جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىن سىلكىنتتى, قاۋىرت قيمىلدارعا جول اشتى. دەرەۋ ەلشىل جاندار جۇمىلا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرىپ, جاس ءتىلشى, تاريحشى, ادەبيەتشى جىگىتتەر ءوز ۇيىمىن – بەيمەملەكەتتىك, بەيۇكىمەتتىك حالىقارالىق تۇركىتانۋ ورتالىعىن رەسمي تۇردە تىركەپ الدى. ۇزاق جىلدار بويى تىيىم سالىنعان, رۇقسات بەرىلمەگەن ماڭىزى وراسان زور ۇلتتىق مۇددە, الاش تاريحى, ءتول مادەنيەت سەكىلدى ۇلتتىق رۋح تۇعىرىنا قاتىستى ىرگەلى ماسەلەلەر دە جان-جاقتان كوتەرىلە باستادى. وسى ورايدا كوكەيدە تۇرعان ەڭ باستى تالاپ قازاقستاندا دەربەس, كەشەندى عىلىمي وردانى – شىعىستانۋ ينستيتۋتىن اشۋ ەدى. بۇل يدەيانى ماسكەۋدە جيىرماسىنشى جىلدارى اتىشۋلى كسرو عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى سانجار اسفاندياروۆ باسقارىپ وتىرعان كەزدە العاش بولىپ كوتەرگەن ساكەن سەيفۋللين بولاتىن. ونىڭ 1922 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىندا ەلىمىزدىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالعاننان كەيىن بىردەن ءبىرىنشى قولىنا العان ءىسى جانە 1922 جىلعى 6 جەلتوقساندا شىعارعان رەسمي ۇكىمەت قاۋلىسى – عىلىمي قاۋىمداستىقتار جانە عىلىمي مەكەمەلەر تۋرالى ەدى... ودان كەيىن بۇل تالاپتى ءوز كەزىندە مۇقاڭ دا (مۇحتار اۋەزوۆ), ق.ي.ساتباەۆ تا نەشە دۇركىن ماسكەۋ الدىنا ماسەلە ەتىپ قويعان-دى. كورشى وزبەكستان مەن تاجىكستان, ازەربايجان مەن گرۋزيا, كسرو-نىڭ باسقا كوپتەگەن رەسپۋبليكالارىندا اتالعان عىلىمي ۇيىمدار باياعىدا-اق اشىلسا دا, بىزگە كەلگەندە جوعارى جاق جۇمعان اۋزىن اشپادى. كەلەسى باستامالارىمىز – ءبىرىنشى تالاپقا تىكەلەي بايلانىستى: ءتول, كونە, بايىرعى تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى زەرتتەۋ ەدى. اتاپ ايتساق, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇلعاسىنا, رولىنە, ىلىمىنە باعىتتالعان القالى عىلىمي باسقوسۋ وتكىزۋ. قازىر مۇنى ايتۋ وڭاي. ول تۇستا ۇلى بابامىزدىڭ كەسەنەسى قويما رەتىندە پايدالانىلىپ, جالپى ءدىني ماسەلەلەردىڭ ءبارى رەسمي ساياساتقا كەرەعار, زياندى نارسەلەر بولىپ ەسەپتەلگەن ەدى عوي. ەكىنشى ءىس تە ودان اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس – قاۋىپتى سالا, قازاققا بۇيىرماي كەلە جاتقان تۇتاس گۋمانيتارلىق باعىت ءۇشىن ەڭ ىرگەلى بولىپ سانالاتىن كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ تاقىرىبى. ونداعان مونوگرافيا اۆتورى, تانىمال عالىم عۇبايدوللا ايداروۆ اعامىز ءوزىنىڭ وسى تاقىرىپقا ارنالعان بۇكىل ەڭبەگىن جۇمىستان بوس ۋاقىتتا, ءتۇن ۇيقىسى ەسەبىنەن, سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى جانە ەڭبەك دەمالىسى ۋاقىتىندا جازعانى كوز الدىمىزدا بولاتىن. كرەمل مۇنداي تاقىرىپتاردى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ رەسمي جوسپارىنا كىرگىزۋگە قاتاڭ تىيىم سالىپ كەلگەن ەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ وسى كەلەلى تاقىرىپقا ارناپ ديسسەرتاتسيا قورعاعانى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلىپ, قۋدالانعانى دا ۇمىتىلماعان-تىن... وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن عانا ادام قاتارىنا قوسىلا باستادىق دەپ جۇرگەن جۇرتتىڭ تاريحىن بىرەر مىڭ جىلدىق تەرەڭدىككە اپارىپ تىرەگەن عالىم كسرو بيىگىندە مىقتاپ ورنىققان ساياسي-يدەولوگيالىق جۇيەنىڭ كوبەسىن سوگىپ, قۇرساۋىن بۇزدى. بۇل ءۇشىن عالىم عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ءمينيسترى, عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتىنەن باستاپ, رەسپۋبليكا تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان بىرقاتار لاۋازىمدى ادامداردىڭ دا سوگىس العانىن ۇزىنقۇلاق زيالى قاۋىمعا ەستىرتكەن ەدى... دەگەنمەن, كوز قورقاق, قول باتىر. الدان شىققان كەدەرگىلەرگە قاراماستان, جاستارعا ءتان باتىلدىق پەن شابىتتان قۋات الىپ, قىزۋ ىسكە كىرىستىك. سول تۇستا عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار بولىمشەسىن باسقارىپ جۇرگەن اكادەميك رامازان سۇلەيمەنوۆ تە ءوز قامقورلىعىن ايامادى. قىسقاسى, ماسكەۋگە ءتيىستى ۇسىنىستار بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس (ينستيتۋتتىڭ, بولىمشەنىڭ, اكادەميا پرەزيديۋمىنىڭ قولداۋ حاتتارى تىركەلىپ) جولداندى. بىرنەشە ايدان سوڭ, كەلەسى جىلدىڭ كوكتەم ۋاقىتىنا تاياۋ ماسكەۋدەن جەدەل ۇكىمەتتىك تەلەفونوگرامما ءتۇستى. ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم. ءارى رۇقسات جوق, ءارى قارجىلاندىرۋ مۇلدە بولمايتىن بولدى... ينستيتۋت جانە جالپى اكادەميا جەتەكشىلەرى باعىنۋعا ءماجبۇر. باعىمىزعا ءدال سول تۇستا مىرزاتاي اعامىز جاڭا عانا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان ەدى. كومەكشىسى – جاس عالىم, ارىپتەس-دوس قىرىمبەك كوشەرباەۆ. كوپ ۇزاماي قىرىمبەكتىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, ءتيىستى قاعازدارىمىزدى تاپسىرىپ كەتتىك. ەرتەڭىندە-اق حابار جەتتى: «وسىنداي ۋاقىتتا ۇلكەن كىسى سىزدەردى كۇتەدى. 5 مينۋت ۋاقىتتارىڭىز بار». تاعاتىمىز قالماي جەدەل جەتتىك. ويىمىزدى دالەلدەپ, ۇسىنىستارىمىزدىڭ كوكەيكەستىلىگىن سيپاتتاۋ ءۇشىن وزىمىزشە دايارلانعانداي بولدىق... الايدا, مىرزەكەڭنىڭ كابينەتىنە كىرگەن ساتتەن-اق ءبىر جىلىلىق پەن اعالىق قامقورلىقتىڭ اياسىنا ەنىپ كەتكەندەي, اۋزىمىزدى اشىپ تا ۇلگەرمەدىك... بىردەن تۇڭعيىق تەرەڭ ويلى, پاراساتتى تۇجىرىمدى, ساليقالى اڭگىمە ارناسىنا قوسىلا كەتتىك. مىرزاتاي اعامىزعا ەشتەڭەنى ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى دە بولمادى, كەرىسىنشە, بىزگە بىلاي دەپ ەسكەرتتى: – ازىرەت سۇلتان بابامىزعا دا, كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەر تاقىرىبىنا دا بەت بۇرار ۋاقىت جەتتى. ەڭ ىرگەلى, اۋاداي قاجەت, وتە ماڭىزدى باستاما. مەن وسى ەكى شارانى دا ۇكىمەت اتىنان رەسمي تۇردە قولدادىم, ەكەۋىنە دە ءوزىم بارىپ قاتىسامىن. نە ىستەسە, ونى ىستەسىن! ەكىنشى رەت جۇمىستان شىعارىپ جىبەرمەس, قاشانعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا ءتاۋ ەتپەي, سيىنباي جۇرەمىز! كىرىسىڭدەر مىقتاپ, مەن قولدايمىن. قازىر عانا مۇنى ەسكە الۋ وڭاي. ءادىلىن ايتساق, بۇل ەڭ جوعارى, قاتاڭ ساياسي بيلىككە اشىق نارازىلىق بىلدىرۋمەن پارا-پار ەرلىك ءىس ەدى. قاناتتانىپ شىققان بىزدەر بۇل ىسكە بىلەك سىبانا كىرىستىك. قازىنادان قارجى بولماعان سوڭ, ەلدەن, دوستار-تۋىستاردان جيناپ, تۇركىستان مەن الماتىدا ەكى القالى جيىندى ويداعىداي وتكىزدىك. بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي, ەكەۋىنە دە قوناقتارىمىز تۇركيادان, فرانتسيادان, گەرمانيادان, پولشادان, تۋنيستەن, مىسىردان, اقش-تان, رەسەيدەن, قىتايدان, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن, يتاليادان جانە ت.ب. شەت مەملەكەتتەردەن كەلىپ قاتىستى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەكى جيىننىڭ ەكەۋىنە دە باس بايانداماشى رەتىندە قاتىسىپ, عالىمدارعا كىتابىن تابىس ەتتى. ءبىزدى دە قۇتقارعان وسى بولدى. ويتكەنى, كسرو-نىڭ اتا جاۋى سانالاتىن تۇركيامەن ول كەزدە بايلانىسقا شىعۋدىڭ ءوزى قىلمىسپەن تەڭ شەكتەن تىس ورەسكەل ارەكەت ەدى. اتالعان باسقوسۋلارعا اتاقتى تۇرىك عالىمدارى احمەت بيجان ەرجىلاسۇن, وسمان فيكري سەرتقايا, سايىم ساقاوعلۇ, تۇنجەر گۇلەنسوي, كەمال ەراسلاندار قاتىستى. ءبارى ءبىراۋىزدان: «بىزدە قازىر ەلجاندى جاقسى مادەنيەت ءمينيسترىمىز بار, سوندىقتان كونفەرەنتسيالارىمىزدىڭ قارارىنا «ەكى ەلدىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى كەزدەسسىن» دەگەن ۇسىنىستى كىرگىزەيىك» دەگەن وتىنىشتەرىن ايتۋمەن بولدى. ءبىز ماقۇلدادىق. دەرەۋ, ءبىر-ەكى اپتا ىشىندە تۇركيادان قازاقستانعا ولاردىڭ مادەنيەت ءمينيسترى نامىق كەمال زەيبەك مىرزا جەتىپ كەلسىن. ماڭىزدى جايت – ماسكەۋمەن كەلىسىمسىز, ماسكەۋدىڭ رۇحساتىنسىز. بۇل كسرو تاراماي تۇرعان تۇستا ەش اقىلعا سىيار قىلىق ەمەس. قاتاڭ مەملەكەتارالىق راسىمدەرگە قايشى تىرلىك... الايدا, ۇكىمەت تىزگىنىنىڭ ءبىر ۇشىن ۇستاپ وتىرعان مىرزەكەڭ ءدال وسىنى كوپ كۇتكەن سىڭايلى, كەز كەلگەن وققا قاسقايىپ توتەپ بەرگەن باتىرداي, قىڭق ەتپەستەن, ەكى ءمينيستردىڭ قول الىسىپ, شارتتاسۋىن ءوز قولىنا الدى. ەندى قوناق ءمينيستردىڭ ءوتىنىشىن دە ەسكەرىپ, ەكىجاقتى كەلىسىمگە «ەكى ەلدىڭ باسشىلارى – پرەزيدەنتتەرى» كەزدەسسىن دەگەن باپ كىردى. بۇل 1990 جىلدىڭ اياعى ەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي – اينالدىرعان ەكى-ءۇش ايدان كەيىن – كسرو-نىڭ بيلىك باسىنا جاي تۇسكەندەي توسىن جاعداي بولدى. تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال ساپارمەن كسرو قۇرامىنداعى قازاقستانعا كەلدى. جانە جاي كەلگەن جوق. جىل باسىندا عانا كسرو قۇرامىنداعى قازاق ەلىندە بۇرىن بولماعان جاڭا جوعارى لاۋازىم تاعايىندالعان. ول قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى دەپ اتالاتىن. ءوزال سول قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوناعى رەتىندە كەلىپتى. شۇعىل ەكى ەلدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىندە ەكىجاقتى كەلىسىمشارتتار جاسالادى. ولاردىڭ ىشىنە ناقتى تاپسىرما ەنگىزىلەدى: ۇكىمەت باسشىلارى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرى, بارشا ورتالىق ۇيىمدار جەتەكشىلەرى دە شۇعىل كەلىسىمشارتتارىن ءتۇزسىن دەگەن. ءوزال قايتقان سوڭ ەكى ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى, مينيسترلەرى, كوميتەت باسشىلارى, ءىرى ۇلتتىق كومپانيالار ديرەكتورلارى – ءبارى ءوزارا ەكىجاقتى كەلىسىمدەرىنە قول قويىپ, شەتەلگە ساپارلارعا شىعىپ نەمەسە تۇرىك ارىپتەستەرىن ەلگە كەلتىرىپ, قىسقاسى, قوس تۇركى مەملەكەتى ارالاسىپ-قۇرالاسىپ, مادەني, عىلىمي, ءبىلىم-بەرۋ, ەكونوميكا, اۋىلشارۋاشىلىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارجى, ەنەرگەتيكا جانە ت.ب. كوپتەگەن سالا بويىنشا بىتە قايناسا, قول ۇستاسا, قۇشاق جايا ورتاق ىسكە جۇمىلا باستايدى... قازىر, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ۋاقىت وتە, وسىنداي قىسقا مەرزىمدە وسىنشالىق الىپ سەرپىلىس جاساۋدى اقىل تارازىسىنا سالىپ, جان-جاقتى ويلاستىرىپ كورسەك, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, كوزسىز باتىرلىق تانىتقان ەڭ العاشقى مىرزەكەڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاعان ءجون. مەملەكەتتىك ساياساتتى كۇرت وزگەرتۋگە جانە دە جاي عانا وزگەرتۋ ەمەس, بىلايشا ايتقاندا, 180 گرادۋسقا, باسقا تىڭ جاققا بۇرۋعا, ەڭ بىرىنشىدەن, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرلىگى مەن كورەگەندىگى كەپىل بولعانى ايان. سونداي-اق, تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, ەل پرەزيدەنتىنە وسى قىرۋار دايىندىقتى, وراسان زور ىستەردى ۇيىمداستىرا باسقارىپ, قاداعالاپ, ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءبىر ادام بولدى. ول – جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەكەنى ۇلت تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن تاڭبالانارى حاق. وسىلايشا, ەشكىم كۇتپەگەن جەردەن, كەنەت تۇركيامەن بايلانىستار ماسەلەسى بويىنشا باۋىر ەلگە ەجەلدەن بىزگە قاراعاندا, تىلدىك جانە ادەت-عۇرىپتىق تۇرعىسىنان الدەقايدا جاقىن تۋىسقان ازەربايجان, تۇرىكمەنستاننان جانە باسقا كسرو تۇركى رەسپۋبليكالارىنان قازاقستان سۋىرىلىپ وق بويى العا شىقتى. ءوزالدىڭ كەلۋى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلۋىنا دا, ازىرەت سۇلتان بابامىزدىڭ كەسەنەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋعا دا, استانادا بەس جۇلدىزدى قوناق ءۇيدىڭ بوي كوتەرۋىنە دە, ونداعان جاڭا وندىرىستەردى اشۋعا دا, مىڭداعان جاس جەتكىنشەكتەردىڭ شەتەلدە ءبىلىم الۋلارىنا دا جول اشىپ بەرگەنى بەلگىلى. جەلتوقساندا جارق ەتىپ قىلاڭ بەرگەن جالىن لاپ ەتىپ قايتا جانعانداي بولدى. بۇل كسرو تابىتىنا قاعىلعان ەكىنشى شەگە ىسپەتتەس ەدى. كوپ ۇزاماي سول 1991 جىلدىڭ اياعىندا تاۋەلسىزدىگىمىز پاش ەتىلدى. بىردەن, 1992 جىلدان باستاپ باسقا دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋالار دەرەۋ قولعا الىندى. وسى جولدار اۆتورىنىڭ باسقارۋىمەن باسىندا شىعىستانۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ودان كەيىن دەربەس ينستيتۋت اشىلدى. بۇعان دا تىكەلەي مىرزەكەڭنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. وتاندىق جاس عالىمدار قىتاي مەن اراب, پارسى مەن تۇرىك, ءۇندى مەن كورەي, جاپون مەن موڭعول, اقش پەن ەۋروپالىق وداق عىلىمي قورلارى مۇراعاتتارىنان سۋسىنداۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولدى. شاكارىم ايتقانداي, اباي ارمانى ورىندالدى. جاس شاكارىمگە ۇلى ۇستازى كەزىندە قازاقتىڭ تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. زاماننىڭ قيىندىعى مەن تارلىعىنا قاراماستان, جاس شاكىرت ابايدىڭ تاپسىرماسىن جەرگە تاستاماي تۇركياعا ءبىرىنشى رەت بارىپ قايتقانىن بىلايشا ەسكە العان: «ىستامبۇلدا تاريح قورلارىن ساقتايتىن ورىنداردا بولىپ… تاريح اقتاردىم. ەرتەدەگى شىعىس اقىن-جازۋشى, ويشىلدارىنىڭ شىعارمالارىن تۇگەلدەي الدىم. گومەردەن باستاپ گرەك حالقىنىڭ ويشىل-فيلوسوفتارىنىڭ شىعارمالارىن, باتىس فيلوسوفتارىنىڭ شىعارمالارىن, ەرتەدەگى تۇرىك عالىمدارىنىڭ جازعان شىعارمالارىن, ءار ەلدىڭ لۇعاتتارىن, امەريكا جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن الدىم. دەمەك, مەنىڭ بۇل ساپارىم كوكىرەك كوزىمدى اشىپ, اڭساعان ارمانىما قولىم جەتكەن ساپارىم بولدى! بۇ دا ابايدىڭ ماعان اقىل-كەڭەسىنىڭ جەمىسى…». مىنەكي, وسىلايشا ۇزىنا تاريحىمىزعا كوز جۇگىرتۋگە, وي توقتاتۋعا ءبىز دە مۇرسات الدىق. ارينە, ەل اعالارىنىڭ ارقاسىندا. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەگى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەڭبەك جولى – ۇكىمەت مۇشەسى, ەلشى, بىرنەشە جوو رەكتورى, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ۇستاز رەتىندەگى قىزمەتتەرى – قالىڭ جۇرتشىلىققا جاقسى تانىس. سوندىقتان دا مەن ەرتەرەكتە, ۇستارانىڭ جۇزىندەي قاۋپى مول, زور كەزدە, قازاققا ءوز ەركى تيمەگەن تۇستا مىرزەكەڭ اتقارعان, ەل بىلىڭكىرەي بەرمەيتىن تىرلىكتەردى, كەيبىر ناقتى ىستەردى عانا ءتىزىپ شىقتىم. بۇگىنگى ءبىزدىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز بەن بەرەكەلى تىرشىلىگىمىز دە ازۋلى ارىستارىمىزدىڭ وسى تەكتەس كوزگە كورىنبەيتىن سانسىز ەرلىكتەرىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىندە ءسوز جوق. البەتتە, وسەر ەلدىڭ ەرلەرى عانا وسىلاي ارەكەت ەتسە كەرەك-ءتى.
ەردەن قاجىبەك, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور