ءىس-شارانىڭ شىمىلدىعىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ «ۇرپاقتار ۇمىتپايدى» تاقىرىبىمەن اشىپ, بۇل كۇننىڭ قازاق تاريحىندا قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
«ەل تاريحىندا ەلەۋلى ورىن العان اسا ايانىشتى كەزەڭدى ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تاريح. ۇمىتىلمايتىن تاريح. ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر جايت, ءبىز بۇل كۇندى ون بەس وداقتاس مەملەكەتتىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ازالى كۇن رەتىندە قابىلدادىق. بيىل جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, وسى كۇندى ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, قۇربان بولعاندارعا قۇرمەت كورسەتىپ كەلە جاتقانىمىزعا. سودان بەرگى جاسالعان شاراپاتتى شارالار, ىزگىلىكتى ىستەر كوڭىلگە قۋانىش, جۇرەككە جۇبانىش سىيلايدى. وسىندايدا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن تىركەس تىلگە ورالادى. قاراپ وتىرساق, قازاقستان مەن ونىڭ باۋىرىنا جيىلعان ءارتۇرلى ەتنوستار اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن سياقتى نەشە ءتۇرلى ناۋبەتتى باستان وتكەردى. كوزگە جاس, كوڭىلگە شەر ۇيالاتاتىن قايعىلى كەزەڭ قابىرعامىزدى سوگىپ, قاتارىمىزدى ازايتىپ كەتكەنى جانعا باتاتىن جاراقات. سەبەبى, ەلىمىزدىڭ سانى 1914-1916 جىلدارداعى ساناق بويىنشا 6 ملن بولىپ, تۇركى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىندا تۇرعان بولسا, ناۋبەتتەن كەيىنگى سانىن تىپتەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. قازاقستان تەرريتورياسىندا بولعان ءتۇرلى لاگەرلەر, «گۋلاگتىڭ» ءبىر ۇلكەن جۇيەسى «كارلاگتىڭ», اقمولا ايماعىنداعى «الجير-ءدىڭ» بولۋى قازاق سانىنىڭ كەمۋىنە اكەلىپ سوقتى.
31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتالىپ وتەتىندىگىن جانە دە باسقالارمەن سالىستىرعاندا اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلعانىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى», دەدى ول.
ودان كەيىن ءسوز العان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ۇلتتىڭ جادى جايىندا پايىمدى پىكىرىن ورتاعا سالدى.
«ۇلتتىق سانا تاريحي سانا ارقىلى قالىپتاسادى. ءاربىر ۇلتتىڭ يممۋنيتەتى بولادى. سول يممۋنيتەتتى ساقتايتىن, ۇلتتىق كودتى دا, ۇلتتىق جادىنى دا ساقتايتىن ۇلتتىڭ زيالىلارى. ءبىز رەپرەسسيا جىلدارىندا سول زيالىلارىمىزدان ايىرىلعاندىقتان تاريحي جادىمىزدى دا جوعالتىپ الا جازدادىق», دەدى ول.
«ساكرالدى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ابدىعالي ۇلى بۇگىنگى جاستاردىڭ بويىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا دەگەن قۇرمەت بولۋى كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتىپ, ءالى دە اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىستاردىڭ كوپ ەكەنىن العا تارتتى.
«بۇگىنگى كۇن, ياعني 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ اتالىنعانىمەن, ءبىز بۇل كۇنى كەڭەستىك ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قۇربان بولعانداردىڭ بارلىعىن ەسكە الامىز. قۇرباندارعا ارناپ اس بەرىلەدى, ءتۇرلى قالا, اۋىل, اۋدانداردا ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەرىپ, كينو ءتۇسىرىلىپ, كىتاپتار شىعارىلۋدا. مەنىڭ ويىمشا, بىزگە ەڭ ءبىرىنشى تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ولاي بولماعان جاعدايدا ءبىز اشارشىلىقتىڭ قانداي بولعانىن سەزىنە المايمىز. ول ءۇشىن ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ اتالارىنىڭ ىشىنەن اشتىقتا قىرىلعاندارى بولسا, سولاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ كەرەك. سوندا ناقتى سانىن ايقىنداۋعا جەڭىل بولادى. سەبەبى, بابالاردى ۇمىتپاۋ كەرەك, ۇلىقتاۋ كەرەك. سول ءۇشىن اشارشىلىقتى ۇرپاققا سەزدىرەتىن مۇراجايلار, تولىمدى زەرتتەۋلەر قاجەت. تاعى ءبىر ۇلكەن تاقىرىپ – اشارشىلىققا قارسى بولعان كوتەرىلىستەر. وسىعان وراي ءبىز سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى ىزدەنگەنىمىزدە, كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردىڭ كوبى ءالى كۇنگە اقتالماعان. ءباسپاسوز بەتتەرىندە اشارشىلىققا قارسى كوتەرىلىسكە شىققاندار دەپ ولار جايلى, ولاردىڭ ەڭبەگى جايلى ءتۇرلى ماقالالار جارىق كورۋدە. ال قۇجات جۇزىندە ولار ءالى «بانديت» دەپ تۇر. ەگەمەندىگىن العان ەل بولعان سوڭ ەندى ولاردى زاڭ ارقىلى اقتاپ, ەسىمىن ەلگە قايتارۋ كەرەك», دەدى بەرىك ابدىعالي ۇلى.
سونىمەن قاتار, «ۇلاعات» مادەنيەت جانە دامۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قاماجان جۇماقاسوۆا دا, «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اققۇل ۇلى دا, قازاقستان ۇلتتىق ارناسىنىڭ اناليتيك-رەداكتورى نۇربەك بەكباۋ دا تاقىرىپ توڭىرەگىندە ورامدى ويلارىن ورتاعا سالدى.
راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان»