تۇلعا تاعدىرىنداعى تۋعان جەر

ارمانشىل جۇرەك الىسقا جەتەلەيدى, تالاپشىل تۇلعانى قالىپتاستىرادى. بىزدىڭشە, جاقسىلىق ديقانشىسى دا, ىزگىلىك سەبەپشىسى دە تەك ادەبيەت ادامى سياقتى بولىپ كورىنەتىن. ءالى دە سولاي بولسا كەرەك. ىلگەرىدە «ينتەرنات نانى» دەگەن اڭگىمە وقىپ, اۆتورى شەرحان مۇرتازا ەكەن, تاعدىر تۋرالى ءتامسىلدى سوندا ءتۇسىنىپ ەدىك. ءالتايدىڭ تۇتاس بولمىس-ءبىتىمى, ءتۇر-تۇلعاسى كوز الدىمىزدا. ادەبيەت دەگەندە اسەمقوڭىر اۋەنگە ەلتىپ سالا بەرەتىن كوڭىل استە جالعىز اڭگىمەمەن قاناعاتتانا قويماعان. كەيىن بالا بارسحان بەينەسى بىردە قۋانتىپ, بىردە مۇڭايتىپ ءجۇردى. تۋعان اكەنىڭ تۇلەپ ۇشقان توپىراقتان جىراق كەتۋى, جالعان جالانىڭ كەسىرىنەن جات جەردەن توپىراق بۇيىرۋى, ودان كەيىنگى اۋىلداعى سۇرەڭسىز ءومىر, اسىرەبەلسەندىلەردىڭ اكىرەڭدەگەن ايقايى, جەتىم بالانىڭ جارىم كوڭىلى, جەسىر انانىڭ كوڭىلىن باعۋ, ودان زۇلمات سوعىس, جوقشىلىق... بالا بارسحاننىڭ باسىنداعى كەپ وسى. مۇڭايتادى, ارينە. ال قۋانتاتىنى, ول جاسىق ەمەس ەدى. اب­زال اكەنىڭ قاراشاڭىراعىن قاسيەتتەپ ۇس­تايتىن, قادىرلەپ كۇتەتىن پاراساتتى پەر­زەنت ەدى. بۇگىنگى وتباسىنىڭ تىرەگى, بالكىم بولاشاقتا بابا جولىن, اتا سالتىن ۇستانعان ءسوز مۇراگەرى... وسى جايدىڭ ءبارىن دە شەرحان  مۇر­تازا «اي مەن ايشا» شىعارماسىندا  جا­ز­­عانىمەن, بۇل ادامزاتتىڭ ازابىن ارقاۋ ەت­كەن عۇمىرناما. ومىردەن نە كوردىڭ, نەگە جەتە المادىڭ, نەگە جەتتىڭ؟! ءبارى وسىندا. شىعارمادا اۋەلگى بارسحاننىڭ, كەيىنگى شەرحاننىڭ ازاماتتىق بولمىسىندا, جازۋشىلىق ۇستانىمىندا قالىپتاسقان قاعيدالار بار. ءتىپتى, شىعارماداعى ءوزى تىز­گەن وقيعالاردىڭ ىشىنەن ءوزىنىڭ شى­عار­ما­شىلىق تاعدىرىن ايقىنداعان, جا­زۋ­شىلىق كەمەلدىگىن تانىتقان ساتتەردى دە كورۋگە بولادى. « – سوندا مۇرتازا حالىقتىڭ بارىنە قارسى شىققان با؟ – دەيمىن مەن شىداي الماي.  – قايداعى قارسى شىققان, ويباي! بايدىڭ بالاسى دەيدى, تروتسكە دەيدى, رىس­قۇلشينا دەيدى – جابام دەسە, جالاسى كوپ. – تروتسكە, رىسقۇلشا دەگەن نە؟ – ە, مەن قايدان بىلەيىن, ستالينگە قارسى دەي مە... – كەنەت ايشا داۋىسى وزگەرىپ: – تىنىش جات, اۋزىڭنان شىعارۋشى بولما مۇنداي ءسوزدى, – دەپ جەكىپ تاستادى...» تۇرار رىسقۇلوۆ... كەيىننەن ءوزى جازعان «قىزىل جەبە» رومانىنىڭ نەگىزى وسى كەزەڭنەن باستاپ-اق قالانعان ەكەن. شىڭىراۋ تۇبىنەن شىمىرلاپ شىققان شەر, ادىلەتسىزدىككە قارسى ايبار ءھام مەزگىلسىز ءولىمنىڭ كۇيىن شەرتەتىن, جوعىن جوقتايتىن شىعارما بولىپ قالىپتاندى. بارىنە كۋا بۇل دالا. ەشكىمگە اقتال­مايدى, ەشكىمنىڭ ايىبىن بەتىنە باس­پايدى. الپىس ەكى تامىرىڭدى قۋالاي سوققان قوڭىر سامال باعزى شاقتاردا وتكەن ەستەلىكتەردى تەربەپ, ەسكە سالىپ تۇرعانداي. جۋالى اۋدانىنىڭ ىرگەسىندە «ەسكى قىستاۋ» دەيتىن جەر بار. ۇلى دالادا كەزىندە ساي-جىرالاردىڭ باسىنا شاشىراي قونعان جۇرتشىلىقتىڭ ەلەسى ءالى دە ساقتالىپ قالعانداي اسەر بەرەدى. بىراق بۇگىندە كادىمگى دالاعا اينالعان «ەسكى قىستاۋ» ءبىر زاماندا تالاي ادامعا پانا, ەس بولعان كيەلى مەكەن. بالا بارسحاننىڭ تارتقان تاعدىر تاۋقىمەتى, ورىندالۋى بەيمۇمكىن ارمانى, وزگەدەن كورگەن قىساستىعى, وسىنىڭ بارىنەن كوكەيىنە بەرىك ورناپ قالعان كىسىلىك دەيتىن قاسيەتتى ۇعىم وسى جەردە قالىپتاسقان بولسا كەرەك. بۇل كورىنىستى شەراعاڭ «مىڭبۇلاق» دەيتىن اڭگىمەسىندە «ەسكى قىستاۋ – بۇل ەلدىڭ بۇرىنعى مەكەنى. بۇل ولكەنى جۇرت مىڭبۇلاق دەيدى. بۇرىن ءار سايدىڭ بويىندا بەس-التى ۇيدەن اتا-اتا ەدى, بەرتىندە كوشە دەگەن شىقتى دا, ەل ەجەلگى جۇرتىن تاستاپ, قازداي ءتىزىلىپ, تىڭ جەردەن كوشەسى بار قونىس سالدى.   ەسكى قىستاۋدىڭ ساۋدىراعان قاڭقاداي دۋالدارى عانا قالدى دا, بىرتە-بىرتە ولار دا مۇجىلە-مۇجىلە قۇلاپ ءبىتتى.  ەسكى قىستاۋدىڭ ورنىن بىزگە باتىرحان مۇرتازا ۇلى كورسەتتى. سول جەردە شەراعا جايلى شىندىق شەرتىلدى. باتىرحان قاريا اڭگىمەنى اعاسى شەرحاننىڭ ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن شاعىنان باستادى. تالايدى كورگەن ءتىرى شەجىرە تۇلعا تۋرالى تولعانا كەلىپ, «اي مەن ايشا» كىتابىندا بەينەلەنگەن شىندىقتاردى تاعى دا ۇستەمەلەدى. كىتاپتاعى الگى «رىسقۇلشينا... ستالينگە قارسى...» دەگەن سوزدەردىڭ اقيقات استارى وسى جولى تاعى دا اشىلا تۇسكەندەي ەدى.  – شەرحان ماسكەۋدەن وقۋدان كەلگەندە, وزىمەن بىرگە قارا شابادان الا كەلدى. سويتسەك, ونىڭ ءىشى تولعان حاتتار ەكەن. ءوزى الماتىعا كەتەردە شەشەمە «مىنا قاعازداردى ءار كوكتەم سايىن جايىپ تۇرىڭىز. ايتپەسە ءب ۇلىنىپ كەتەدى. ەل بۇل حاتتاردى ءالى ىزدەيدى عوي» دەپ قاتتى تاپسىرىپ كەتكەن. اعاي الماتىعا كەتكەن سوڭ, قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ الگى حاتتاردى وقىدىم. سوندا مىناداي ءبىر جاعدايعا تاڭعالدىم. قۋانىشباي دەگەن تۋىسقانىمىز بار ەدى, بۇگىندە مارقۇم بولىپ كەتتى. سول قۋانىشباي اعامىز اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە, شەرحانعا حات جازىپتى. ءوزى جازا المايتىن ەدى, جانىنداعى جولداستارىنا جازدىرعان عوي. اماندىق-ەسەندىكتەن سوڭ جازىلعان « ۇلى ءستاليننىڭ قامقورلىعىمەن اسكەر قاتارىندا ءجۇرمىن» دەگەن جولدار بار ەكەن. شەرحان وسى سويلەمدى تۇتاستاي قىپ-قىزىل سيامەن سىزىپ تاستاپتى. جاقتىرماعانى كورىنىپ تۇر. ورىمدەي جاس بولسا دا كەۋدەسىندەگى كەك قاتىپ قالعان ەكەن عوي. ءبىزدىڭ جازعان حاتتارىمىزدى دا تۇزەتكەن, تولعان قاتە, دەپ كۇرسىندى قاريا. تالاپتى اۋىلى ەلۋىنشى جىلدارى قۇرىلعان. بۇگىندە مىڭبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. ايگىلى جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعان اۋىلى, مىنە, وسى. «ەسكى قىستاۋدىڭ» حالقى بۇگىندە سول تالاپتىدا تۇرادى. شەراعانىڭ «پاريجدە بولدىم – پاريج تۇسىمە كىرمەدى. مىسىردا بولدىم – مىسىر تۇسىمە كىرمەدى. قىتاي, موڭعولستان, ءۇندىستان, پاكىستان, يران باردىم. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى تەحاستا, چيكاگودا, نيۋ-يوركتە بولدىم – ولار دا تۇسىمە كىرمەدى. باياعىدا ماسكەۋدە بەس جىل وقىدىم – ونى دا تۇسىمدە كورمەدىم. تۇسىمدە ىلعي بالالىق شاعىمدى كورەمىن. تۇسىمە كۇن سايىن مىڭبۇلاق كىرەدى. تۇسىمدە اقسۋ-جاباعىلىنى كورەمىن. تۇسىمدە ىلعي تۋعان ءۇيىمدى كورەمىن», دەپ ەلجىرەيتىنى بار عوي... باتىرحان اقساقال ەجەلگى «ەسكى قىس­تاۋ» جايىنان اڭگىمە شەرتتى. بالا بارس­حانمەن تەتەلەس وتكەن بالالىق شا­عىن ەسىنە الىپ تەبىرەندى. «ول كەزدە ساي-سايدىڭ جاعاسىندا وتىرامىز. بۇلاقتا سۋ كوپ. ءبىر-ەكى ءۇي ءبىر بۇلاقتى يەمدەنىپ وتىراتىن. اكەمىز مۇرتازا وسى جەردەن ۇستالىپ كەتكەن. كەيىن شەرحان ەسەيىپ, وقۋعا ارالاسا باستاعاندا «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ ادامدار كوپ كەدەرگى كەلتىردى. كەيىن بەكتوبە دەگەن جەرگە شەشەمنىڭ ناعاشىلارىنىڭ قولىنا كوشتىك. ءوز ناعاشىلارىمىزدىڭ ءبارى دە ايدالىپ, سوتتالىپ كەتكەن», دەدى. تاريحتىڭ تىلسىم قاباتتارىندا سان ءتۇرلى سىر بۇگۋلى. تاسقا باسىلماعان, حاتقا تۇسپەگەن شەجىرە ءالى دە ەل جادىن­دا. زامانىندا تالاپتى اۋىلىن وتىز جىل باسقارىپ, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگى­رى­نەن اسقان قادىرمەندى قاريا راحمان مىر­زاح­مەتوۆ تە اسەرلى اڭگىمەسىمەن ءبولىستى. – بۇل دا بالا كۇنىمىزدە ەستىگەن اڭگىمە ەدى. «ەسكى قىستاۋدان» ءبىر-ەكى شاقىرىم جەردە بەكەت بولعان ەكەن. ودان كەيىن شاقپاق جاقتا ءبىر بەكەت بولعان دەيدى. بۇل جيىرماسىنشى جىلدارى بولۋ كەرەك. سوندا كەرۋەندەر وسى جولمەن ءجۇرىپتى. سونداي-اق, كەرۋەنشىلەر بەكەتتە ات اسىرايتىن بولعان. سەبەبى, الىستان ارىپ-اشىپ كەلە جاتقان اتتى وسى بەكەتكە دەيىن ءمىنىپ كەلەدى دە, ونى قالدىرىپ, دايىن تۇرعان ەكىنشى اتتى ءمىنىپ كەتەدى ەكەن. بىراق, ءبىر وكىنىشتىسى سولاردىڭ ءبارى جويىلىپ كەتتى. بەرتىنگە دەيىن بەكەت ۇيلەرىنىڭ كۇيگەن كىرپىشتەرى شاشىلىپ جاتۋشى ەدى. قازىر ول دا جوق, – دەيدى قاريا. كەرۋەن دەمەكشى, وسى «ەسكى قىستاۋ­دىڭ» ىرگەسىندە جىبەك جولى بولعان دەيدى. بىراق حالىق ونى شاڭداعى كوتەرىلىپ جاتقانىنا قاراپ قاراجول اتاپ كەتىپتى. الىپ تاۋلاردىڭ اڭعارىندا ورنالاسقان جۋالىنىڭ قويناۋى قۇت-قازىناعا تولى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. قاراجول جايلى اڭگىمەنى باتىرحان اقساقال جالعادى. «بالا كۇنىمىزدە كەيبىر ادامداردىڭ ءپىل ءمىنىپ جۇرگەنىن كورەتىنبىز. سويتسەك, ولار الىس­تان كەرۋەن تارتىپ كەلە جاتقان ۇندىستەر ەكەن. بۇرىن-سوڭدى بىزگە ءپىل دەگەن تاڭسىق بولاتىن. اۋىل ادامدارى بۇعان قىزىعىپ, ءتىپتى بالا تاپپاي جۇرگەن ايەلدەر ءپىلدى اۋليەسىنىپ, استىنان وتەتىن. ال ۇندىستەر قاراجولدىڭ بويىندا ءبىراز ايالداپ, ساپارىن ءارى قاراي جالعاستىرۋشى ەدى», دەپ ەستەلىك ءوربىتتى. تالاپتى اۋىلىندا بۇگىندە سەگىز جۇز­دەن استام ادام تۇرادى. ال ۇكىمەت باع­دار­لاماسى ارقىلى نەسيە العان 44 شارۋا ءسۇت باعىتىندا جۇمىس اتقارىپ وتىر ەكەن. اۋىل تىرشىلىگى وسى. اڭگىمە بارىسىندا راح­مان اقساقال شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعان اۋى­لىنا تالاي كومەگى تيگەنىن ايتتى. اۋىل­عا جول, مەكتەپ, مەشىت سالدىرۋعا ىقپال ەتىپتى. تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان پارىز بەن قارىز ارقالاپ الىس جولعا شىق­قان اياۋلى ازامات توپىراقتىڭ كيەسىن ساقتاپ قالدى. ەسكى قىستاۋ... بۇل جەردەن كەش باتىپ, جۇلدىز جارىعى تۇسەر-تۇسپەستە قايتتىق. مۇلگىگەن تىنىشتىق مۇڭعا بولەيدى. ەسكى قىستاۋ ەگىلە سىر شەرتەدى. مۇرتازانىڭ اكەسى بەردىمبەت تە وسى جەردى جايلاپتى. ۋاقىتىندا «بەردىمبەت سايى» دەگەن بولعان ەكەن. ەندى قازىر قۇبا دالا ءبارىن بويىنا ءسىڭىرىپ, سىر بىلدىرمەي تۇر. اۋىق-اۋىق تامشىلاپ تۇرعان جاڭبىر سوعىستان قايت­پاي قالعان شەراعا كىتابىنداعى ورحا مەن نوحانىڭ كوز جاسى سياقتى. تابانىمىزدى تەسىپ وتەردەي تاستار كولحوز باستىق تاسقوجانىڭ تاس مىنەزدى تا­كاپ­پارلىعىنداي. «انام ايشانىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, مەن تۋعان اكەم مۇر­تازانىڭ قازاسىن ەستىرتكەندە دە جىلاماپپىن. اتاقتى وتىز جەتىنشى جىلى «حالىق جاۋى» اتانىپ, سوتتالىپ كەتكەن اكەم مۇرتازا شامادا 1940 جىلى قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن ء«دالنىي بوستوك» دەگەن جاقتا, زەيا دەگەن وزەننىڭ بويىندا, نۋ ورماندا اعاش كەسىپ جاتقاندا, ۇستىنە قاراعاي قۇلاپ كەتىپ, باسىپ قالىپ, سودان اجالى جەتكەن. سول سۋىق حاباردى جۇرت جينالىپ كەلىپ, انام ايشاعا ەستىرتەدى عوي. بەي­شارا ايشا ات بەلىنە تۇسەتىن بۇرىمىن تار­قاتىپ, قالىڭ قولاڭ شاشىن جايىپ جىبەرىپ, قىزىل شىرايلى, اي ديدارلى بەتىنە تىرناق سالىپ, قاناتقاندا, مەن ونىڭ بەتىن ءسۇرتىپ تۇرىپپىن». مۇندا ءبارى دە بولعان. ەندى قازىر ءبارى دە كوشكەن ەلەس, وشكەن ساعىم ىسپەتتى. تەك بالا بارسحاننىڭ جانارىن مۇڭ تورلاعان كەيپى كوز الدىمىزدان كەتپەي قويعان.

حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان» 

جامبىل وبلىسى