ساۋات دەگەن بار, ءبىلىم دەگەن بولەك. ءبىز الەم حالىقتارىنىڭ اراسىندا ساۋاتتىلىق رەيتينگىندە 11- ورىندا تۇرمىز. شۇكىر قۇدايعا, حالقىمىزدىڭ 99,6 پايىزى ءارىپ تانيدى. ال ءبىلىمدىمىز دەپ ايتا الامىز با؟ مىسالى, قارجىلىق ءبىلىم تۇرعىسىنان. مەن ايتا المايمىن. سەبەبى, جىل سايىن جاڭا اتپەن شىعاتىن قارجىلىق پيراميدالارعا بار تاپقانىن سالىپ, ودان وپىق جەپ, اقشاسى كۇيىپ, ينسۋلت الىپ, نەسيەسىن جابا الماي تۋىسىمەن ات قۇيرىعىن كەسىسكەن اعايىن وتە كوپ. بيىل Qwestra World (كۆەسترا ۋورلد) دەگەن قارجىلىق كومپانيانىڭ داقپىرتى ءجۇرىپ تۇر. اڭقاۋ قوعام ولاردىڭ «سەن – ينۆەستورسىڭ» دەگەنىنە سەنىپ, جيعان-تەرگەن بار اقشاسىن سوندا سالۋدا. كولىك الۋعا, ءۇي الۋعا, بيزنەس اشۋعا دەپ جيناعان قورداعى قارجىنىڭ ءبارىن وسى كومپانيانىڭ شوتىنا سالىپ, ودان از ۋاقىتتا پايدا كورەمىن دەپ الدانىپ وتىر جانە الدانعالى جاتىر. وسى كۆەسترا تاقىلەتتەس قازاقستانداعى كومپانيانىڭ ورتا دەڭگەيلى مەنەدجەرىنە ءوزىنىڭ ارتىنا تىركەلىپ, قوسىلعاندار 12 ميلليون دوللار جيناپ بەرىپتى. ءبىز تولىق كولەمدە اقشانىڭ كولەمىن بىلە المايمىز, ول – قيساپسىز. ەندى وسى كۆەسترا سەكىلدى كومپانيالار وزدەرىن يسپانيادا ورنالاسقانبىز دەگەندەرىمەن, نەگىزگى مەكەنجايى ۆيرگين ارالدارى سەكىلدى وففشوردا ورنالاسقان. ايتايىن دەگەنىم, قانشاما حالىقتىڭ اقشاسى شەت ەل اسىپ, ءىزى جوعالىپ جاتىر. بۇعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟ ونسىز دا داعدارىس بولىپ جاتقاندا ءار ازامات ءوز قولىمەن اقشا تاپشىلىعىن جاساپ جاتىر. بۇل كومپانيالاردىڭ ءبارى دە قازاقستانعا ءبىر تيىن سالىعىن تولەمەيدى, دەمەك ءىس-ارەكەتتەرى زاڭسىز. شەتەلدىكتەر بىزگە اقشا بەرمەيدى, بىزدەن اقشانى الىپ كەتەدى. وسىنى تۇسىنەتىن كەز بولدى ەمەس پە؟ بۇعان دەيىن دە «حەليكس», «دەلس كاپيتال», «ينديگو» سەكىلدى كومپانيالار بولدى, «پايدانى تاباسىڭدار, تەك اقشاڭدى اكەلسەڭ بولدى» دەپ حالىقتان تەڭگەنى ميللياردتاپ جيناپ العان سوڭ, جابىلىپ قالدى. بۇلاردىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, تەرگەۋ جۇرگىزگەن بىرەۋ بار ما, بار بولسا, نەگە ايتىلمايدى؟ ءدال وسى ساتتە قازاق كۆەستراعا اقشا سالۋ ءۇشىن كرەديت الىپ, لومباردقا التىنىن وتكىزىپ, كولىك-ۇيلەرىن ساتىپ جاتىر. انە-مىنە دەگەنشە كۆەستردىڭ جابىلماسىنا كىم كەپىل بولا الادى؟ ول دا ۇرلەنگەن شار سەكىلدى جارىلادى, اقىرىندا ينسۋلت, ينفاركت العان اقشاسىز اعايىن قالادى. سودان سوڭ كىم جامان؟ ۇكىمەت جامان! سەبەبى, مۇنداي قارجىلىق كومپانيالاردى تەكسەرۋ كەرەك ەدى, توقتاتۋ كەرەك ەدى, حالىقتى قارجىلىق ساۋاتتاندىرۋ كەرەك ەدى دەيتىندەر شىعادى. حالىقتىڭ اقشاسىن الداۋمەن جيناپ الاتىن وسىنداي كۇماندى كومپانيالارعا قارسى زاڭدى شارالار قولدانىپ, ولاردىڭ ورىنسىز ويقاستاۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت.
بەكبولات تىلەۋحان, ءماجىلىس دەپۋتاتى