قازاقستاندا تەڭدەسسىز جوبالاردىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعىنداعى ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى ىسكە اسىرۋ باستالدى
اقىلبەك كۇرىشباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
سوڭعى جىلدارى بىرقاتار كورسەتكىشتەر بويىنشا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەنىمدى ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزدى, وعان الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ءوزى كەدەرگى بولا العان جوق. بۇل مەملەكەت تاراپىنان جاساعان ەرەكشە قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الايدا, اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ءالى دە بولسا الەۋەتى جەتەرلىك, ونى حالىق يگىلىگىنە جاراتۋعا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باعىت كورسەتىپ بەردى. پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا سالاعا بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2014 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا ىشكى رىنوكتىڭ 80%-دان استامىن وتاندىق تاماق ونىمدەرى قۇراۋى ءتيىس.
وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شەشۋشى سالالارىنىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلۋدا. ناق وسى سالادا جاقىن جىلدارى سەرپىلىس جاساۋ قاجەت, بۇل الدىمىزعا مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەردى بارىنشا تولىقتاي شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى ءداستۇرلى سالا جانە تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. بارلىعىمىزدىڭ ەسىمىزدە, قازاقستاندا ميلليونداعان باس مال بولعان جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, اسىرەسە, ەت ءوندىرۋ بويىنشا ەلىمىز ەۋرازيا كونتينەنتىندە كوشباسشى دارەجەسىنە جەتكەن. جايىلىمداردىڭ كەڭدىگى مەن تابيعي جاعىنان ءارالۋاندىعى مالدىڭ ءار تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن ارقاشان ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسى سوڭعى جەتپىس جىلدا مال باسىنىڭ اۋىتقۋىمەن سيپاتتالدى, 1941-91 جىلدار كەزەڭىندە مال باسى جەدەل ءوستى, ال 1991-1997 جىلدار ارالىعىندا بىردەن ازايىپ كەتتى. سونىمەن قاتار, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك جانە ينستيتۋتتىق قولداۋدىڭ ارقاسىندا 2002 جىلى مال شارۋا-شىلىعى ءوز مۇمكىندىگىن قالپىنا كەلتىرە باستادى جانە قازىر جىل سايىنعى مال باسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 4-5 %-دى قۇرايدى.
دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءادىستەرى ءوزىن-ءوزى اقتاماعانىنا كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. سوندىقتان سالا مەن مال باسىن قارجىلاندىرۋدى بىرنەشە رەت ارتتىرعانىمەن, مال شارۋاشىلىعىندا ءتۇبىرلى وزگەرىس بايقالمادى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جالپى ءوسىمى ادەتتەگىدەي مال باسىنىڭ كوبەيۋى ارقاسىندا جۇرەدى.
ەكستەنسيۆتى تابيعي دامۋ جولى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكا ءۇشىن ابدەن قونىمدى ەكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق, مال باسىن كوبەيتۋ مەملەكەت پەن بيزنەستەن قاراجاتتى كوپتەپ تارتىپ مالدى كۇتۋ مەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن قولداۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ تومەنگى ونىمدىلىگىن مىناداي مىسالدان كورۋگە بولادى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 2002 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2009 جىلى 3 ەسەگە ارتىپ, وسى كەزەڭ ارالىعىندا مالدىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بۇرىنعىداي تومەن دەڭگەيدە قالدى.
مال شارۋاشىلىعى جاعدايىن تالداي وتىرىپ, تابىننىڭ تومەن ءونىمدىلىگىنىڭ ءۇش نەگىزگى سەبەبىن انىقتادىق. بىرىنشىدەن, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ماقساتتى سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ جوقتىعى. ەكىنشىدەن, مالدى قايتا تۇلەتۋدىڭ جۇيەسىزدىگى. ۇشىنشىدەن, ءتيىستى جەم-ءشوپ قورىنىڭ بولماۋى. بۇل مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن ەداۋىر از الۋعا اكەپ سوعادى.
اتالعان ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە شەشۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىقپالدى جانە مالدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعدارىمەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق دامۋ باعىتىن دۇرىس ارناعا سالىپ, ونى دامىتا الاتىن ماماندار توبىن تاڭداۋ قاجەت. وسىلايشا, ءبىز ءىرى كولەمدى سەلەكتسياعا كەلدىك. ء“ىرى كولەمدى سەلەكتسيا” تەرمينى ءبىز ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. 1980-90 جىلدارى كەڭەستىك سەلەكتسيونەرلەر قازاق كسر-ىندە مالدىڭ ساپاسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كەشەندى جانە قارقىندى جۇمىس باستاعان ەدى, الايدا, وكىنىشكە وراي, بۇل جۇمىس سوڭىنا دەيىن جەتكەن جوق.
دەگەنمەن, ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا جۇرگىزۋ قاجەت, ويتكەنى بارلىق ەلدەر ءوزىنىڭ تابىن ونىمدىلىگىنىڭ جوعارى ناتيجەسىنە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزىپ وتىر, ول ءۇشىن كوشباسشى ەلدەردىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىن الىپ, ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن ءوزىمىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەستەندىرىپ بەيىمدەۋىمىز ءتيىس.
بىرىنشىدەن, بىزگە ءاربىر مالدى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋعا جانە ونىڭ جاعدايىنىڭ دامۋىن قاداعالاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىندەي ەسەپتى رەتكە كەلتىرۋ جانە اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۇيە قۇرۋ قاجەت. اعىمداعى جىلى ەنگىزى-لەتىن اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۇيە ءبىر جاعىنان رەسپۋبليكا كولەمىندە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دەرەكتەر بانكىن قۇرۋدى, ال ەكىنشى جاعىنان شارۋاشىلىق سۋبەكتىسى دەڭگەيىندە سەلەكتسيالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋدا ءسوزسىز قولايلىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى.
سەلەكتسيالىق جۇمىستى بىردەن تۇبىرىمەن وزگەرتىپ جىبەرۋگە بولمايدى. ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى “قازاگرويننوۆاتسيا” اكتسيونەرلىك قوعامى جانىنان جاقىندا قۇرىلعان مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا اياسىندا سەلەكتسيالىق ۇدەرىستى ۇيلەستىرۋ قىزمەتىن جۇكتەدى.
ورتالىق جەتەكشى عالىمدار – سەلەكتسيونەرلەرمەن بىرگە, رەسپۋبليكانىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ وندىرىستىك قىزمەتى مەن اسىل تۇقىمدى جۇمىستارىنا كەشەندى تالداۋ جاسادى, ونىڭ ناتيجەسىندە ءىرى اۋقىمدى سەلەكتسيانىڭ پرينتسيپتەرىنىڭ وزەكتىلىگىنە جانە قاجەتتىلىگىنە كوز جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ شەشىمىمىزدى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بارلىق باسشىلارى قولدادى. قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 500 شارۋالار ىكس-ءتىڭ قامقورلىعىمەن جۇمىس جاساۋعا تىلەك ءبىلدىردى جانە ورتالىقپەن سەلەكتسيالىق ۇدەرىستى عىلىمي قولداۋ تۋرالى شارت جاساستى.
ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا جاقىن جىلداردا اسىل تۇقىمدى قىزمەتتە قازىرگى بار كوزقاراستاردى جانە تابىندى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ يدەولوگياسىن وزگەرتەدى. ونىڭ باستى مىندەتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا كوشۋ بولىپ تابىلادى, بۇل ءبىز بىلەتىن كلاسسيكالىق زووتەحنيكالىق عىلىمنان ەلەۋلى تۇردە ەرەكشەلەنەدى.
مىسالى, بۇگىن ءبىز “اسىل تۇقىمدى” مارتەبەسىن بەلگىلى ءبىر شارۋاعا بەرەمىز جانە بۇل ونىڭ ىشىندەگى بارلىق جانۋارلار اسىل تۇقىمدى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بارشامىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن الدىمەن بىزگە دامىعان مال شارۋاشىلىعى بار ەلدەردەگى سياقتى “اسىل تۇقىمدى مال” ماعىناسىن ەنگىزۋ قاجەت. ەگەر مال ونىمدىلىك دەڭگەيى بويىنشا تالاپتارعا, جەلىلىك پارامەترلەرگە ساي كەلسە, سوندا عانا بۇل مال قاي جەردە بولعانىنا قاراماستان, اسىل تۇقىمدى دەپ سانالادى جانە تابىندى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ جوباسىندا قولدانىلادى. مال ءاردايىم كاپيتال سالاسىندا وزگەشە قۇن رەتىندە قاراستىرىلاتىن بولسا, وندا ولاردى ۇستاۋ جانە كوبەيتۋ ءتيىستى دەڭگەيدە سۋبسيديالانادى. سوندا شارۋالار وزدەرىندە اسىل تۇقىمدى مارتەبەسى بار مالدار كوپ بولۋىنا ىنتالانادى. مۇنان باسقا, اسىل تۇقىمدى مالداردا ولاردى رىنوكتا ساتۋ كەزىندە ەرەكشە قۇندىلىق بولادى.
اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ساپاسىن وبەكتيۆتى باعالاۋ ءۇشىن بىزگە, سونداي-اق, تۇقىم ساپاسىنا تاۋەلسىز ساراپتامالىق باعالاۋ پرينتسيپتەرىن ەنگىزۋ قاجەت. ءبىزدىڭ 4 مامانىمىز گەرمانيادا تەرەڭدەتىلگەن دايىندىقتا ءوتتى, وعان شارت جاسالدى, ولار قايتىپ كەلگەن سوڭ ىكس مۇشەلەرىنە ءبىلىم بەرۋ بازاسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل جۇمىس شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتاردىڭ ادىستەمەلىك باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. جانۋارلاردى تۇقىمدىق باعالاۋدىڭ تاۋەلسىز ينستيتۋتىن قۇرۋ ءوز كەزەگىندە اسىل تۇقىمدى مالدى وتكىزۋ كەزىندە شارۋاشىلىقتاردى سۋبسيديالاۋ تۋرالى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ جوعارى دارەجەدەگى وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
كلاسسيكالىق كەڭەس جۇيەسىندە مالدىڭ ساپاسىن ءداستۇرلى باعالاۋ جۇيەسى الدەقاشان ەسكىرگەن. مال شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەردە مالدىڭ سانىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى رولگە يە بارلىق پارامەترلەردى ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مالدى كەشەندى يندەكستىك باعالاۋ قولدانىلادى. مىسالى, تۇياقتارى مەن اياقتارىنىڭ مىقتىلىعى, جەلىندەرىنىڭ ۇلكەندىگى جانە ت.ب. بىزدە مالدىڭ ساپاسىن باعالاۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى جوق, سوندىقتان دا تۇقىمىنىڭ ساپاسى تەكسەرىلگەن اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى اكەلۋگە ءماجبۇرمىز.
الداعى جىلداردا ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا بىرنەشە باعىتتار بويىنشا ءبىر ۋاقىتتا جۇرەتىن بولادى. ءبىرىنشىدەن, بيىل ءبىز ءتولىنىڭ ساپاسى بويىنشا باعالانعان 7 اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الاتىن بولامىز. ودان دايىندالعان ۇرىق ونىمدەرى شارۋاشىلىقتاردىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ايتا كەتەرلىگى, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى كريوكونسەرۆاتسيا تەحنولوگياسىن پايدالانۋشى جالعىز ەل. كريوكونسەرۆاتسيا كەزىندە تۇقىمدىق ماتەريالدى ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەلمەگەن.
ەكىنشىدەن, وسى بۇقالاردان تۇقىمدىق ماتەريالدى الۋ اتالىق بۇقالاردىڭ فيزيكالىق مۇمكىندىگىنە بايلانىستى ءبارىبىر شەكتەۋلى, سوندىقتان, “مال شارۋاشىلىعىنداعى ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا” باعدارلاماسىنا قاتىسۋشى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءبىز ءبىر ۋاقىتتا تۇقىم ساتىپ الۋدى دا جۇزەگە اسىراتىن بولامىز.
ۇشىنشىدەن, ەمبريونداردى تەلۋ تەحنولوگياسى نەگىزىندە اسىل تۇقىمدى مال باسىن جەدەلدەتىپ كوبەيتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاساتىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا, “زينچەنكو” جانە “رودينا” جەتەكشى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارىندا قازاقستان تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن كانادادان اكەلىنگەن سيىر-دونورلارمەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ەندى ءبىز, تەلۋ (ترانسپلانتاتسيا) تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جاسايمىز, ناتيجەسىندە مۇددەلى شارۋاشىلىقتار ءۇشىن ەمبريونداردىڭ قۇنى ارزان, تەحنولوگيا قولجەتىمدى بولادى.
ماسەلەن, بىلتىر 8 شارۋاشىلىقتىڭ كۇشىمەن عىلىمي ۇيىمدار بارلىعى 660 ەمبريوندى ۇرىقتاندىردى. ەسەپتەۋلەر وسىلايشا الىنعان بۇزاۋلاردىڭ يمپورتتالعان بۇزاۋلاردان ءبىرشاما ارزان ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, ولار سىرتتان اكەلىنگەن بۇزاۋلارعا قاراعاندا, ءبىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايىمىزعا بەيىمدى كەلەدى, گەنەتيكالىق الەۋەتى بويىنشا ولاردان كەم تۇسپەيدى. ءوزىمىزدىڭ ءونىمدىلىگى جوعارى مالىمىز كوبەيىپ, قولجەتىمدى بولعاندا, ءبىز شەتەلدەن باعاسى قىمبات تۇقىمدىق ماتەريالدى ساتىپ الۋدان باس تارتامىز. الايدا, ءبىز بۇدان تولىقتاي باس تارتا المايمىز, ويتكەنى سەلەكتسيا ءاردايىم اسىل تۇقىمدى مالمەن جانە گەنەتيكالىق ماتەريالدارمەن الماسىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى.
ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا شەڭبەرىندە سەلەكتسيالىق قىزمەتتى جوسپارلاۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ دە كوزدەلىپ وتىر. بارشامىزعا بەلگىلى, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى زاڭعا ءسايكەس شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق ءمارتەبەسىن الۋ ءۇشىن عالىمدارمەن بىرگە ازىرلەنگەن بەس جىل مەرزىمگە ارنالعان اسىل تۇقىمدىق جۇمىس جوسپارىن ۇسىنۋ ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكت زاڭناماعا سايكەس جوسپار نەگىزىندە جالپىعا بىردەي قابىلدانعان نورمالارعا جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن كوزقاراستارعا سايكەس اسىل تۇقىمدىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە ءتيىس.
سونىمەن بىرگە, اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ كورسەتكەندەي, كوپتەگەن باسشىلار مۇنداي جوسپارلارعا سالعىرت قارايدى. وسىعان بايلانىستى ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا شەڭبەرىندە سەلەكتسيالىق, اسىل تۇقىمدىق جۇمىستاردىڭ جوسپارىن ازىرلەۋگە, سونداي-اق ساراپتاۋعا قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتار ازىرلەنەدى. وسىلايشا, ولاردى ىسكە اسىرۋدى باقىلاۋ مەحانيزمى كۇشەيتىلەتىن بولادى.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا جەم-ءشوپ بازاسىن كۇشەيتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. ءبىزدىڭ عالىمدار جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەدى, مۇندا وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلدى جانە ازىق داقىلىنىڭ وندىرىلگەن جەرىنە بايلانىستى جەم-ءشوپ بىرلىكتەرىن ۇستاۋدىڭ ەسەپتەرى شىعارىلدى, ءوڭىرلەردىڭ تابيعي كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جايىلىم الاڭدارىنىڭ قۇرىلىمى بويىنشا ۇسىنىمدار دايىندالدى. سونىمەن قاتار, جەم-ءشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋدى سۋبسيديالاۋ ساياساتى ايقىندالدى, بۇل بارلىق شارۋاشىلىقتار ءۇشىن جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن ءتيىمدى جانە قارقىندى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان ءارى ءبىزدىڭ عالىمدارمىز ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە سەلەكتسيالىق ۇدەرىستەردى قامتاماسىز ەتۋمەن قوسا, جانۋارلاردى ازىقتاندىرۋ بويىنشا پراكتيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن بولادى.
ايتا كەتەرلىگى, كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى ەلدەر ىشىندە رەسەيدە, بەلارۋسسيادا جانە ۋكراينادا اسىلداندىرۋ ءىسى قارقىندى دامۋدا. بىزبەن كورشى ەلدەر وزبەكستاندا, قىرعىزستاندا, تاجىكستاندا جانە ءتۇركىمەنستاندا سەلەكتسيالاۋ جۇمىسى جاڭاشا قارقىن العان جوق. بىراق ولار وسىنداي جۇمىستاردى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزىنە باستادى. ءبىز ەرتە باستادىق جانە قازاقستان اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى رىنوگىندا وسى ەلدەردەن ىلگەرى تۇرۋعا قابىلەتتى. ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى ىسكە اسىرۋ جانۋارلاردى بىرەگەيلەندىرۋ جانە سويۋ پۋنكتتەرىن سالۋمەن قاتار جۇرەدى, ويتكەنى بۇل كومپونەنتتەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جانە ءبىر ناتيجەگە باعىتتالعان. ول ناتيجە – مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى ادىستەرىن ەنگىزۋ.
ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, قازاقستاندا ەڭ تومەن ەڭبەك ونىمدىلىگى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جانە ول 3 مىڭ دوللاردى قۇرايدى, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. الداعى پەرسپەكتيۆادا اتالعان كورسەتكىش اوك-ءتىڭ جانە ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋ جاعدايىن باعالاۋ ءۇشىن باستى ولشەم بولادى.
