الەمگە نۇرىن شاشقان ارمان-قالا

ال بۇرىنعى جانە بۇگىنگى ەلوردالارىمىز – الماتى مەن استانانى ويشا سالىستىرىپ كورگەنىمدە الاتاۋدىڭ التىن القاسى اتانعان ارۋ شاھاردان سارىارقانىڭ ءىنجۋ-مارجانى اتانعان سۇلۋ قالامىزدىڭ باسىم تۇسەتىن جاقتارى از ەمەستىگىن اڭعاردىم.   كوبىمىز ءبىلىم الىپ, قياعا قانات قاققان التىن ۇيا – قالامىزدى بۇرىنعى پاتشا تاعىنان تۇسىرۋگە قيماعاندىقتان, «وڭتۇستىك استانامىز» دەپ اتاپ جۇرگەن الماتىنىڭ كليماتتىق جاعدايى جانعا  جايلىراق بولعانىمەن, ول ەلىمىزدىڭ كورشىلەس قىتاي مەملەكەتىمەن شەكاراعا جاقىن شەتىندە ءارى سەيسميكالىق تۇرعىدان قاۋىپتى جەردە ورنالاسقان. ستۋدەنت كەزىمىزدە كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تەمىر جول ۆوكزالىنان پويىزعا ءمىنىپ, ءبىر جارىم تاۋلىكتە شارشاپ-شالدىعىپ, ارەڭ جەتۋشى ەدىك. كەيدە «پەتروپاۆل – الماتى», «سۆەردلوۆسك – فرۋنزە» باعىتتارىنداعى بىرىنەن ءبىرى وتكەن جايباسار ەكى پويىزدىڭ ەكەۋىنە دە بيلەت تابىلماي, ونى «جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ» تاۋىپ بەرەتىن تانىس ىزدەپ, الەك بولاتىنبىز. ال الماتىدا ارا-تۇرا جەر سىلكىنگەندە جاتاقحانانىڭ جوعارعى قاباتىنان تومەنگە قاراي جانىمىز ىشقىنا جۇگىرىپ ءتۇسىپ, دالاعا شىققانىمىزشا زارەمىز ۇشىپ, ەكى وكپەمىز اۋزىمىزعا تىعىلعانداي كۇي كەشەتىنبىز...   مىنە, وسىنداي تۇيتكىلدى جايتتار تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلوردانى ەلدىڭ كىندىك تۇسى – سارىارقا توسىنە كوشىرۋ تۋرالى ساياسي شەشىم قابىلداۋىنا نەگىز بولعاندىعى انىق. ارينە, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس اياقتالماعان قيىن كەزەڭدە ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمدى قابىلداۋ ەلباسىنا وڭايعا سوققان جوق. ونىڭ وسى جونىندەگى ۇسىنىسىنا جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ كەيبىرەۋلەرى اشىق قارسى شىعىپ, قىزىلكەڭىردەك بولعانى جادىمىزدا. سوندايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: ء«بىز مىناداي اۋماققا ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن قاراپ وتىرىپ, يە بولا الماي قالۋىمىز مۇمكىن. ارقادا, سولتۇستىك وبلىستاردا دەموگرافيالىق احۋالدى قالايدا وزگەرتۋىمىز كەرەك. مىنا ەلدىڭ يەسى كىم ەكەنىن بۇكىل الەم بىلۋگە ءتيىس. ەلدىڭ يەسى ەلدىڭ قيىر-قيىرىنا بىردەي قاراپ وتىرۋعا ءتيىس. تىم بولماسا سونى تۇسىنسەڭىزدەرشى. ەكونوميكانى ەل ورتالىعىنان باسقارعان ءتيىمدى. اقمولا توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر, وبلىستاردىڭ استانامەن بايلانىسى دا وڭايلايدى. بۇل مەن ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن كەرەك, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كەرەك. مۇنىڭ ءمانىن قازىرگى ادامدار تولىق ۇعار-ۇقپاس, بىراق بولاشاق ۇرپاقتارىمىز ۇعاتىن بولادى», – دەپ كوكەيىندەگى تەرەڭ ويدى استارلاي جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. اقىرى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى ەلباسىنىڭ ءدال تۋعان كۇنى – 1994 جىلعى 6 شىلدەدە وتكەن سەسسيادا ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىستى كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلداعان-دى. جەر ءجانناتى – جەتىسۋدا دۇنيەگە كەلىپ, زاڭعار الاتاۋدىڭ اسقار شىڭدارىنا قاراپ بوي تۇزەپ, بيىككە ۇمتىلىپ وسكەن ەلباسىنا ەلوردانى جايناعان جازىنان گورى ساقىلداعان سارىايازدى قىسى اناعۇرلىم ۇزاق سارىارقاعا كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمدى قابىلداۋ ءۇشىن اۋەلى ءوزى تۋعان ولكە مەن تۇتاس ەل مۇددەلەرى تۋرالى تەرەڭ تولعانۋىنا تۋرا كەلگەندىگى كامىل. پايىمداپ قاراساق, سول شەشىم ءبىر ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, الاتاۋ مەن التاي تاۋلارىنىڭ اراسىن مەكەندەگەن, كەڭ-بايتاق ۇلى دالا ەلىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان مەملەكەتشىل تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ساياسي جانە ازاماتتىق  ەرلىكپەن پارا-پار ەمەس پە؟!       پرەزيدەنتىمىز قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنال­عان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىندە: «1990 جىلداردىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭ­دەرىندە استانا بىزگە ءۇمىت قاناتىن سىي­لادى جانە ۇلكەن قيىندىقتاردى ەڭسە­رۋ­دى ۇيرەتتى. قيىن كەز بولاتىن. ءبارى جە­تىس­پەيتىن. ەڭبەكاقى, زەينەتاقى تولەنبەدى. بىراق ءبىز سول قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەشتەڭەگە قاراماستان ەڭسەرىپ, ەلوردامىزدى سالدىق. ەلوردامىز قاسيەتتى تاۋەلسىزدىك رۋحىنىڭ – جاسامپازدىق پەن بىرلىك رۋحىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى! استانا بۇگىندە ءوز تاريحىنىڭ باستاۋىندا عانا تۇر. ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۋاتىمىزدىڭ بيىك سامعاۋىن بەينەلەي وتىرىپ, جىلدان-جىلعا اجارلانىپ كەلەدى. ءبىز ونى الەمنىڭ ماڭگى قالالارىنىڭ ءبىرى ەتۋ ءۇشىن ءبارىن جاسايمىز, ويتكەنى استانا دەگەنىمىز –تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەسى», – دەدى تولعانا. ءيا, استانا –تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىشانى, ەلىمىزدىڭ جۇرەگى, بولاشاقتىڭ بەينەسى.  ول – دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى ەلوردالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا الەمگە تانىمال كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى ءىس-شارالار جۇيەلى وتكىزىلىپ كەلەدى. اسىرەسە, استانامىزدىڭ بەرتىنگى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر-بىرىنە سالقىن قاباق تانىتىپ, اڭگىمەلەرى جاراسپاق تۇگىل, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا قاتار وتىرماي كەلگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش باسشىلارىنىڭ باس­تارىن توعىستىرعان پاراسات ورداسىنا اينالعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, دۇنيە ءجۇزى جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىر­عان سيرياداعى ازامات سوعىسىن توقتا­تۋعا ارنالعان بىتىمگەرلىك كەلىس­سوز­دەر دە ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن وتكەن جىلدان بەرى استانادا وتكىزىلىپ كەلەدى. ال قازىر ەلوردامىزدا تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى رەت وتكىزىلىپ جاتقان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى – قازاق­ستانىمىز بەن استانامىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ قانا قويماي, بۇكىل ادام­زاتتىڭ  ودان ءارى وركەندەۋىنە  باعىت-باعدار بەرىپ, جول اشىپ وتىرعان عالامات جوبا. ونى ەلىمىز ويداعىداي ىسكە اسىرىپ, جاس رەسپۋبليكامىزدىڭ قۋاتتى الەۋە­تىن الەمگە تاعى ءبىر تانىتتى جانە  ەلوردا­مىزدىڭ حالىقارالىق تۋريزم ورتالىق­تارىنىڭ بىرىنە اينالۋىنا جول اشىپ بەردى. ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتە­گيا­سىندا العا قويعان ايبىندى ماقسات – ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز مەم­لەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋى بولسا, استانا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزدىك وتىز ەلوردانىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن الىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوشىن باستاۋعا ءتيىستى.  وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «استانا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق دامۋىنىڭ لوكوموتيۆى بولۋعا ءتيىستى», – دەگەن ءسوزى قازىردىڭ وزىندە ءومىر شىن­دىعىنا اينالىپ وتىر. ەركە ەسىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا جاڭادان بوي كوتەرگەن, شىعىس پەن باتىستىڭ ساۋلەت ونەرى ۇيلەسىم تابا جاراسقان, كوپقاباتتى ۇيلەرىنىڭ توبەسى اسپانمەن استاسقان ءزاۋلىم قالانى سالۋدىڭ ارقاسىندا ەلوردانىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندەگى جۇزدەگەن مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. سونداي-اق,  استانا بۇگىندە ءوزىن سالۋعا ەل قازىناسىنان بولىنگەن قىرۋار قارجىنىڭ قايتارىمىن جاساپ, الماتى قالاسى جانە مۇنايلى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى سياقتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى تول­تى­رۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىرعان ءتورت «دونور» ءوڭىردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. استا­ناعا قاراپ, باسقا قالالارىمىز بەن اۋىلدارىمىز دا بوي تۇزەپ, كوركەيۋ ۇستىندە. قازىر استانا اتاۋى مەن ەلباسى ەسىمى ەگىز ۇعىمعا اينالعاندىعى  كۇمانسىز. سوندىقتان دا ءبىز, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەسىمىن ەلوردانىڭ اتاۋىندا جانە ەلىمىزدىڭ باسقا دا ماڭىزدى نىساندارىندا كورسەتۋدى ءبىراۋىزدان ۇسىنعان بولاتىنبىز. سوعان وراي جاقىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن استانانىڭ حالىقارالىق اۋەجايىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمى بەرىلدى. ءادىلىن ايتساق, الەكساندار ۆينوكۋروۆ, ولگا رىپاكوۆا سىندى  وليمپيادا چەمپيوندارىنىڭ ەسىمدەرىن وبلىستاردىڭ ورتالىقتارىنداعى جاڭادان سالىنعان سپورت سارايلارىنا بەرىپ جاتقانىمىزدى ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن  الەمنىڭ ەڭ بيىك تورلەرىندە سان مارتە جەلبىرەتە كوتەرتكەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونى باسەكەگە ەڭ قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسقان ەرەن ەرىمىز – ەلباسىنا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە لايىقتى ەمەس پە؟! وسى رەتتە «جىر قۇلاگەرى» اتانعان اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ: ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە,  ەل, تەگى, قايدان السىن كەمەڭگەردى؟!» – دەگەن ولەڭ جولدارى دا ەرىكسىز ويعا ورالادى.  ەلباسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس­تا اتاپ كورسەتكەندەي, الداعى ۋاقىتتا اس­تانا 3 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار ەۋرازيالىق مەگاپوليسكە اينالماق. سونى­مەن بىرگە, الماتى مەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارى وزدەرىنىڭ ىرعاقتى دامۋىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, عىلىم, تەحنولوگيالار, دامۋ ءورىس الاتىن بىرنەشە جاڭا ميلليوندىق قالالار پايدا بولماق. الەمگە جاسامپازدىق پەن پاراسات نۇرىن شاشقان, حالىققا قىزمەت كور­سەتۋدە وزىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ ارقىلى «اقىلدى  قالا», «سمارت قالا» اتانۋعا ۇمتىلعان ەلوردامىزدى قازىر قازاقستاندىقتار ارمان-قالا دەپ اتايدى. شىنىندا دا, بۇگىنگى استانادا ءبىلىم الۋ, ەڭبەك ەتۋ – ونىڭ 1 ميلليون تۇرعىنى ءۇشىن جۇزەگە اسىپ جاتقان ورتاق ارمان, تاعدىر سىيلاعان ۇلكەن باقىت. ال حالقىمىز ءۇشىن استانا – زور ماقتانىش. كارىباي مۇسىرمان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى