دەنەشىنىقتىرۋعا دا وي قاجەت

دەنە تاربيەسى ساباعىندا قوزعالىستى ورىنداۋ كەزىندە اسا ماڭىزدى تالاپتىڭ ءبىرى – قۇرال-جابدىقتاردى قاۋىپسىز جاعدايدا قولدانۋ. ارىپتەستەرىممەن كەڭەسە كەلە, جاڭا جۇمىس جوسپارىن قۇر­دىق. وسى جوسپارلاردى قاراس­تىرا وتىرىپ, مودۋلدەردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن بايقاپ كورۋ ءۇشىن, تىزبەكتەلگەن ساباقتار توپتاماسىنا باعدارلامانىڭ «سىن تۇرعىسىنان ويلاۋعا ۇي­رەتۋ» مودۋلىنە دەنە تاربيەسى ءپانى بويىنشا 7-سىنىپتاعى «لاقتىرۋلار – وقۋ جانە جاساۋ» تاراۋىنداعى ساباقتاردى ۇسىنعىم كەلەدى. اتالعان تاراۋدى وقىتۋدى ءبىر تاقىرىپ اياسىندا قاراستىرۋ كەرەك. ءبىرىنشى, لاقتىرۋدىڭ ءتورت ءتۇرىن قاراستىرۋ. ساباققا ارنالعان جوسپارلاردا «سىن تۇرعىسىنان ويلاۋعا ۇيرەتۋ» مودۋلىنە سايكەس جۇمىس جۇرگىزدىم. سىني تۇرعىدان ويلاۋ – وي جۇگىرتۋ, پايىمداۋ نەمەسە پروبلەمانى شەشۋ ۇدەرىسى جۇرگەن بارلىق جاعدايلاردا, ياعني نەگە سەنۋگە بولادى, نە ىستەۋ كەرەك جانە قانداي تاسىلمەن ىستەۋگە بولاتىندىعىن انىقتاۋ قاجەت بولعان جاعدايلاردىڭ بارلىعىندا ورىن الادى. سىني تۇرعىدان ويلاۋ «ويلاۋ تۋرالى ويلانۋ» دەپ سيپاتتالعان. ياعني باقىلاۋ, تاجىريبە جاساۋ, وي جۇگىرتۋ, تولعانۋ ناتيجەسىندە الىنعان اقپاراتتى ۇعىنۋ, باعا­لاۋ, تالداۋ جانە سينتەزدەۋدە قولدانىلاتىن ءادىس. سونىمەن قاتار, ارەكەت جاساۋعا نەگىز, تۇرتكى بولادى. سىني تۇرعىدان ويلاۋ كوبىنە ءبىر نارسەنى ەلەستەتۋگە, بالامالى شەشىمدەردى قابىلداۋعا, ويلاۋ جانە ءىس-ارەكەتتىڭ جاڭا نەمەسە تۇرلەندىرىلگەن تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە دايىن بولۋدى كوزدەيدى. وقۋشىلارعا باقىلاۋ, تالداۋ, قورىتىندى جاساۋ جانە ينتەرپرەتاتسيالاۋ داعدىلارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك. جۇمىستى تالداۋدىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە وقۋشىلار مۇعالىمدەرمەن تال­قىلاۋعا قاتىسۋى قاجەت. مى­سالى, ساباق ۇستىندە جوسپارعا ساي­كەس وقۋشىلارعا «دوپتى لاقتىرۋداعى ءتورت ءتۇرلى ارەكەتتى» ۇيرەتەلىك دەلىك. وقۋشىلار بەرىلگەن جاتتىعۋلاردى ورىنداماس بۇرىن ءوز سىنىپتاستارىمەن تالقىلاپ, قانداي ءادىستىڭ بارىنشا ءتيىمدى بولاتىنىن انىقتايدى. سوڭىنان بەينەبايان ارقىلى جەڭىل اتلەتيكادا لاقتىرىپ جاتتىعۋدىڭ ەرە­جەلەرىمەن تانىسادى. سودان كەيىن, «نەگە وسى جاتتىعۋلار مىندەتتى تۇردە وسىلاي ورىندالۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. تالقىلاۋ كەزىندە اركىم ءارتۇرلى ءادىستى ۇسىنادى. وسىلايشا, وقۋشىلار تاقىرىپقا قاتىستى جان-جاقتى پىكىرلەرىن بىلدىرەدى. ناتيجەسىندە, ولار جەڭىل اتلەتيكادا لاقتىرۋدىڭ بىرنەشە ءادىس-تاسىلدەرىن ايتىپ, قايسىسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كورسەتەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جاتتىعۋدى ورىنداۋ بارىسىندا وقۋشىلار ءادىس-تاسىلدەردى وزدەرى ويلاستىرىپ ورىندايدى. ولار جاتتىعۋلاردى جۇپ-جۇپپەن ويلاستىرىپ, ونى تالقىلاپ, سوسىن سىنىپقا كورسەتۋ ارقىلى تالقىعا سالادى. ناتيجەسىندە دۇرىس ورىنداماعاندار جىبەرگەن قاتەلەرىن ءتۇسىنىپ, ونى جويۋدىڭ جولدارىن ىزدەيتىن بولادى. «مەن بىلمەيمىن», «مەن جاساي الماي­مىن», «مەن ويلاي المايمىن» دەگەن وقۋشىلارعا سەنىم ۇيالاتىپ, ولاردىڭ جاساعان جاتتىعۋلارىنداعى ءساتتى قوزعا­لىستارىن ايتىپ, ولاردى ماداق­تاپ وتىرۋ قاجەت. «جۇمىلا كو­تەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەندەي, بار­لىعى بىرلەسە تالقىلاپ, وي­لارىن ورتاعا سالىپ وتىرسا, دەنەشىنىقتىرۋعا دەگەن قىزى­عۋشىلىقتارى دا ارتا تۇسەدى. ياعني, ءبىز وقۋشىلارعا وقۋ بارىسىندا وزدەرىن ەركىن جانە قاۋىپسىز سەزىنۋىنە جاعداي جاساۋىمىز قاجەت دەپ تۇسىنەمىن. وقۋشىلار بىرلەسە جۇمىس جاساعاندا وزدەرىن جايلى سەزىنەدى. ويتكەنى, ولار وزدەرىنىڭ وي پىكىرلەرىمەن بولىسەدى جانە بۇرىن بىلمەگەندەرىن ءبىلىپ ۇيرەنەدى. قاي جاتتىعۋلارى دۇرىس ەكەندىگىن بىرلەسىپ انىق­تايدى. مىسالى, بەلسەندى ءىس- ارەكەت ويىنى رەتىندە «اڭ­شى مەن ۇيرەك» ويىنىن الساق, وندا وقۋشىلار قالاي لاقتىرۋ كەرەكتىگىن وسى ويىندا ءتۇسىنىپ, كالاي تۇرۋ قاجەت ەكەنىن ەستەرىنە تۇسىرەدى. وسى كەزدە وقۋشىلار دوپتى ۇستاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرەدى. سونىمەن قاتار, ولار­دىڭ قىزىعۋشىلىعىن جانە سىني تۇرعىدان ويلاۋ قابى­لەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن: «قانداي قوزعالمالى ويىنداردى ۇلتتىق ويىنداردا كەزدەستىرەمىز؟» دەگەن سياقتى سۇراق توڭىرەگىندە پىكىر الماستىرۋعا بولادى. وقۋ­شىلاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ يكەمى بولمايدى جانە جاتتىعۋلاردى ۇيىمداستىرۋدا وي-قابىلەتتەرى جەتىسپەيدى. يكەمسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءيىلۋ جاتتىعۋلارىن ورىنداۋ كەرەك. بۇعان قوسا ولار وزدەرى دە باسقا جاتتىعۋلاردى تاۋىپ ويلاستىرىپ ورىنداۋى ءتيىس. وسىلاي يكەمدىلىكتەرىن دامىتۋعا بولادى.

ءوزارا باعالاۋ, پىكىر الماسۋ جانە ديالوگ ارقىلى وقۋشىلاردى دايەكتەۋگە, تالقىلاۋعا تارتىپ, ساباقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارت­تىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. قيمىل-قوزعالىستاردى شەكتەيتىن ءتۇرلى تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان زامانىندا بالالاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا قاجەت داعدىلارىمەن قارۋلانۋى وتە ماڭىزدى, بۇل مۇعالىمدەر مەن اتا-انالاردىڭ باستى مىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان وقۋ­شىلار دەنە­شىنىقتىرۋ جات­تىعۋلارىن جاساعاندا دا سىني تۇر­عىدان ويلاۋ مەن زەرتتەۋ داع­دىلارىن پايدالانۋى قاجەت.

ارنا تىلەۋجان, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى دەنە تاربيەسى ءپانىنىڭ مۇعالىمى

سەمەي