قالاي دەگەندە دە وسىدان ءبىر جىل بۇرىن اقتوبە ايماعىندا ءدىني ەكسترەميزمنىڭ جەتەگىندە كەتىپ, «ەلدى الا تايداي بۇلدىرگەن» لاڭكەستەردىڭ ارەكەتى ۇمىتىلا قويعان جوق. قازىرگى كەزدە بۇدان قانداي ساباق الىندى؟ ءدىني احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار بەلگىلەندى؟ ءبىز تومەندە وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە ەكى-ءۇش اۋىز وي قورىتقاندى ءجون كوردىك. بۇعان دەيىنگى تاجىريبەدە تەرىس ءىس-ارەكەتتەر تولەرانتتىلىق سانا-سەزىمنىڭ تولىق قالىپتاسپاۋى سالدارىنان ورىن الاتىنىن كورسەتەدى. بۇل ءارى ءدىني ساۋاتتىلىق دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەندىگىنىڭ دە باستى ءبىر حابارشىسى. مىنە, ءدال وسى تۇستان, ءدال وسى ۇستىرتتىك پەن ماكىلىكتەن ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم كورىنىستەرى قىلتيىپ, بوي كورسەتەتىنىن زەردەلەۋ قيىن ەمەس. ەگەر اۋرۋدىڭ الدىن الا بىلسە, كەز كەلگەن دەرتتەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتۋگە بولاتىنى سەكىلدى ءدىني فاناتتار مەن راديكالدى توپتاردىڭ الدىن السا بولجامدى قاۋىپ-قاتەردەن ساقتانۋعا بولاتىنى دا ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. بۇل ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني باعىتتاردا جۇرگەندەرمەن تىكەلەي بەتپە-بەت كەلىپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, بۇل ءىس بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە باستاي الارى انىق. وسى ورايدا اقتوبە وبلىستىق ءدىن ىستەرى باسقارماسى جانىنان اشىلعان «اڭسار» اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە وڭ باعا بەرۋگە بولادى. – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – وڭىردەگى ءدىني احۋالدى رەتتەۋگە جانە ونى وڭ جولعا قويۋعا ىقپال جاساۋ. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپتارىنىڭ قىزمەتىنە سونى سەرپىن بەرۋدى قاجەت دەپ تاپتىق. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى توپ مۇشەلەرى مەن جەرگىلىكتى يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كەزدە قۇر جالاڭ سوزبەن ونى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءىستى جۇرگىزۋدىڭ وڭتايلى تاسىلدەرى مەن جولدارىنا يەك ارتىپ وتىرمىز. ءارتۇرلى سەمينارلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرۋ, اقپاراتتىق ماتەريالدار مەن شاعىن ستۋديانىڭ مۇمكىندىگىن كەڭىرەك پايدالانۋ وسى باعىتتا قولعا الىندى, – دەيدى «اڭسار» اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جانداۋلەت سۇلەيمەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ءداستۇرلى ەمەس اعىمداردىڭ ارەكەتىن بەيتاراپتاندىرۋ مەن تەرىس اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەردى ءداستۇرلى يسلام دىنىنە قايتارۋدىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانا وتىرىپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. ورتالىق باسشىسىنىڭ وي-تۇجىرىمىنا قاراعاندا, ولاردىڭ ۇيىمداستىرعان شارالارىنا ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىنان كەلگەن بىلىكتى تەولوگتار دا قاتىسقان. وسىنداي جۇرگىزىلگەن سان-الۋان جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردى جاقتايتىنداردىڭ سانى ازايا تۇسكەنى بايقالادى. بۇگىنگى كۇنى ءداستۇرلى دىنگە قايتىپ ورالعانداردىڭ سانى 200-گە جۋىقتايدى. مۇنىڭ ءوزى, ءسوز جوق, وڭ ناتيجە. الايدا, بۇعان قاراپ وڭىردەگى ءدىني احۋال تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپقان دەسەك, شىندىققا كولەڭكە ءتۇسىرىپ الارمىز. بۇل رەتتە تەرەڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە جۇمىستىڭ تىڭ دا ءتيىمدى ادىستەرىن ىزدەستىرۋ اقتوبەلىك ماماندار مەن تەولوگتاردىڭ ءتول ىستەرى بولىپ قالا بەرمەك. سونداي-اق, ايماقتا ءدىني ادەبيەتتەر مەن ءدىني تاقىرىپتاعى اقپاراتتاردىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, ءدىني ماقساتتاعى زاتتاردى تاراتۋ ىسىنە دە بايىپتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋ كەرەك ەكەنى اڭعارىلادى. بۇل ءۇشىن وڭىردە ارنايى ستاتسيونارلىق ورىندار بەلگىلەنگەنى ارينە جاقسى نىشان. ايتسە دە تەك وسىنداي ورىنداردى ارقا تۇتۋمەن ءىس بىتپەيتىنى دە نەعۇرلىم نازاردا بولسا, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ماقساتتى جۇمىستار سوعۇرلىم وڭ ناتيجە بەرە الادى دەمەكپىز. تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم يدەولوگتارى ءوز ارناسىن مەيلىنشە كەڭىرەك جاساۋعا ۇمتىلاتىنى تابيعي جايت. – قازىرگى كەزدە ولاردىڭ ەڭ باستى ناسيحات قۇرالى ينتەرنەت كەڭىستىگى ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. وڭىردەگى ءدىني احۋالدى ساۋىقتىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەندەر بۇعان قارسى ءىس-ارەكەت رەتىندە وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرۋدى قولعا الىپ وتىر. جات اعىمداردىڭ تورىنا ءتۇسىپ قالاتىندار ءبىرىنشى كەزەكتە جاستار ەكەندىگى دە بەلگىلى. سوندىقتان ولاردى الدىن الا ساقتاندىرۋ ماقساتىندا وبلىستىق مەشىتتەر مەن پراۆوسلاۆيە شىركەۋلەرىندە ارنايى سايتتار اشىلعانى قولداۋعا تۇرارلىق ماسەلە دەپ بىلەمىز. مۇندا ءداستۇرلى ءدىن اياسىندا جازىلىپ ىلىنگەن ماتەريالدارعا جاستار سەلسوق, ەنجار قارامايدى, – دەيدى اقتوبە وبلىستىق ورتالىق «نۇر-عاسىر» مەشىتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ينديرا ءىزباسحان. وبلىستا جوعارىدا ايتىلعان «اڭسار» اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعى ءدىني احۋالعا تالداۋ جۇرگىزۋ ىسىندە ءوزىن وڭ قىرىنان تانىتا العانى ۇلكەن مەرەي. وبلىستىق ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى جولداس قالماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى زەردەلەي الاتىن «اڭسار» تەكتەس ورتالىقتار مۇعالجار جانە تەمىر اۋداندارىندا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتە باستاپتى. قازىر وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىندا ءدىن ىستەرىمەن اينالىساتىن ورتالىقتار اشۋ كوزدەلگەن. بۇل جونىندە ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ ءدىني بىرلەستىكتەر مەن بايلانىستار جونىندەگى كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا مالىمدەدى. قازىر ايماقتا جەرگىلىكتى يمامداردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن كوتەرۋ جونىندە جاڭا جوبا جۇزەگە اسا باستادى. سوڭعى دەرەكتەر وڭىردە وبلىس يمامدارىنىڭ 63 پايىزىنىڭ جوعارى نەمەسە ارنايى ورتا ءدىني ءبىلىمى بار ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا كادرلىق قۇرامنىڭ ساپاسى 18 پايىزعا ارتقانى دا جاڭا جوبانىڭ تيگىزگەن شاپاعاتى دەۋگە بولادى. بيىل «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرستيتەتى مەن ەلىمىزدىڭ ۇزدىك مەدرەسەلەرىنەن ون ەكى تۇلەك اقتوبە مەشىتتەرىنە يمام بولىپ تاعايىندالىپتى. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى كۇندەرى 80-گە جۋىق اقتوبەلىك قازان قالاسىنداعى رەسەي يسلام ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇر ەكەن. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە دەرلىك تەولوگ مامانداردىڭ جەتىسپەيتىنى بيىلعى كوكتەمدە اقتوبەدە وتكىزىلگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا كوتەرگەن ەدى. بۇيىرسا, وڭىردە الداعى جىلدارى بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاۋىپ قالاتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى, تاتارستانداعى رەسەي يسلام ينستيتۋتىندا 37 ستۋدەنت وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن تەولوگيا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جۇرگەنى وسىلاي دەپ تۇجىرىم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال اقتوبەدەگى مەدرەسەلەرگە كوللەدج مارتەبەسى بەرىلگەنى دە جاڭاشىلدىققا قاراي جاسالعان تاعى ءبىر وڭ قادام بولماق. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ءدىن ىستەرىمەن اينالىساتىن كادرلىق كورپۋستىڭ ساپالىق دەڭگەيىن كوتەرەتىنى حاق.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە