جيىندى اشقان ءماجىلىس توراعاسى وتىرىستا قارالاتىن تاقىرىپتاردى بەكىتۋ قاجەتتىگىن مالىمدەپ, دەپۋتاتتاردى كۇن تارتىبىندە تالقىلاناتىن ماسەلەلەرگە داۋىس بەرۋگە شاقىردى. ناتيجەسىندە, ەڭ الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇي تۋرالى» جولداۋى, سودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ «2016 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن تالقىلاۋ جونىندە» شەشىم قابىلداندى.
ءبىرىنشى ماسەلە جونىندە بايانداما جاساعان كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ 2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاننىڭ بارىنشا دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى تۇرعىسىندا قوعام مەن مەملەكەتتى رەت-رەتىمەن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جولىنداعى زاڭدى كەزەڭ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ول بۇل كەزەڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ورىندالعانىن كورسەتەتىنىن جانە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى اياسىندا جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ بەرىك ۇستانىمىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن ساياسي-قۇقىقتىق العىشارت بولاتىنىن باسا ايتتى.
«مۇنىڭ الدىنداعى جولداۋ جاريا ەتىلگەننەن كەيىنگى جىل ىشىندە قازاقستان مەملەكەتتىلىگى مەن ونىڭ كونستيتۋتسيالىق ەۆوليۋتسياسى ءۇشىن ايتۋلى وقيعالار بولدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى مەرەكەلەندى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلدى. ايرىقشا قورعالاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار تىزبەسىنىڭ كەڭەيتىلۋى ونىڭ مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىمەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىمەن جانە ەلباسى مارتەبەسىمەن تولىقتىرىلۋى زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتتىق دەڭگەيلەرگە بارابار كەپىلدىكتەر الۋى ءتيىس», دەدى ي.روگوۆ.
سونىمەن قاتار, بايانداماشى ءوز سوزىندە بيىلعى جىلى جۇزەگە اسىرىلعان ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەۋروپالىق كوميسسيا تاراپىنان وڭ قورىتىندىعا يە بولعانىن دا اتاپ ءوتتى.
«كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جولداۋىنا ەۋروپالىق كەڭەستىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) 2017 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىنداعى 110-جالپى سەسسياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى بويىنشا وڭ قورىتىندى بەرگەنى بەلگىلى. ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ پايىمداۋىنشا: «قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەملەكەتتى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىندەگى العا باسىلعان قادام بولىپ تابىلادى. رەفورما ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا دۇرىس باعىت بەرەدى جانە ايقىن پروگرەستىڭ كۋاسى بولىپ تابىلادى. تۇتاستاي العاندا, پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋ, پرەزيدەنتتىڭ كەيبىر قىزمەتتەرىن ۇكىمەتكە بەرۋ جانە پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋى مەن باقىلاۋىندا بولۋى تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ 1998 جانە 2007 جىلدارى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ قيسىنىنا سايكەس كەلەتىن وڭ وزگەرىس بولىپ تابىلادى», دەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى.
ي.روگوۆ تانىستىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى» تۋرالى جىل سايىنعى جولداۋىنا قاتىستى ارنايى قاۋلى ءبىراۋىزدان قابىلدانعاننان كەيىن, ءسوز كەزەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2016 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى جونىندە» بايانداما جاساۋ ءۇشىن قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆكە بەرىلدى.
قارجى ءمينيسترى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, وتكەن جىلى ەلدەگى ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 1 پايىزدى قۇراپ, بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى 7,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. بۇل 2015 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرىنەن 1,5 ترلن تەڭگەگە كوپ. دەسەك تە, بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ءالى دە بولسا ۇلتتىق قوردان تارتىلاتىن ترانسفەرتتەر مەن الەمدىك شيكىزات نارىعى كونيۋنكتۋراسىنىڭ وزگەرۋىنە تاۋەلدىلىگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
«ونىڭ بالامالى ارەكەتى رەتىندە ەلىمىزدە سالىقتىق تۇسىمدەردى ۇلعايتۋ مەن بيزنەسكە اكىمشىلىك قىسىمداردى ازايتۋ اياسىنداعى جۇمىستارعا باسىمدىقتار بەرىلۋدە. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلى سالىق تەكسەرۋلەرىن 37,5 پايىزعا قىسقارتامىز. بۇدان باسقا, جاڭا سالىق كودەكسى جوباسىندا وسى تەكسەرۋلەرگە سەبەپ بولاتىن نەگىزدەمەلەردىڭ 56 پايىزى الىنىپ تاستالادى. سونىمەن, قازىرگى 32 نورمانىڭ 14-ءى عانا قالاتىن بولادى», دەدى قارجى ءمينيسترى.
ال ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ بولسا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى ەكونوميكانىڭ ەداۋىر بولىگىن الىپ وتىرعانىن العا تارتتى. دەگەنمەن, ولاردان كۇتىلەتىن سالىم سالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ دەڭگەيىندە دە, ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋىندا دا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قايتارىلمايتىن كورىنەدى. سەبەبى, مەملەكەتتىك م ۇلىكتى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىنە باقىلاۋ جانە مونيتورينگ جەتكىلىكسىز. وسى ماسەلەگە قاتىستى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇستانىمىن بىلدىرگەن ۆەدومستۆو باسشىسى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى قىزمەتىنەن قايتارىمدى ارتتىرۋ قاجەت ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل مەملەكەتتىك حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردى ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتەۋ ءپرينتسيپى بويىنشا قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
«مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنا اكىمشىلەردىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىسى جوق كورسەتكىشتەر ەنگىزىلۋدە. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تولىق يگەرىلگەنىنە قاراماستان, جەكەلەگەن ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزبەۋ ورىن الۋدا. مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جاۋاپتىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك اۋديت تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا جانە ادىستەمەنىڭ جاڭا فورماتقا كوشۋىنە وراي, قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار قۇرىلىمىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەگەر بۇرىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى كولەمىندە ەداۋىر ۇلەستى بيۋدجەت زاڭناماسىن بۇزۋ قۇراسا, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ 66 پايىزى بۋحگالتەرلىك ەسەپتى جۇرگىزۋ قاعيداسىن ساقتاماۋدان تۇرادى. بۇل جالپى ەسەپ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىن, قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ پروبلەمالارىن راستايدى», دەدى ن.ابدىبەكوۆ.
سول سەبەپتەن دە ەسەپتى كەزەڭدە ۇكىمەتكە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا 53 ۇسىنىم مەن 324 تاپسىرما جىبەرىلگەن. ال سەنات پەن ءماجىلىستىڭ بەيىندى كوميتەتتەرىندە جانە جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىندا بولعان تالقىلاۋ كەزىندە ەسەپ كوميتەتىنە 43 ساۋال ءتۇسىپ, ولاردىڭ بارلىعىنا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا تولىق جاۋاپتار بەرىلگەن.
سۇراق بەرۋ راسىمىندە العاشقى بولىپ ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ ءسوز الدى. ونىڭ سۇراعى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆقا ارنالدى. ول «قوسىمشا قۇن سالىعىن (ققس) قايتارۋدىڭ تەتىگىن قاشان جەتىلدىرەمىز, 2016 جىلى ونىڭ كولەمى 1 ترلن 200 ملرد تەڭگەگە جەتىپتى, وسىنشا سومانى قايتارۋ بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ويسىراتىپ كەتپەي مە؟», دەپ سۇرادى. وعان ب.ساعىنتاەۆ ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋشى كومپانيالارعا ققس-تى قايتارۋ بەلگىلەنگەنىن, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 300-گە جەتكەنىن, جوعارىدا اتالعان سوما تولىقتاي قايتپايتىنىن, ولار ءالى دە تەكسەرىلەتىنىن جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ققس-تىڭ 70 پايىزى بىردەن قايتارىلادى, بىراق تەكسەرۋ بارىسىندا قاتەلىكتەر بولسا, وندا ايىپپۇل رەتىندە ول بيۋدجەتكە تۇسەدى. بارلىق الەمدە بۇل ءىستى قاداعالاۋدى جەتىلدىرۋ قولعا الىنعان. سونىڭ ءبىر امالى – ەلەكتروندى ەسەپ-فاكتۋرالار ارقىلى تەكسەرۋ. ءبىز دە بۇل ءادىستى قولدانۋدامىز, دەي كەلىپ, ب.ساعىنتاەۆ ققس-تىڭ ءبارىبىر قايتارىلا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
ەكىنشى سۇراقتى سەناتور ەربولات مۇقاەۆ قويدى. ول سوڭعى جىلدارى بانك اكتيۆتەرىن قولداۋ جيىلەپ كەتكەنىن, وسى ماقساتتارعا اۋقىمدى بيۋدجەت قاراجاتتارى ءبولىنىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, «ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىنا تەكسەرىس جۇرگىزە مە؟», دەپ سۇرادى. وعان ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ جاۋاپ بەرىپ, داعدارىس جىلدارىنان كەيىن بانك اكتيۆتەرىنىڭ وتىمدىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. «بانك تۋرالى جاڭا زاڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى ساۋىقتىرا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتى گۇلجان قاراعۇسوۆا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆكە كۆازيسەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا قاتىستى سۇراق قويدى. ءبىز بولاشاقتا وسى سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوبالارىن قارجىلاندىرۋدى جىلدىق جوسپارلارىن قالاي ورىنداعانىنا قاراپ جاسايتىن بولامىز, دەپ جاۋاپ قايتاردى ت.سۇلەيمەنوۆ.
