ەمبىدە جاڭا قوندىرعى ىسكە قوسىلدى

جاڭا قوندىرعى جىلىوي اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان پرورۆا كەن الاڭىنداعى ىلەسپە گازدى تازارتۋعا ارنالعان. ونىڭ قۇ­رىلىسى 2014 جىلدىڭ جاز ماۋ­سىمىندا باستالعان بولاتىن. قۋا­تىنا كەلەر بولساق, جىلىنا 150 ميلليون تەكشە مەتر گاز وڭ­دەۋ­گە قاۋقارى جەتەدى. – الدىمەن, ەلىمىزدىڭ دامۋى­نا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقان كوم­­پانيا باسشىلىعى مەن ۇجى­مى­نا العىس بىلدىرە وتىرىپ, كە­لىپ جەتكەن 95 جىلدىق مەرەيتويمەن شىن جۇرەكتەن قۇت­تىق­تايمىن. ءبىر ءسات تاريحقا كوز جۇ­گىرتەر بولساق, سوناۋ 1899 جى­لى جىلىوي اۋدانىنداعى قاراشۇڭگىل كەن ورنىندا قازاق مۇنايىنىڭ تۇڭعىش بۇرقاعى اتقىلاعان بولاتىن. «قارا التىن» تاريحى وسى ايماقتان باس­تالادى. سونىڭ ىشىندە, مۇ­ناي­لى ەمبى وتاندىق مۇناي كا­سىپ­شىلىگىنىڭ نەگىزىن قالادى دە­سە بولادى. بۇگىندە ول نارىق قي­ىن­دىعىنا قاراماستان, اياعىنا تىك تۇرا ءبىلدى. جۇمىس بارىسىنا جا­ڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋدە. سو­نىڭ ايقىن كورىنىسى, بۇگىنگى ىلەس­پە گازدى كەشەندى دايىنداۋ قون­دىرعىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى. ءسوز جوق, بۇل – ءىرى جوبا. وزدەرىڭىز جاق­سى بىلەسىزدەر, بۇگىنگى زامان – تەح­نولوگيا ءداۋىرى. جاڭالىقسىز, جا­ڭا تەحنولوگياسىز ءوندىرىس العا باسپايدى. بۇگىن سالتاناتتى تۇردە اشىلىپ وتىرعان جاڭا قوندىرعى – عاسىردان استام ءونىم ءوندىرىپ كەلە جاتقان ەمبى ءون­دى­رىسىنىڭ سونى جاڭالىعى. وندا قورشاعان ور­تاعا قاۋىپسىز تىڭ تەحنو­لوگيا قولدانىلادى. ياعني, زياندى قالدىقتار بولىنبەيتىندەي ەتىپ كۇكىرتتى سۋتەكتى جويۋدىڭ ءتيىم­دى ءتاسىلى قولدانىسقا ەنبەك.   ەكىنشىدەن, ءۇش ءتۇرلى ءونىم شى­عا­رىلىپ, ول كورشى ايماقتارعا تا­سى­مالداناتىن بولادى. ەندەشە, جاڭا ۇجىمعا ءساتتى باستاما تىلەي وتىرىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ول باي تاجىريبە مەن بىلىكتى ماماندار ارقاسىندا زور ماقساتتارعا جەتەدى دەپ سەنىم بىلدىرەمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى قۇتتىقتاۋ سوزىندە ساۋات مۇحامەتباي ۇلى.   جاڭا جوبانىڭ قۇندىلىعى سول, تۇيىرشىكتى كۇكىرت ءوندىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قىش­قىل گازداردى كۇكىرت­تەن تازارتۋعا ارنالعان «MERICHEM» فيرماسىنىڭ پا­تەنت­تەلگەن «LO-CAT» تەح­نو­­­لوگياسى قولدانىلاتىن بو­لا­دى. امەريكا قۇراما شتات­تا­رىندا دايىندالعان زاماناۋي قوندىرعىنىڭ الەمدە قا­زىر 160-ى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل تەحنولوگيا ەكولوگيالىق جا­عى­نان تازا, ءارى, قۇرامىندا توك­سي­كالىق حيميكاتتار جوق. ول كۇ­كىرت قىشقىلىن جويۋدا جوعارى تي­ىم­دىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. گاز دايىنداۋ ءۇردىسى تولىقتاي اۆ­تو­­ماتتاندىرىلعان. ءوندىرىس با­­رىسىندا قاۋىپتى وقيعالاردىڭ ال­­دىن الۋ شارالارى تولىقتاي قا­راستىرىلعان.    − بۇگىن ءبىز ءۇشىن وتە ما­ڭى­ز­- ­دى كۇن. ويتكەنى, وسىنداي يگى باس­تامانىڭ جۇزەگە اسۋى كوم­پا­نيانىڭ 95 جىلدىق مەرەيتوي­ى­- مەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. عا­سىر­دان استام ۋاقىت بويى ەمبى ءوڭى­رى ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا جانە مۇنايلى ءوڭىر­دىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ تۇراق­تا­نۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كە­لەدى. جۇمىسشىلار تۇراقتى جا­لا­قىمەن جانە قوماقتى الەۋ­مەت­تىك كومەكپەن قامتىلعان. كوم­پانيادا جاڭا تەحنولوگيا­لار ەنگىزىلىپ, گەولوگيالىق-بار­لاۋ جۇمىستارى جاندانۋدا. ال, جاڭا قوندىرعى جونىندە اي­تار بولساق, ول تولىق جوبالاۋ قۋاتىنا كوشكەنگە دەيىن ال­داعى ەكى اي بويى كەشەندى ىس­كە قوسۋ جۇمىستارى جۇرەتىن بو­لادى. سودان كەيىن الاۋدى تو­لىق سوندىرەتىن بولامىز, – دەپ ءمالىم ەتتى سالتاناتتى شارادا «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى انۋار جاقسىبەكوۆ.    جوبانىڭ باس مەردىگەرى – «كەر­نەۋ ليميتەد» جاۋاپ­كەر­شى­لىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. ونىڭ جالپى قۇنى 35 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە, قوندىرعىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە مەردىگەر مەكەمەلەر 500-دەن استام ۋاقىتشا جۇمىس ورنىن اشتى. ال, ول تولىقتاي ىسكە قوسىلعان مەزگىلدە, جۇزگە تارتا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وعان تارتىلاتىن جۇمىس كۇشى – وسىنداي ءىرى جوبالاردا جۇمىس جاساعان تاجىريبەسى بار قازاقستاندىق جاس ماماندار.  بۇل رەتتە ءبىز وسىنداعى ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ, ياعني جۇمىسشى مامانداردىڭ پىكىرىن بىلدىك. − بۇل جوبانىڭ تەك ۇلتتىق كومپانيا ءۇشىن ەمەس, جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن دە پايداسى زور. قوندىرعى تولىق ىسكە قوسىلعان سوڭ, الاۋ تولىعىمەن سونەدى. جاڭا قۇرىلعى كۇكىرت سۋتەگىن زيانسىز زاتقا اينالدىرادى. ىلەسپە گاز قىسىمعا الىنىپ, ودان جوعارى ساپالى كۇكىرت (99,99 پايىز) الىنادى. سايىپ كەلگەندە, جىل سايىن 100 ملن تەكشە مەتر تازارتىلعان قۇرعاق گاز بەن 4 100 توننا تۇراقتى گاز كوندەنساتى جانە 2700 توننا تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرت الىنىپ تۇرماق. بۇل ءۇش ءونىمدى حالىق ءوز كادەسىنە جاراتاتىن بولادى, – دەيدى زاۋىت ينجەنەرلەرىنىڭ ءبىرى قايرات بايسادىقوۆ. سونىمەن, ءىرى جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋى ناتيجەسىندە زاماناۋي تەحنولوگيا كومەگىمەن تاۋارلىق گاز, تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرت جانە گاز كوندەنساتى شىعارىلماق. ءسويتىپ, «تولقىن» كەنىشتىك گاز قۇبىرىمەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنا كوگىلدىر وتىن تاسىمالداۋ جوسپارلانىپ وتىر. تۇراقتى گاز كوندەنساتى جەكە قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانىلسا, تۇيىرشىكتى كۇكىرت – ىشكى جانە سىرتقا نارىققا ساتىلىمعا شىعارىلادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە, قوندىرعى ارقىلى مۇناي ءوندىرىسىن مولاي­تۋعا بولادى. ال, جۇمىسقا جاڭادان قابىل­دان­عان جاس مامان, حيميا­لىق تال­داۋ زەرتحاناسىنىڭ لابورانتى گۇلجان نۇربەرگەنوۆا سونى باعىتتاعى قوندىرعىنىڭ ىسكە قوسىلعانىن وسى جەردىڭ تۇلەگى رەتىندە ماقتان ەتەتىنىن ايتادى.  − مەن جاڭا قاراتوندا تۋىپ-ءوستىم. كەيىن اقتوبە مۇناي-گاز كوللەدجىندە ءبىلىم الىپ, ونى الماتىدا جالعاستىردىم. وقۋىمدى ۇزدىك كورسەتكىشپەن ءبىتىرىپ, تۋعان جەرىمە ورالدىم. قازىر ساعيدوللا نۇرجانوۆ كەن ورنىندا گاز ساپاسىن باقىلاپ, ودان الىناتىن ءونىم قۇرامىن تەكسەرۋمەن اينالىسامىن. اسىرەسە, ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى سانالاتىن كۇكىرت سۋتەگى مەن مەركاپتان حيميالىق زاتتارىنىڭ قۇرامىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرماسا بولمايدى. وسىندا جەتى ادام ەڭبەك ەتەمىز. جاقىندا تاتارستاننىڭ المەتەۆسك قالاسىندا ءىس-تاجىريبەدەن ءوتىپ, بىلىكتىلىگىمدى ارتتىردىم. قازاق ەلى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ىشىندە العاش بولىپ وسىنداي جەتىستىككە قول جەتكىزىپ وتىر. يگى باستامانىڭ قازىنالى وڭىردەن باستاۋ الىپ جاتقانى قۋانتادى, – دەيدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە.   ايتا كەتۋ كەرەك, ىلەسپە گازدى تازالاۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2014 جىلدان باستاپ كومپانياعا قاراستى قوس كەن ورنىندا ىلەسپە گازدى كادەگە جاراتۋ قوندىرعىسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ونىڭ ءبىرى – «جايىقمۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ سالتانات بالعىمباەۆ كەن الاڭى بولسا, ەكىنشىسى – «دوسسورمۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ شىعىس ماقات كەنىشى. بۇل قوندىرعىلار بۇگىنگى تاڭدا وبلىسىمىزدىڭ ءۇش اۋدان تۇرعىندارىن كوگىلدىر وتىنمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدە.  دەمەك, قولجەتىمدى باعامەن دايىن ءونىم ۇسىنىپ وتىر دەگەن ءسوز. گاز دايىنداۋ جانە كۇكىرت الۋ تسەحىنىڭ ينجەنەر-تەحنولوگى ءمادي بەك تە  وسىنداعى بىلىكتى جاس مامانداردىڭ ءبىرى. ول جاڭا قوندىرعىنىڭ قاراپايىم حالىققا بەرەرى مول دەپ ەسەپتەيدى.  − گاز دايىنداۋ كەشەنىندە ىلەس­پە گازدان ءۇش ءتۇرلى ءونىم الى­نادى. تاۋارلى گاز حالىق يگى­لىگىنە جاراتىلسا, بەنزين كون­دەنساتى مۇناي كولەمىن ارتتى­رۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ال, تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرتتىڭ اۋا­عا تارالۋ قاۋپى مۇلدە جوق دەۋ­گە بولادى. ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەر­لىك جايت, گاز قۇرامىنداعى كۇكىرتسۋتەك كولەمى قالاي وزگەرسە دە, وزگە زاۋىتتارداعىداي جۇمىس توقتاتىلىپ قالمايدى, جالعاسا بەرەدى. تىڭ جابدىق جاسالماس بۇرىن ادەيى وسى ماسەلە ەسكەرىلگەن بولاتىن. وسىلايشا, اۋاعا بولىنەتىن زياندى قالدىق­تار­دى ازايتىپ, مەيلىنشە جويۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز, − دەيدى ول.

اماندىق ساعىنتاي ۇلى