زەرتتەۋدەگى ماڭىزدى تاقىرىپ – جاستاردىڭ ساياساتقا كوزقاراسى. زەرتتەۋ ەڭبەگىندە جاستاردىڭ ءومىر سالتى مەن بوس ۋاقىتىن وتكىزۋ مادەنيەتىنە قاتىستى قىزىق دەرەكتەر قامتىلعان. سونىمەن بىرگە جاستار وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن جوعارى باعالايتىندىعى ايتىلادى. قازاقستان جاستارى دەموكراتيانى كەرەك ەتە مە؟ جاستار ءوز بولاشاعىن ەل دامۋىمەن بايلانىستىرا ما؟ قازاقستاندىق جاستاردىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسات تۋرالى ۇستانىمى جايىندا «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلتايشىسى جانە جوبالار ديرەكتورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى راقىشەۆا بوتاگوز يسليامقىزى اڭگىمەلەپ بەردى.
– بوتاگوز يسليامقىزى, جاقىندا «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاقستاندىق جاستار اراسىندا جۇرگىزگەن ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى قولىما ءتۇستى. زەرتتەۋ جۇمىسىنا كىمدەر قاتىستى جانە قانداي ادىسنامالىق نەگىزگە سۇيەنىپ جاسادىڭىزدار؟
– قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستاندى قامتىعان «ورتا ازيا جاستارى» حالىقارالىق زەرتتەۋى ءتورت ەلدە جۇرگىزىلدى. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – وسى ەلدەردە تۇراتىن بۇگىنگى جاستاردىڭ كوزقاراسىن انىقتاۋ. وسى ورايدا ءار ەلدەن جاستار ساناتىنا جاتاتىن مىڭ رەسپوندەنت ساۋالناماعا قاتىستى. زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى, پروفەسسور ك.حۋررەلمان Shell Your Stady زەرتتەۋ جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول قازاقستانعا كەلىپ, بىزبەن بىرگە بىرنەشە كۇن جوبا اياسىندا جۇمىس جاساپ, ساۋالناما مەن فوكۋس توپتاردى ۇيىمداستىرۋعا اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىردى. جوبا اياسىندا حالىقارالىق زەرتتەۋ گرۋپپاسىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. نەمىس زەرتتەۋ ادىستەمەسىن ءبىزدىڭ ايماققا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بەيىمدەپ, مادەني ەرەكشەلىكتەر مەن بەلگىلى ءبىر تەرميندەردى ەسكەرە وتىرىپ دايىندالدى.
– رەسپوندەنتتەر قانداي پارامەترلەر بويىنشا ىرىكتەلدى؟
– قازاقستاندا زەرتتەۋگە 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى مىڭ رەسپوندەنت قاتىستى. بۇگىندە حالىقتىڭ 24-25 پايىزى 14 پەن 29 ارالىعىنداعى جاستار, ولار شامامەن 4 099 653 ادام. الەۋمەتتىك ساۋالناما قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارى مەن ماڭىزى بار قالالار – استانا مەن الماتىدا وتكىزىلدى. قالالىق جانە اۋىلدىق ايماقتارداعى حالىقتاردان تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا سۇحبات الىندى. رەسپوندەنتتەر مارشرۋت ادىسىمەن, ياعني كەزدەيسوق تاڭدالىپ الىندى. ستاتيستيكالىق قاتەلىك 2,6 پايىزدان اسپايدى.
– جاستاردىڭ ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن بەلسەندىلىگى اراسىنداعى ءوزارا ۇيلەسىم تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
– ساۋالناما كورسەتكەندەي, جاستار ساياساتقا جالپى العاندا نە كەيدە عانا (45,9 %) ىنتا بىلدىرەدى, نە ونى مۇلدە قىزىقتامايدى (33,6%). بىراق ساياساتقا دەگەن ىنتا رەسپوندەنتتەردىڭ جاس مولشەرىمەن بايلانىستى وسە تۇسەدى: ماسەلەن, 14-16 جاس ارالىعىنداعى رەسپوندەنتتەر ورتاسىندا ساياساتقا نەمقۇرايلى قارايتىنداردىڭ ۇلەسى 52,8 - 47,3 پايىز اراسىندا بولسا, 29 جاستاعى رەسپوندەنتتەر اراسىندا مۇنداي ۇلەس 17,6 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
– بولاشاقتا باسقارۋ بيلىگىنە يە بولاتىن جانداردىڭ ساياسي ومىردەگى بەلسەندىلىگى قاي دەڭگەيدە؟ ولاردىڭ مەملەكەتشىلدىگى توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاۋعا بولا ما؟
– زەرتتەۋ ناتيجەسى جاستاردىڭ ايتۋلى بولىگى ساياساتقا ەشقانداي قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىندىعىن جانە ولاردىڭ ماڭىزدى قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋ دەڭگەيىنىڭ باسەڭ ەكەندىگىن انىقتادى. جاستاردىڭ ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ تومەندىگىن جاس ەرەكشەلىگىمەن جانە ولار ءۇشىن ساياساتتان باسقا دا ءوز بەلسەندىلىكتەرىن كورسەتەتىن كوپتەگەن سالالار بار ەكەندىگىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ايتسە دە ءوز داۋىسىنىڭ الۋان ءتۇرلى ساياسي سۋبەكتىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە, سونىڭ ىشىندە الدىمەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتەتىندىگىنە سەنەتىن جاستاردىڭ ۇلەسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە. سونىمەن قاتار جاستار ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز قولدارىنا الۋعا دايىن بولىپ شىقتى. «ەگەر مۇمكىندىك بولسا, قازاقستاننىڭ دامۋىنا قاتىسار ما ەدىڭىز؟» دەگەن سۇراققا جاستاردىڭ 60 پايىزى مىندەتتى تۇردە قاتىساتىندارىن ايتتى. ولاردىڭ 14,8 پايىزى ەل دامۋىنا ءوز باسىنىڭ پايداسى ءۇشىن قاتىساتىن بولسا, قاتىسقىسى كەلمەيتىندەردىڭ ۇلەسى 10,0 پايىز. ال 15,1 پايىز قاتىسۋشىلار ءۇشىن جاۋاپ بەرۋ قيىنعا سوقتى.
– زەرتتەۋ جۇمىسىندا جاستاردىڭ 78,6 پايىزى كىتاپتى سيرەك, كەيدە وقيدى, يا مۇلدەم وقىمايدى دەگەن دەرەك كەلتىرىلگەن. الەۋمەتتانۋشى رەتىندە وسى جايدى قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– ءيا, وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ءۇردىس كەڭ ەتەك الىپ بارادى. تەك ءار بەسىنشى رەسپوندەنت قانا كىتاپتى ءجيى وقيتىندارىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ 21,2 پايىزى كىتاپ-جۋرنالدى ءجيى وقىسا, 38,9 پايىزى كەيدە, 30,7 پايىزى وتە سيرەك وقيمىز دەگەندى ايتتى. ال جاستاردىڭ 9 پايىزى كىتاپ وقۋعا مۇلدەم قىزىقپايدى.
بۇگىندە ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلىلەر, سايتتار سياقتى اقپارات الۋدىڭ ءارتۇرلى جولدارى بار. سمارتفوندار مەن پلانشەتتەر كوپتەگەن مۇمكىندىكتەر بەرەدى, كوبى ينتەرنەتتەن ونلاين كىتاپ وقۋعا كوشكەن. سونىمەن قاتار جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋدىڭ كوپ مۇمكىندىكتەرى بار, بۇل كىتاپقا قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتەدى.
– ميگراتسيالىق كوڭىل-كۇي تۋرالى نە ايتاسىز؟ جاستار ءوزىنىڭ بولاشاعىن قازاقستانمەن قانشالىقتى بايلانىستىرادى؟
– زەرتتەۋ بارىسىندا جاستارعا ميگراتسيا بويىنشا ءتۇرلى سۇراقتار قويدىق. ولاردىڭ 87,5 پايىزى ءوز بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرادى. رەسەي, ەو ەلدەرى, اقش, كانادا, قحر سياقتى ەلدەرگە 10,6 پايىز قونىس اۋدارعىسى كەلەتىندەرىن ايتتى. ەلدەن قونىس اۋدارعىسى كەلەتىندەردىڭ ۇشتەن ءبىرى الداعى 10 جىل ىشىندە قايتىپ ورالۋدى ويلايدى. جالپى العاندا شەت ەلدەرگە قونىس اۋدارۋدى جوسپارلاۋشىلاردىڭ ۇلەسى 7,8 پايىز.
– زەرتتەۋگە اۋىل جاستارى مەن قالا جاستارى قامتىلعان. ولاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن قۇندىلىقتارى تۇرعىسىنان ايىرماشىلىق بايقالا ما؟
– جالپىلاي العاندا ايىرماشىلىقتار مەن ورتاق تۇستارى بايقالدى. مىسالى, نەكەگە قاتىستى ماسەلەدە اۋىل جاستارىنىڭ 88,7 پايىزى وزدەرىن وتباسىلى ومىردە كورە الاتىن بولسا, بۇل كورسەتكىش قالالىق جاستاردىڭ اراسىندا 77,6 پايىز بولدى. ازاماتتىق نەكەنى قالالىق جاستاردىڭ 13,4 پايىزى قولدايتىن بولسا, اۋىل جاستارىنىڭ 4,3 پايىزى قۇپ كورەدى.
– جاستاردىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرىنىڭ پىكىرىن, ياعني ساۋالناما ناتيجەسىن جالپى كوپشىلىك اتىنان قانداي دا ءبىر تۇسىنىكتەمە رەتىندە قولدانۋعا بولا ما؟
– الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ دا نەگىزگى ءمانى وسىندا. ءبىز ەلدەگى 14-29 جاس ارالىعىنداعى 4 ميلليون جاستى ساۋالناماعا قاتىستىرا المايمىز. رەسپوندەنت رەتىندە ىرىكتەلىپ الىنعان مىڭ ازامات باستى جيىنتىق رەتىندە جاستاردىڭ جالپىلاي پىكىرىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن توپ. سوندىقتان ءبىز ساۋالنامانى بارلىق توپ وكىلدەرىنىڭ پىكىرى, ونىڭ ىشىندە قالا مەن اۋىلدا تۇراتىندار, بويجەتكەندەر مەن بوزبالالار, ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى, مەكتەپ جانە ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىندارمەن قاتار وزگەلەردى دە قامتيتىنداي ەتىپ جاسادىق. ياعني, ساۋالنامادا كورسەتىلگەن جاسقا سايكەس كەلەتىن توپقا جاتاتىنداردىڭ پىكىرىنەن حابار بەرەتىن جاستاردىڭ ميكرومودەلى قاتىستى.
– زەرتتەۋ قورتىندىسى نەگىزىندە قازىرگى جاستاردىڭ جيىنتىق بەت-بەينەسىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– قورىتىندىلاي كەلە, وپتيميزم, كوزقاراستاعى قاراما-قايشىلىقتار, جوعارى دەڭگەيدەگى سەنىم مەن تولەرانتتىلىق قازىرگى جاستارعا ءتان نەگىزگى قاسيەتتەر ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
بىرىنشىدەن, زەرتتەۋ جاستار وپتيميستىك كوڭىل-كۇيدە, ءوزى مەن ءوز ءومىرىنىڭ ءارتۇرلى قىرلارىن ءپوزيتيۆتى قابىلداۋ باسىم, ءوز بولاشاعىنا قاتىستى دا جوعارى دەڭگەيدەگى وپتيميزم بايقالادى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ايتسە دە ساۋالناما كورسەتكەندەي, جاس بۋىن ىشىندە بۇگىنگى تاڭدا ەرەسەك بۋىن قۇندىلىقتارىمەن تاتۋ-ءتاتتى بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جاڭا قۇندىلىقتار, جاڭا يدەالدار مەن جاڭا ۇعىمدار تۋدا. سونىمەن قاتار جاستار وزدەرىنىڭ كوزقاراستارى اتا-انالارىنىڭ كوزقاراستارىمەن سايكەس كەلەدى دەپ سانايدى. ەكىنشىدەن, جاستار ءۇشىن وزدەرىنىڭ كوزقاراستارى بويىنشا كەمەل ادام بولۋ, ءبىلىم الۋ جانە وتباسىن قۇرۋ بۇگىنگى كەزەڭدەگى ماڭىزدى ماقساتتار مەن مىندەتتەر. ۇشىنشىدەن, ساۋالناما جاستار اراسىندا تولەرانتتىلىق پەن سەنىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن انىقتادى. زەرتتەۋ ماتەريالدارى جاستاردىڭ «بوتەن سيپاتتاعى» ەتنيكالىق, ءدىني, الەۋمەتتىك توپتارعا وشپەندىلىك كوزقاراستا ەمەس ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل جاستاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ كەز كەلگەن دۇنيەگە يكەمدىلىگى مەن قابىل الۋشىلىق قاسيەتىنىڭ جوعارىلىعىنىڭ دالەلى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى سوۆەت ءداۋىرىنىڭ وتكەنىمەن ورتاقتىعى جوق تۇتاس جاس بۋىن ءوستى. ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني تۇرلەنۋدەن وتكەن جاستار وزىندىك كوزقاراستارىن, ازاماتتىق ۇستانىمى مەن قۇندىلىق باعدارىن, يدەالىن قالىپتاستىردى. ەرتەڭگى كۇن ءتارتىبىن رەتتەيتىن, ەلىمىزدىڭ وركەنيەت باعدارىنا, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامىۋىنا ىقپال ەتەتىن جاستاردىڭ وي-پىكىرىنە قۇلاق اسۋ وتە ماڭىزدى. زەرتتەۋ قورتىندىسى بويىنشا جيناقتالعان كىتاپ 2016 جىلى ءۇش تىلدە جارىق كوردى. كىتاپتىڭ تولىق نۇسقاسىمەن ينستيتۋت سايتىنان تانىسۋعا بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان