىق استىنان ەري باستادى دەگەن ءسوز. الدا-جالدا اتال­عان مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى توقتاماسا, ەندى ءبىر عاسىردان كەي­ىن جاعالاۋلاردا ورنالاسقان الەم­نىڭ الپاۋىت قالالارى سۋ اس­­تىنا كەتۋى مۇمكىن. ەندەشە, كو­مىر­قىشقىل تۇتىنىمىن ازايتۋ ‒ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ۇلكەن ما­سەلە.  قازاقستان دا بۇل ماسەلەگە بەي-جاي قاراعان ەمەس. ەلىمىز پاريج كەلىسىمىنە قول قويىپ, ال­داعى ۋاقىتتا وسىعان بايلا­نىستى جۇ­مىس اتقارىپ كەلەدى. بىلتىر ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ «جاڭارتىلاتىن جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, ولاردىڭ ۇلەسىن 2020 جىلعا قا­راي 3 پايىزعا, 2030 جىلعا دەيىن 30 پايىزعا, 2050 جىلعا قاراي 50 پايىزعا جەتكىزۋ كوز­دەلەدى», ‒ دەپ مالىمدەگەن بولا­تىن. سونىڭ ناتيجەسى شىعار, ەل اۋماعىندا بىرنەشە بالامالى ەنەرگيا وندىرەتىن ستانسالار سا­لىنىپ, ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. وسى ورايدا, استانادا ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 حا­لىقارالىق كورمەسىنىڭ تاقى­رى­بى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» بولۋى قازاقستاننىڭ الەمدى الاڭ­داتقان ماسەلەگە بەي-جاي قا­را­مايتىنىن كورسەتسە كەرەك.

اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»