سەناتور مۇحتار التىنباەۆ ەلىمىزدە شوب-تىڭ نەگە جاقسى دامىماي وتىرعانىن سۇرادى. وعان «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ جاۋاپ بەرىپ, ونىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار ەكەنىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى دە كەسىرىن كوپ تيگىزگەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ دا شوب-تىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن, الايدا, بۇل ىستە ايتارلىقتاي پروگرەسكە قول جەتكىزىلگەنىن ايتتى.
وسىدان كەيىن دە بىرنەشە دەپۋتات ۇكىمەت مۇشەلەرىنە سۇراقتارىن قويىپ, ءتيىستى جاۋاپتارىن الدى.
سۇراق بەرۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ قوسىمشا باياندامالار جاسالدى, وندا ءماجىلىستىڭ اتىنان سەرىك قۇسايىنوۆ سويلەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جوسپارلانۋى مەن ءتيىمدى ورىندالۋى جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلە جاتىر دەپ ايتا المايمىز. بىلتىر بيۋدجەت ەكى رەت ناقتىلانىپ, 31 رەت قايتا قارالدى. بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىم بولىگى 100,2 پايىزعا ورىندالعانىمەن, ەسەپ كوميتەتىنىڭ انىقتاعانىنداي, ول 99 پايىزعا عانا ورىندالىپ, 76 ملرد تەڭگەنىڭ تۇسپەگەنى بەلگىلى بولدى, دەدى ول. سونىمەن بىرگە, ول 2 مىڭنان استام زاڭسىز تالاپپەن 1 ترلن تەڭگەدەن استام ققس قايتارىلعانىن جەتكىزدى. وسىنىڭ ءوزى بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىم بولىگىنە ەداۋىر سالماق تۇسىرگەن.
سالىق بويىنشا تولەنبەگەن قارجى دا ءوسىپ, 98 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ال ايىپپۇل سياقتى تۇسىمدەردىڭ 181 پايىزعا ارتقانىن دەپۋتات سالىق ورگاندارىنىڭ ءتيىمسىز جۇمىسى, جازالاۋ شارالارىن ورىنسىز ارتتىرعانى دەپ باعالادى. بيۋدجەت شىعىستارى تۋرالى ايتقاندا س.قۇسايىنوۆ 2017 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعدايعا قاراعاندا 185 ملرد تەڭگە ەسەپشوتتاردا قىزمەت ەتپەي جاتقانىن جەتكىزدى.
سەناتتىڭ اتىنان دەپۋتات سەرگەي ەرشوۆ بايانداما جاسادى. «مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىندا بەلگىلەنگەن 479 ماقساتتى ينديكاتورلاردىڭ 372-ءسى ىسكە اسىپ, جوسپار 78 پايىزعا عانا ورىندالعان. بارلىق ينديكاتورلاردىڭ 83-ءى «باسەكەلەستىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىنە» جاتقىزىلاتىن بولسا, سونىڭ 39-ى پايىزى ورىندالعان. ەلباسى 2050 جىلى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىمىز كەرەك دەگەن مىندەت جۇكتەپ وتىرعاندا بۇل جۇمىستار اۋىز تۇششىندىرمايدى, دەدى دەپۋتات. س.ەرشوۆ ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 2016 جىلى اتقارىلعانى تۋرالى ەسەبىن ايتىلعان ەسكەرتۋلەرمەن بەكىتۋدى ۇسىندى.
وسىدان كەيىن تالقىلاۋ بولىپ, وعان ەكى پالاتادان بىرنەشە دەپۋتات قاتىستى. بىرلەسكەن وتىرىس قورىتىندىسىندا پارلامەنت پالاتالارى ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2016 جىلدىڭ بيۋدجەتىنىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن بەكىتتى.
سونىمەن بىرگە, بىرلەسكەن وتىرىستا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ەلباسى جۇرگىزگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا بايلانىستى پارلامەنت رەگلامەنتىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى قاجەتتىگىن, وسىعان وراي رەگلامەنت جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلاتىندىعىن ايتتى. پارلامەنت رەگلامەنتىنىڭ 87-تارماعىنا سايكەس, ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ ءوز وتىرىستارىندا تاعايىندالعان ءتيىستى وكىلدەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ قۇرامى بەكىتىلدى. كوميسسيا قۇرامىنا سەناتتان ا.بەيسەنباەۆ, م.بورتنيك, د.كالەتاەۆ, گ.كيم, ماجىلىستەن س.ابدراحمانوۆ, ن.ءابدىروۆ, ۆ.كوسارەۆ, ا.پەرۋاشەۆ كىردى. بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى اسقار بەيسەنباەۆ سايلاندى.
جاقسىباي سامرات, نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»