قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىندە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا مينيسترلىكتىڭ 2009 جىلدىڭ جۇمىس قورىتىندىسى جانە 2010 جىلى العا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەر قارالدى. الدىمەن اتالمىش مينيسترلىك باسشىسى نۇرعالي ءاشىموۆ وتكەن جىل قورىتىندىسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ بەردى. مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس قورشاعان ورتا ساپاسىن تۇراقتاندىرۋ جانە جاقسارتۋ, ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تەتىكتەرىن قۇرۋ, سونداي-اق گيدرومەتەورولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق مونيتورينگتى جاڭعىرتۋ جانە جۇرگىزۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىنان حاباردار ەتتى. مينيسترلىك وتكەن جىلى ەكولوگيالىق كودەكسكە بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماقساتىندا بىرنەشە زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا ماقۇلداتقان بولاتىن. نۇرعالي ءاشىموۆتىڭ ايتۋىنشا, قابىلدانعان جاڭا زاڭدار رۇقسات بەرۋدەگى تالاپتار مەن وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى قاتايتۋعا جانە سوتتىق تاجىريبەنى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر ەكەن. 2009 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرىنە كوز جىبەرسەك, ول جينالعان ەكولوگيالىق تولەمدەر مەن ايىپپۇلدار سوماسى 97 ملرد. تەڭگەگە ارتقاندىعىن كورسەتەدى. بۇل باقىلاۋدىڭ قاتاڭداتىلعاندىعىنان حاباردار ەتەدى. ءبىر عانا مىسال, 1077 كاسىپورىننىڭ 223-ىنە قورشاعان ورتانى ەميسسيالاۋعا رۇقسات بەرىلمەگەن. مۇنداي قاتاڭ شارالار قولدانۋ ستراتەگيالىق جوسپارداعى كورسەتكىشتەردىڭ بىرتىندەپ ورىندالىپ كەلە جاتقاندىعىن, اتاپ ايتساق, اتموسفەراعا شىعارىندىلار 3,3 ملن.-نان 3,1 ملن.-عا, لاستانعان سۋ توگىندىلەرى 2,9 ملن.-نان 2,85 ملن.-عا تومەندەگەنىن كورسەتەدى. ياعني, ەلباسىنىڭ لاستاۋشى زاتتاردىڭ ەميسسياسىن تومەندەتۋ تۋرالى تاپسىرمالارى ەكونوميكالىق وسىمگە تاۋەلسىز ورىندالۋدا. ەلىمىز وتكەن جىلى كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى كيوتو حاتتاماسىنىڭ قولداۋشىسى بولدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى مينيسترلىككە پارنيكتى گازدار ساۋداسىنىڭ تەتىكتەرىن پىسىقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازاقستان كوپەنگاگەن شەشىمىنە سايكەس پارنيكتى گازداردى تومەندەتۋ بويىنشا ەرىكتى مىندەتتەمەلەردى قابىلدادى. وندا پارنيكتىك گازداردىڭ كولەمىن تەكسەرۋ ءۇشىن قازاقستانعا ساراپشىلار جىبەرۋ جونىندەگى شەشىم قابىلداندى. 2009 جىلى كيوتو حاتتاماسى تەتىكتەرى اياسىندا 20 جوبا ازىرلەنگەن. ول ەنەرگەتيكا بويىنشا جۇزەگە اسىرىلماق. قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى 2010 جىلعى ەسكاتو ەلدەرى جانە 2011 جىلى وتەتىن ەۋروپا ەلدەرى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنتسيالارىنا دايىندىق بارىسى اياسىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءبىر ايتا كەتەر ءجايت, قازاقستاننىڭ بەلسەندىلىگى ۇلتتىق ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كوپتەگەن حالىقارالىق جوبالاردى ەلىمىزگە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. وتكەن بەس جىل ىشىندە 35 مىڭ گا قاراۋسىز قالعان جەر قالپىنا كەلتىرىلسە, 105 مىڭ گا توزعان جايىلىمدىق جەر قالپىنا كەلتىرىلگەن. ناتيجەسىندە مال باسىنىڭ ارتۋى بايقالعان. بۇگىندە مينيسترلىك الدىنا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەر سان-الۋان. سونىڭ ءبىرى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىر. كورشىلەس قىتاي ەلىمەن بۇل ماسەلە جونىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ سالاسىنداعى كەلىسىمدەر بويىنشا كۇردەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. بايقوڭىر عارىش ايلاعى ماسەلەسى بويىنشا رەسەي تاراپىمەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە “بايقوڭىر” كەشەنى اۋماعىندا ەلىمىز زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاۋدى كوزدەيتىن جاڭا حاتتامانىڭ ەرەجەسى كەلىسىلدى. سونداي-اق, زالالدى وتەۋ جانە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى ايتىلدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا قالدىقتار مەن لاستانۋلاردى جويۋ بويىنشا ءىس-شارالار بىرىگىپ وتكىزىلەتىن بولادى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىموۆ 2010 جىلدىڭ باستى مىندەتتەرىنە كوشە وتىرىپ ەلىمىزدە تۇتىنۋ جانە ءوندىرىس قالدىقتارىنىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە دەيىن كۇردەلى ەكەندىگىنەن حاباردار ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 22 ملرد. توننا قالدىق جيناقتالعان كورىنەدى. ونىڭ ىشىندە 16 ملرد.-تان استامى تەحنوگەندىك مينەرالدى تۇزىلىمدەر, 6 ملرد.-قا جۋىعى قاۋىپتى جانە 96 ملن. توننا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار. جىل سايىن 700 ملن. تونناعا جۋىق وندىرىستىك قالدىقتار تۇزىلسە, ونىڭ 250 ملن. تونناسى ۋلى قالدىقتار قاتارىنا جاتادى. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى كومپونەنتتەرگە بولىنبەستەن تاسىمالدانىپ, اشىق قوقىستاردا قويمالانادى ەكەن. ونىڭ 97 پايىزى ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ 5 پايىزى عانا كادەگە جاراتىلادى نەمەسە ورتەلەدى. بۇل ماسەلە بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قالدىقتار ماسەلەسىن قارايتىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى جوبا ازىرلەنىپتى. ەلباسىنىڭ شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 18-وتىرىسىندا بەرگەن ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا وراي “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان جاسىل دامۋ” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى ازىرلەندى. باعدارلامانىڭ ماقساتى قورشاعان ورتا ساپاسىن جاقسارتۋ جانە قوعامنىڭ ەكولوگيالىق ورنىقتى دامۋىنىڭ قولايلى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. جوباعا جۇزەگە اسۋ ۇستىندەگى جانە ازىرلەنۋ دەڭگەيىندەگى باعدارلامالار ەنگەن. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – “جاسىل دامۋ” ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعىن قۇرۋ. ورتالىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى – تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا كاسىپكەرلىك ورنىن دامىتۋ, ەكولوگيالىق يننوۆاتسيانى ەندىرۋ, تەحنولوگيالىق كەشەندەر جانە ەكولوگيالىق جابدىقتار شىعاراتىن زاۋىتتار قۇرۋ بولماق. جوبا 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ۇسىنىلاتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ءتىزىمىنىڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى. الايدا جۇمىستى اتقارۋ بارىسىندا وزگە مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار تاراپىنان تۋىنداعان قيىندىقتارعا بايلانىستى نۇرعالي ءاشىموۆ ۇكىمەت باسشىسىنان قولداۋ كورسەتۋىن سۇرادى. مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاما, گيدرومەتەورولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق مونيتورينگتى جاڭعىرتۋ جانە جۇرگىزۋ, سونداي-اق ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىنىڭ ساپاسى مەن ولاردىڭ لاستانۋى ماسەلەسى, سۋ ءبولۋ پروبلەمالارى دا نازاردان تىس قالمادى. كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە پرەمەر-مينيستر قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اتقارعان جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرە وتىرىپ, بيىلعى جىلعا بىرقاتار مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار بەردى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ جەدەلدەتىلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا كىرەتىن ەكولوگيالىق جوبالاردى مۇقيات باقىلاۋدى تاپسىردى. ۆەنەرا تۇگەلباي. جەر قاتىناستارى سالاسىندا قوردالانعان ماسەلە بولماۋى ءتيىس پرەمەر-مينيستر جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنە وسىنداي مىندەت جۇكتەدى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا اگەنتتىك توراعاسى ومىرزاق وزىبەكوۆ وسى ۆەدومستۆونىڭ 2009 جىلعى اتقارعان جۇمىسى مەن الدا تۇرعان مىندەتتەر تۋرالى بايانداما جاسادى. اگەنتتىك باسشىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل ۇيىم ەسەپتى جىل ەل باسشىلىعى مەن ۇكىمەتتىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن تولىق ورىنداپ شىققان. سونىڭ ىشىندە كورشى ەلدەرمەن ارالارداعى شەكارالاردى رەسىمدەۋگە قاتىستى ارناۋلى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلعان. جەرگە كاداستر مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ, كارتوگرافيالىق قۇجاتتار ازىرلەۋدىڭ جۇمىستارى اتقارىلدى. ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ەكى مىندەتتى اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ولار – ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى مەن باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ. بۇل مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىندا ەلىمىزدىڭ جەر رەسۋرستارىن ىسكە قوسۋدىڭ, جەردى ورىندى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىز وسى باعىتتا بىرقاتار جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردىق, دەي كەلە ەسەپتىك كەزەڭدە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن رەسىمدەۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ, كاداستر جۇرگىزۋدە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندىگىن ايتىپ ءوتتى. 2009 جىلى 425 مىڭ جەر تەلىمى اۆتوماتتاندىرىلعان بازاعا تىركەلىپتى. 112 مىڭ مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ مالىمەتتەرى بەرىلگەن. 2009 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى مالىمەت بويىنشا ەلىمىزدە 3,9 ميلليون جەر-كاداسترلىق ىستەر تىركەلگەن. 290,1 مىڭ ءوتىنىش بويىنشا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ساتۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىنىڭ دەربەس قۇجاتتارى دايىندالعان. سونىمەن قاتار, توپىراق قۇنارلىلىعىن زەرتتەۋ باعىتىندا دا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. 2009 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى مالىمەت بويىنشا جيىنى 179,6 ميلليون گەكتار جەرگە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بۇل بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق جەرىنىڭ 80,8 پايىزىن قۇرايدى. ومىرزاق وزىبەكوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى پايدالانۋىندا 91,7 ميلليون گەكتار جەر بار. سوڭعى جىلدارى بوس جاتقان جەرلەردى يگەرىپ, اينالىمعا قوسۋ ناتيجەسىندە اتالعان كورسەتكىش بىرتە-بىرتە ۇلعايىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە اينالىمعا تاعى دا 3 ميلليون گەكتارداي اۋىلشارۋاشىلىق جەرى قوسىلىپ وتىر. شارۋا قوجالىقتارىنا جەر تەلىمدەرىنىڭ تولقۇجاتتارىن ازىرلەۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاستى. ەسەپتىك كەزەڭ ىشىندە جيىنى 4,7 ميلليون گەكتار جەردى قامتيتىن 21,7 مىڭ جەر تەلىمىنىڭ قۇجاتتارى ازىرلەندى. ءسويتىپ, قازىرگى كۇنى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 71,4 پايىزى جەر تەلىمدەرىنىڭ تولقۇجاتىنا يە بولدى. اگەنتتىككە جۇكتەلگەن ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى جەر سالاسىنداعى زاڭدىلىقتىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىرۋ. وسى بويىنشا اگەنتتىك جىلما-جىل جەردى قورعاۋ مەن پايدالانۋ جونىندە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءتيىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ وتىرادى. سوڭعى كەزدە تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ بەلسەندى سيپات الۋىنا بايلانىستى جەر سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى اشۋدا كوپتەگەن جۇمىستار تىندىرىلدى. ماسەلەن, اگەنتتىك مالىمەتى بويىنشا 2006 جىلى 2424 زاڭ بۇزۋشىلىق اشىلسا, 2007 جىلى – 3438, ال وتكەن جىلى 7998 زاڭ بۇزۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. سوعان سايكەس ءتيىستى شارالار بەلگىلەندى. 2009 جىلدىڭ وزىندە عانا 11392 سۋبەكتىدە زاڭداردىڭ ساقتالۋى تەكسەرىلدى. وسى بويىنشا انىقتالعان زاڭ بۇزۋ فاكتىلەرىنە سايكەس 301,2 ميلليون تەڭگەنىڭ ايىپپ ۇلى سالىندى, 302 ەسكەرتۋ جاسالىندى. ومىرزاق وزىبەكوۆ ءوز سوزىندە سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋ پروبلەمالارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 2,1 ميلليون گەكتار سۋارمالى جەر بولسا, ونىڭ 70 پايىزدان استامى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا, اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, الماتى, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىندا شوعىرلانعان. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كۇنى وسى سۋارمالى جەرلەردىڭ 30 پايىزى پايدالانىلماي وتىر. وبلىس باسشىلارى تاراپىنان وسى ساناتتاعى جەرلەردى تۇگەندەۋ, پايدالانۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ جاعى جەتكىلىكسىز. ال سۋارمالى جەردىڭ بەرەتىن پايداسى ءتالىمى جەرلەرگە قاراعاندا الدەقايدا ارتىق ەكەندىگى بەلگىلى. مۇنان كەيىن ءسوز كەزەگى شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنداعى اگەنتىككە قاراستى وڭىرارالىق جەر ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ۆلاديمير سولوۆەۆكە بەرىلدى. ول جۇزەگە اسىرىلعان جەردى قورعاۋ, كاداسترلىق, مونيتورينگتىك, تولقۇجاتتاندىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستارعا توقتالدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى راۋان شاەكين مەن يۆان چيركالين قازىرگى قولدانىستاعى جەر زاڭدىلىقتارىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرىپ, ونىڭ كەيبىر تۇستارىن رەتتەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ماسەلەن, راۋان شاەكيننىڭ ايتۋىنشا, زاڭعا سوڭعى جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جەر تەلىمدەرى دە اۋكتسيوندىق نەگىزدە ساتىلاتىن بولىپ ءجۇر. الايدا, الىستاعى اۋدانداردا جەر ساتىپ الۋعا دەگەن ىقىلاستىڭ ازدىعىنان مۇنداي اۋكتسيونداردى زاڭدى تۇردە جۇرگىزۋدىڭ مۇمكىندىگى جوقتىڭ قاسى. اۋكتسيونعا كوبىنەسە ءبىر عانا تۇلعا, اتاپ ايتقاندا, جەر تەلىمىن پايدالانىپ وتىرعان شارۋاشىلىق يەسى عانا كەلەتىن بولعاندىقتان جەر باعاسىن بەلگىلەۋدە باسەكەلەس ادامنىڭ بولماۋىنان اۋكتسيون كوبىنەسە وتپەدى دەپ تابىلادى. وسىدان جەردى ساتىپ الماق بولعان كوپتەگەن جەر پايدالانۋشى زارداپ شەگۋدە. دەپۋتات وسىعان وراي زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. القا ماجىلىسىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ءسوز سويلەدى. ۇكىمەت باسشىسى ءوز ءسوزىن قازىرگى ۋاقىتتا قىتايعا جەر ساتىلادى دەگەن نەگىزسىز اڭگىمەنىڭ ورشۋىنە وراي قوعامدا الىپ-قاشپا سوزدەر تاراپ وتىرعاندىعىن ەسكە الا كەلە, قازاقستان جەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنان باسقا ەشبىر ادامدارعا, ەشبىر شەتەلدىككە ساتىلمايتىندىعىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. “مەن قىتايعا جەر بەرىلەدى دەگەن ءسوزدىڭ تەك انشەيىن داۋرىقپا ەكەندىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالامىن. وسىنى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, وبلىس اكىمدەرى حالىققا ايتىپ تۇسىندىرۋلەرى ءتيىس”, دەدى پرەمەر-مينيستر. سونىمەن قاتار, پرەمەر-مينيستر ەلىمىزدىڭ جەر قاتىناستارى سالاسىندا قوردالانىپ قالعان ەشقانداي دا ءبىر ماسەلەلەردىڭ بولماۋى قاجەتتىگىن, ولاردى رەتتەۋ مەن زاڭنامالاردا ماسەلەنىڭ بارىنشا ايقىن قويىلۋى قاجەتتىگىن ايتتى, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا الەمدە قالىپتاسقان داعدارىسقا بايلانىستى جەر سالاسىنداعى الىپساتارلىق قۇبىلىستىڭ تىيىلعاندىعىن, بىراق جاعداي جاقسارا كەلە, وسى قۇبىلىستىڭ باس كوتەرەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ ورىن الماۋىنا الدىن الا دايىندالىپ, بارلىق ماسەلەنى كۇنى بۇرىن رەتتەۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ينۆەنتاريزاتسيالاۋدى اياقتاۋى ءتيىس. پرەمەر-مينيستر ەسەپ بەرۋشى ۇيىم الدىنا وسىنداي ايقىن مىندەتتەر جۇكتەدى. سۇڭعات ءالىپباي. ماڭىزدى مىندەتكە – ماڭىزدى نازار كەشە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جونىندەگى اگەنتتىكتە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى ءوتتى. وندا ەكى ماسەلە قارالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىلارىن پىسىقتاۋ بولسا, ەكىنشىسى الداعى كەزەڭدە جوسپارلانعان ءىس-شارالاردى تالقىلاۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. ماجىلىستە وسى ماسەلەلەر بويىنشا بايانداما جاساعان اگەنتتىك توراعاسى ءماجيت ەسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى قابىلداعان شارالارىنىڭ ارقاسىندا جانە مونوپولياعا قارسى زاڭدىلىقتىڭ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولبايلاۋ بولاتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ, قارجى سالاسىندا ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ, ەكونوميكانى ودان ءارى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن شارالاردىڭ الدىن الۋ جونىندە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. مۇندا ۆەدومستۆو باسشىسى وسىلاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارىلۋىنا ەڭ باستىسى “باسەكەلەستىكتى قورعاۋ تۋرالى” زاڭنىڭ دەر كەزىندە قابىلدانعانى سەبەپ بولعانىن, سونىڭ ارقاسىندا ساۋدا سالاسىنداعى باسەكەلەستىك ءادىل تۇردە جۇرگىزىلە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ول وتكەن جىلى بىرقاتار تەكسەرۋلەردىڭ جۇرگىزىلگەنىن, سونىڭ ىشىندە مۇناي ونىمدەرىن ساتۋ بويىنشا 34 سۋبەكتىگە قارسى قوزعالعان ىستەردىڭ سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرىلگەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ تالاپتارىن ورىنداماعان وسى سۋبەكتىلەرگە 1,88 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ ءبىرشاما قىمباتتاعانى, ونىڭ سەبەبى زاۋىتتاردىڭ ءوزارا جاسىرىن كەلىسىپ, تسەمەنتتىڭ باعاسىن كۇرت وسىرگەنىمەن بايلانىستى بولعانى بەلگىلى. ماجىلىستە وسى ماسەلە بويىنشا م.ەسەنباەۆ بىلتىر جىل بويى زاۋىتتار تەكسەرىلىپ, سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ولارعا 1,64 ملرد. تەڭگە كولەمىندە اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىنعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانداي, وتكەن جىلى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنا دا تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, 14 ءىرى سۋپەرماركەتكە زاڭ تالاپتارىن ورىنداماعانى ءارى ءادىل باسەكەلەستىككە جاعداي تۋعىزباعانى ءۇشىن ءىس-شارالار قولدانىلدى. جالپى ايتقاندا, 2009 جىلى اگەنتتىك 179 رەت سوتقا شاعىمداندى. قازىر سونىڭ 60 ءىسى بويىنشا ناقتى شارالار قابىلدانىپ, سوت شەشىمى بويىنشا كاسىپكەرلەرگە 24,6 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. بۇدان باسقا قارجى سالاسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ زاڭ تالاپتارىنا قايشى ءىس-ارەكەتتەرى انىقتالدى. ولاردىڭ كەيبىرى جەكە ازاماتتارعا جانە مەكەمەلەرگە ءىرى كولەمدە نەسيە بەرىپ وتىرعان. ال باسقا بانكتەر بولسا, نەسيە سۇراعان حالىقتىڭ بەتىن قايتارىپ كەلگەن. وسىعان بايلانىستى قازىر بانكتەردىڭ قىزمەتىنە تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, ولار بويىنشا ءتيىستى شارالار قولدانىلۋدا. وسىدان كەيىن ماجىلىستە مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىك رىنوگىنا قاتىسۋ جانە ۇكىمەتتىك ورگانداردىڭ تەندەر وتكىزۋدەگى جۇمىستارى جونىندە ماسەلەسى قارالادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە 5 000-نان استام كاسىپورىندار تىركەلىپ وتىر. قازىر ولاردىڭ ءبارىنىڭ اراسىندا ءادىل باسەكەلەستىك جاعداي قالىپتاستىرۋ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە بولىپ وتىر. ال مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەندەر وتكىزۋدەگى جۇمىسىنا كەلگەندە, ول بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, تەندەرلەردىڭ كوبى ادىلەتسىز ءوتىپ جاتقانىن, سوندىقتان اگەنتتىك الداعى كەزدە ولاردىڭ قىزمەتىن تەكسەرىپ تۇرۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرۋدى ۇسىناتىنىن جەتكىزدى. ماجىلىستە ول الداعى كەزگە قويىلعان مىندەتتەردىڭ ءبارى ەلباسى مەن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ جانە اگەنتتىكتىڭ 2010 جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس جۇرگىزىلەتىنىن ايتتى. وسىدان كەيىن جيىندى كارىم ءماسىموۆ قورىتىندىلاپ, اگەنتتىكتىڭ قۇرىلعان كەزدەن بەرگى قىزمەتىنە جالپى جاقسى باعا بەرەتىنىن, قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپورىنداردا تەندەر وتكىزۋدە كوپتەگەن تەكسەرۋلەردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, وسى باعىتتاعى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت اگەنتتىككە ارقاشان كومەككە كەلەتىنىن ايتىپ, الداعى جوسپارلارىنىڭ مەملەكەت مۇددەسىنە عانا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن تابىس تىلەيتىنىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا كىرىگۋىنە بايلانىستى ساۋدا-ساتتىق, ءوندىرىس سالاسى, اسىرەسە, مۇناي-گاز ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە ساتۋ بويىنشا جاسالاتىن بارلىق جۇمىستاردىڭ مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, كاسىپكەرلەر اراسىندا ءادىل باسەكەلەستىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى اتقارۋدى تاپسىردى. داستان كەنجالين. ارىپتەستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ جولىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا “نۇر وتان” حدپ-نىڭ ورتالىق اپپاراتىنىڭ كەڭسەسىندە “نۇر وتان” پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين مەن اقش-تىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ريچارد حوۋگلاندتىڭ كەزدەسۋى ءوتتى, دەپ حابارلادى وسى پارتيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. تاراپتار “نۇر وتان” حدپ مەن اقش-تىڭ ساياسي ينستيتۋتتارى اراسىندا تىعىز ىسكەرلىك بايلانىس ورناتىلعاندىعىن اتاپ ءوتتى. “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ دەلەگاتسياسى اقش-تىڭ دەموكراتيالىق پارتياسى سەزىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى, كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ساياسي ۇدەرىستەر جونىندەگى اقش-تىڭ جەتەكشى ماماندارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا “نۇر وتان” پارتياسى ۇلتتىق دەموكراتيالىق جانە حالىقارالىق رەسپۋبليكالىق ينستيتۋتتار سياقتى ۇيىمداردىڭ تاجىريبەسىن, اسىرەسە, وسى زامانعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك تەحنولوگيالار سالاسىندا پارتيالىق قۇرىلىس ماسەلەلەرىن زەرتتەۋدە. اقش ەلشىسى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا, ودان ارعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. تاراپتار قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكىجاقتى سەرىكتەستىك ودان ءارى دايەكتىلىكپەن دامي تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. كەشە... ...ەدىل ەرلەدى بيىل “نۇر وتان” حدپ “نار تۇلعا” اتتى جاڭا رەسپۋبليكالىق اكتسيانى باستادى. اتاۋىنان كورىنىپ تۇرعانىنداي, ول – حالقىمىزدىڭ قانىندا بار مارتتىك پەن تەكتىلىك قاسيەتتەردى جانداندىرۋ. اقجايىقتا اتالعان اكتسيانى ىسكە اسىرۋعا العاشقى بولىپ “قايىرىمدىلىق-قولداۋ” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ەدىل بەكەسوۆ كىرىستى. ول كەشە اتالعان پارتيا فيليالىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اسلانبەك سارقۇلوۆپەن بىرگە تاسقالا اۋدانىنداعى امانگەلدى ورتا مەكتەبىندەگى وقۋشىلارعا سپورتتىق كيىمدەر تاپسىردى. بۇعان دەيىن ول وسى اۋدانداعى وزات وقۋشىلاردى ءوز ەسەبىنەن استانا قالاسىنا ساياحاتقا اپارىپ قايتقان-تىن. – كاسىپكەرلەر مەن ءىرى كومپانيالاردى “نار تۇلعا” اكتسياسىنا قاتىسۋعا شاقىرامىن. ولاردىڭ تۇرمىسى تومەن ازاماتتارعا ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتەتىن ۋاقىتى جەتتى, – دەيدى ەدىل بەكەسوۆ. تەمىر قۇسايىن, ورال. ...ەلەكتر باعاسىن ءوسىرۋ جايى تالقىلاندى قوعامدىق تىڭداۋدى ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋ جۇيەلەرى باسشىلارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جونىندەگى وبلىستىق دەپارتامەنت ۇيىمداستىردى. وندا “سولتۇستىك قازاقستان ەنەرگيا تاراتۋ كومپانياسى” جشس ديرەكتورى ۆيكتور تەن ەلەكتر باعاسىن 1 ساۋىردەن باستاپ 36 پايىزعا كوتەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. وعان بىرنەشە سەبەپ كەلتىرىپ, جەتى اۋداندى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتۋدان زيان شەگىپ وتىرعاندارىن, 13 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر جەلىسىن جاڭارتۋ قاجەتتىگىن, جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇل مالىمدەمە قوعامدىق كەزدەسۋگە كەلگەن قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرىن, وبلىستىق, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىن قاتتى تاڭقالدىردى. ويتكەنى, جىل باستالىسىمەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسى 8,3 پايىزعا قىمباتتاعان بولاتىن. پىكىرلەر ەكىگە جارالىپ, كوپشىلىك مۇنداي قاداممەن كەلىسپەيتىندەرىن, ءتاريفتى تۇرعىنداردىڭ ەسەبىنەن ورىنسىز كوتەرە بەرگەنشە, ىشكى مۇمكىندىكتەردى قاراستىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. نە كەرەك, جيىنعا قاتىسۋشىلار ورتاق پاتۋاعا كەلە الماعان كۇيى تاراستى. الداعى ساراپتامالىق كەڭەس وتىرىسىندا بۇل ماسەلەگە تاعى ورالۋ قاجەت دەپ شەشتى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ...تارتىپتىك كەڭەس مۇشەلەرى اۋىلدا بولدى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا باسقارما باستىعى – تارتىپتىك كەڭەستىڭ توراعاسى ءازىمحان ساتىبالدين باستاعان تارتىپتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى جامبىل اۋدانىندا بولىپ, بىرقاتار ازاماتتاردى وتىنىشتەرى بويىنشا قابىلدادى. قابىلداۋدا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ساياجايعا اۋىل مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلە جاتقان وتىنىشتەرىنە وراي مۇنداي ۇلكەن ماسەلەنىڭ تەك پارلامەنت ارقىلى عانا وڭ شەشىم تابۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. جامبىل اۋدانىنا قاراستى ساياجاي بۇگىندە, شىن مانىندە, ۇلكەن اۋىلعا اينالعان. وندا قازىر 7200 تۇرعىن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سونداي-اق, مەكتەپ قۇرىلىسى مەن وقۋشىلار تاسىمالى دا اڭگىمە وزەگى بولدى. اسا اۋىلىنا اۋىز سۋ, كارىز قۇبىرلارىن تارتۋ ماسەلەلەرى دە كوتەرىلدى. اۋدان تۇرعىندارى شەنەۋنىكتەردىڭ ەلگە ەتەنە جاقىن كەلىپ, اۋدان اكىمىمەن بىرگە وتىرىپ مۇڭ-مۇقتاجدارىن تىڭداعاندارىنا ءدان ريزا. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.