ەلباسى جولداۋىندا نەرۋدىڭ “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى” دەگەن ءسوزىن كەلتىردى. ءبىز اۋىر دا كۇردەلى جۇمىس باستاپ وتىرمىز. ول ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جاعدايدى قىسقا مەرزىمدە ءتۇبىرىمەن وزگەرتۋى ءتيىس. بۇدان باسقا جول جوق, سوندىقتان ءبىز بۇل جولدا جەتىستىككە جەتەتىنىمىزگە سەنىمدىمىز.
الماتىلىق ۇلەسكەرلەردىڭ ۇمىتتەرى ۇلكەن
داعدارىس سالقىنىنا ۇرىنعاندار ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرىلىس كومپانيالارى ەكەندىگى بۇگىندە ەكىنىڭ بىرىنە ايان. وسىعان قاراماستان, ۇلەسكەرلەردى باسپانالى ەتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلىپ, مەملەكەت بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن از قاراجات ءبولىپ جاتقان جوق. دەگەنمەن, ناتيجەسى قالاي؟ وسى جايتكە وراي, سارسەنبى كۇنى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ الماتىدا كەڭەس وتكىزدى.
ايناش ەسالي.
باسقوسۋعا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك نوكين, “تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى” اق ءتورايىمى نۇربيبى ناۋرىزباەۆا جانە “سامۇرىق-قازىنا” جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى” اق جانە ۇلەسكەرلەردەن ۇلەس العان قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسىپ, وڭ احۋالدار جونىندە اقپارلار بەردى.
ەڭ باستىسى, ۆيتسە-پرەمەر ۇستىمىزدەگى جىلى الماتىدا 16 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 4625 ۇلەسكەر باسپانالى بولاتىندىعىن مالىمدەدى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى وتكەن جىلى الماتىدا 25 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 4306 ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسى شەشىلگەنىن ەسكە سالدى. جالپى, بۇگىندە الماتىدا ءۇيلى بولۋدان ءۇمىتتى 8189 ۇلەسكەر بار. وتكەن جىلى ولاردىڭ قاتارى 12 441 بولاتىن جانە وسىنشاما ادامنىڭ قاراجاتى قۇيىلعان 64 قۇرىلىس نىسانى بار ەدى. ەگەر ەكى جىل بۇرىن قالادا 16 138 ۇلەسكەردىڭ قارجىسىنا سالىنۋعا ءتيىستى 132 نىسان بولسا, قازىر ولاردىڭ 33 نىسانى عانا قالعان. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ۇستىمىزدەگى جىلى 16 تۇرعىن ءۇي پايدالاۋعا بەرىلەتىن بولسا, كەلەر جىلى 17 نىساننىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ۇلەسكەرلەر تۋرالى “جىر” دا ءتامام بولۋى كەرەك.
قالاي دەسەك تە, قۇرىلىس سالاسىنداعى احۋال تۇزەلە باستادى. ماسەلەن, الماتى قالاسى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بيىل قالاداعى قۇرىلىس قارقىنى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 45,7 پايىزعا وسكەن.
قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قۇرىلىس سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە ۇلەسكەرلەرگە قاتىستى جاعداي تۇراقتالىپ, ءاربىر قۇرىلىس نىسانىمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن العا تارتتى.
قازىر الماتىدا ۇلەسكەرلەرگە قاتىستى احۋال تومەندەگىدەي. 2 623 ۇلەسكەردىڭ قاراجاتى سالىنعان “احسەل كەنت” جانە “اينەر سيتي” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى “سامۇرىق-قازىنا” اق ارقىلى اياقتالماق. 178 ۇلەسكەر كوزىن تىگىپ وتىرعان “جايلى-3” جانە “بەس تۇلعا” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن اياقتاۋعا “سامۇرىق-قازىنا” جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى” اق ارالاسقالى وتىر. 2 291 ۇلەسكەر قاراپ وتىرعان 7 تۇرعىن ءۇي كەشەنى سترەسستى اكتيۆتەر قورى ارقىلى قارجىلاندىرىلماق. سول سياقتى بيىل “گلوبال بيلدينگ كونتراكت” جشس جۇرگىزىپ جاتقان ء“ۇش توبە” كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا 20 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە العاشقى ترانش بولىنگەن. وعان قوسا “تاۋ سامالى” تۇرعىن ءۇي كەشەنى سترەسستى اكتيۆتەر قورى ارقىلى 10 ميلليارد تەڭگەگە تىكەلەي قارجىلاندىرىلۋدا. اتالمىش كەشەننىڭ قۇجاتتارى “بتا” اق-تان سترەسستى اكتيۆتەر قورىنا قاراي كوشىپ جاتقانى ءمالىم بولدى.
جوعارىداعى نىسانداردان بولەك, قۇرىلىسشىلاردىڭ ءوز كۇشىمەن 15 تۇرعىن ءۇي كەشەنى سالىنىپ جاتىر. بۇل نىساندارداعى ۇلەسكەرلەر 1928 ادامدى قۇرايدى. ونىڭ بيىل 12-ءسى ءبىتىپ, 1691 ادام قونىس تويىن تويلاۋى ءتيىس.
دەگەنمەن, قالادا قۇرىلىسى قاڭتارىلىپ تۇرعان ۇلەسكەرلىك نىساندار دا بار. قازىر “تريستار” (“قازترانسكومسەرۆيس” جشس) مەن “جايلى-2” (“سەرت” اق) تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇر. “سەرت” اق ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان قاراجاتىن كەرى قايتارىپ بەرۋگە شەشىم قابىلداسا, الداعى ۋاقىتتا ماسەلە تۋدىرىپ تۇرعان ەكى نىساننىڭ دا جاناشىرلارى تابىلماق.
جيىندا تالقىلانعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كەيبىر تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى بولدى. قالا اكىمدىگى بۇل جۇيە ارقىلى “ايگەرىم”, “جەتىسۋ-3”, “مەركۋرگراد-2” تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ قۇرىلىسىن مارەگە جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر.
بارلىق تاراپتار توعىسقان باسقوسۋدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ۇسىنىپ وتىرعان جۇيەنىڭ جاي-جاپسارى جان-جاقتى ايتىلدى.
– جاڭا جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى – اتالمىش جۇيە باسپانا الۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن قۇرىلىس ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. باعدارلاماعا سايكەس, تۇرعىن ۇيلەردىڭ تاپسىرىس بەرۋشىلەرى رەتىندە – استانا, الماتى قالالارى مەن وبلىس اكىمدىكتەرى بەلگىلەندى. بۇل جۇيە بانكتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتپەن نەسيەلەندىرۋدى كوزدەمەيدى. قارجى كوزدەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى اتالمىش بانك ءتورايىمى.
بۇگىنگى تاڭدا اتالمىش جۇيەگە قاتىسۋعا الەۋەتى بار 17 100 ادام بار بولسا ونىڭ 3 مىڭنان استامى الماتىلىقتار, ياعني ولار تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى اق-پەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ ۇلگەرگەن.
سونداي-اق, جيىن بارىسىندا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ “سايران”, ء“ۇش توبە”, “تاۋ سامالى”, “احسەل كەنت” شاعىن اۋداندارىنداعى نىسانداردىڭ قۇرىلىسى باتىس جىلۋ تاراتۋ كەشەنىن قايتا جاراقتاۋمەن, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, كارىز جۇيەسىنىڭ ماگيسترالدى-ينجەنەرلىك جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى قالا باسشىلىعى ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جوعارى جاقتان ماگيسترالدى-ينجەنەرلىك جۇيەلەردى دامىتۋدى قارجىلاندىرۋدى جىلدامداتۋدى سۇراپ وتىر.
الماتى.
قازاقستان-وزبەكستان: ىنتىماقتاستىق جولىمەن
باقىت بالعارينا.
الماتىدا ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان-وزبەكستان ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى 11-ءشى ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستانعا رەسمي ساپارى الدىندا ۇيىمداستىرىلعان ءماجىلىستە نەگىزىنەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى كەڭەيتە وتىرىپ, اۋىل ءجانە سۋ شارۋاشىلىعىنداعى جانە كولىك پەن گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستاندىق-وزبەكستاندىق كوميسسياعا پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رۋستام ازيموۆ باسشىلىق جاسادى.
ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى ماجىلىسىنە قاتىسۋشىلار قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى 2007-2016 جىلدارداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ورىندالۋ بارىسى جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىق ءناتيجەلەرىن كەڭىنەن تالقىلاپ, ءوزارا وي ءبولىستى. سونىمەن قاتار, كورشىلەس ورنالاسقان مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار مەن بايلانىستاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىگى دە اتاپ كورسەتىلدى.
ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 11-ءشى ماجىلىسىندە پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءومىرزاق شوكەەۆ “قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەسى – وزبەكستانمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.
– ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەلەشەكتە ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. ارينە, سونىمەن قاتار, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە وزگە دە سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناستاردى ورنىقتىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مول. مۇنىڭ جاڭا كەلىسىمدەر جاساۋعا دا كومەگى كوپ, – دەيدى ومىرزاق شوكەەۆ. ءوز كەزەگىندە وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رۋستام ازيموۆ ءوڭتۇستىك استاناداعى جىلى جۇزدەسۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنە ءوز العىسىن ءبىلدىردى.
رۋستام ازيموۆتىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتى ارىپتەس ەلدەر ىنتىماقتاستىعىن نىعايتاتىن, وعان يگى ىقپال ەتەتىن ماڭىزى زور وقيعا. ءوزبەكستاندىق ۆيتسە-پرەمەردىڭ ەسەپتەۋىنشە, حالقى تۋىستاس ەكى مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا ەشقانداي كۇردەلىلىك جوق, اراداعى ەكونوميكالىق جانە وزگە دە بايلانىستار دامۋىندا تۇراقتىلىق قالىپتاسۋدا.
وزبەكستاندىق ۆيتسە-پرەمەر ايتقانداي, سوڭعى ۋاقىتتا ىسكەرلىك ورتا بايلانىستارىندا بەلسەندىلىك ارتا تۇسۋدە. وعان ناقتى مىسالدار دا جەتكىلىكتى. بۇگىندە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا وزبەك كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن ءۇش جۇزگە جۋىق ساۋدا جانە قۇرىلىس كومپانيالارى جۇمىس ءىستەيدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ءوزارا ساۋدا بايلانىستارىن ودان ءارى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ويتكەنى, مۇنىڭ ءوزى ەكى ەلدىڭ الەۋەتىنە, كۇش-قۋاتىنا تولىقتاي سايكەس كەلمەيتىندەي.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى 1,2 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. مۇنىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە الدىڭعى 2008 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن الدەقايدا تومەن. ال, ەندى وزبەكستاننان قازاقستانعا كەلەتىن ينۆەستيتسيانىڭ بارلىق كولەمى 3,7 ميلليوندى قۇرادى. ءبىزدىڭ وتاندىق كومپانيالار بولسا ءوڭتۇستىكتەگى كورشىلەردىڭ ەكونوميكاسىنا 134,4 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا سالعان.
ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا دا جاڭا جوبالار قولعا الىنباق. تاشكەنتتە ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دىڭ فيليالىن جانە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشۋ ۇيعارىلۋدا. مادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا دا جاعىمدى جوبالار قولعا الىنباق. 2010-2011 جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرى ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى باعدارلاما جوباسى بويىنشا تاشكەنتتە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى قۇرىلىسىنا ارنالعان جەر ۋچاسكەسىن ءبولۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تەزدەتۋ جايى دا قوزعالدى.
الماتى.
ۋادە ۇدەسى
ۆەنەرا تۇگەلباي.
ەلباسى جولداۋىن ەلىمىز دامۋىن جان جۇرەگىمەن قابىلدايتىن, وعان وزدەرى تىكەلەي اتسالىساتىن ازاماتتاردىڭ قۋانا قابىلداعانىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى, جىل سايىن بولاشاق ۇرپاق پەن بۇگىنگى دامۋدىڭ باعىتىن ايقىنداپ كورسەتەتىن ەلباسى جولداۋلارىندا ەل شارۋاسىنىڭ بارلىق قىرلارى بايقاستالىپ, تارازىعا سالىنادى. حالىقتى ىنتالاندىرىپ سەرپىن بەرەتىن, العا قاراي تالپىنىسىن ارتتىراتىن قۇجات ەكەندىگىنە بۇل جولى دا ءبىر مارتە كوز جەتكىزگەندەيمىز.
ماسەلەن, 2004 جىلى, ياعني وسىدان 6 جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ “باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن” اتتى ەل حالقىنا جولداۋى نەگىزىندە حالىقتىڭ قالىڭ جىگىنىڭ تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن “تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى” ازىرلەنگەن-ءتىن. ازىرلەنگەن جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى بارىسىندا 11 ملن.شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. پرەزيدەنت اتالمىش جولداۋىندا ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 160 مىڭ وتباسى, ياعني جارتى ميلليوننان استام قازاقستاندىق جاڭا قونىستانۋشىلار اتانادى دەگەن بولاتىن. جوبانى جەتىلدىرۋ ءناتيجەسىندە 2008 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جانە بيۋدجەتتىك سالانىڭ ەڭبەككەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جيناق جۇيەلەرى ارقىلى جىلدىق مولشەرى 4 پايىزدان اسپايتىن الدىن الا تۇرعىن ءۇي زايمدارىن بەرۋگە قول جەتتى. وعان قوسا جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا باستالعان ماسەلەلەردەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇلەسكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇكىمەتكە مىندەتتەلدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جانە ۇلەسكەرلەر پروبلەمالارىن شەشۋگە قولداۋ بىلدىرۋگە 545 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. وسى جىلعى قاڭتار-جەلتوقسان ارالىعىندا جالپى اۋدانى 6832,4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل 2007 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 2,3 پايىزعا كوپ بولدى. ال 2009 جىلى سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ ەداۋىر بولىگى – 4819,8 مىڭ شارشى مەترى جەكە سالۋشىلار كۇشىمەن تۇرعىزىلسا, سونىمەن بىرگە 2792,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن الاڭ پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇعان الدىڭعى جىلدارى جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ جانە تىركەۋ ماسەلەلەرىن مەيلىنشە جەڭىلدەتۋدىڭ پايداسى تيگەن سەكىلدى.
قىزمەت بابىمەن بيىل كوپتەگەن “ساقالدى قۇرىلىستاردىڭ” قولدانىسقا بەرىلىپ, مىڭداعان ۇلەسكەرلەردىڭ قۋانىشقا كەنەلگەندەرىنە ورتاقتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سونداعى بايقاعانىم – بارلىعىنىڭ جانارىندا ءبىر-اق نارسە. ول – العىس. كوڭىلدەرىندەگى كورىكتى ويدى توگىپ تاستاماسا دا, العىستى سەزىمدەرىن جانارلارىمەن بىلدىرگەن قۋانىشتى ساتتەر. جىلدىڭ ورتاسىنان باستالعان بۇل قۋانىش ءالى كۇنگە جالعاسىن تابۋدا. قاقاعان سۋىققا قاراماستان, ءۇيدى تاپسىرۋعا كەلگەن اكىمنىڭ الدىنان الاقايلاپ شىققان اق جاۋلىقتى انالاردى كورگەندە, ولاردىڭ قۋانىشىن ءوزىڭ سەزىنگەندەي بولاسىڭ. مەملەكەت قامقورلىعىن سەزىنگەن قۋانىش يەلەرىنىڭ الدانباي, ماسەلەنىڭ وسىلاي “حەپپي ەند”-پەن اياقتالعانىنا ريزا بولاتىنى ءوز الدىنا, بۇل كەزدە ءوزىڭ دە حاباردى حالىققا جەتكىزۋگە اسىعىپ, قولىڭداعى قالامىڭ ەرىكسىز بيلەيدى.
29 قاڭتار كۇنى ەلباسىنىڭ ميلليونداعان قازاقستاندىقتاردىڭ الدىنا شىعىپ, تىكەلەي ەفيردە ءوز جولداۋىن جاريالاعانى ءمالىم. جولداۋدى ەل تۇرعىندارىنىڭ تايلى-تاياعى قالماي, ءبارى دە تىڭدادى. ويتكەنى, وندا اۋديتوريانىڭ كارى-جاسىن ويلاندىراتىن ورتاق نارسە – بۇگىنىمىز بەن ەرتەڭىمىز نە بولماق دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىلگەن بولاتىن. مەنىڭشە, كوپشىلىگى ءوزىن تولعاندىراتىن جايتتەرگە جاۋاپ تاپقان سەكىلدى. مەن دە ءوزىم ءۇشىن كوپتەگەن جاڭا اقپاراتتارعا يە بولدىم دەپ ايتا الامىن. مىسالى, وتكەن “ون جىلدا 350 مىڭ وتباسى تۇرعىن ۇيگە يە بولعان”. ءار وتباسىندا ورتاشا ەسەپپەن 5 جاننان بار دەپ ەسەپتەسەك, بۇل 1,5 ملن-عا جۋىقتاي ادامنىڭ باسپانالى بولعاندىعىن بىلدىرەدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى باسپانالى بولۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋدە. ءبىر سوزبەن ايتساق, قول قۋسىرىپ وتىرماي, تىربانىپ ەڭبەك ەتكەنگە مەملەكەت سەنىم ءبىلدىرىپ, قاناتىنىڭ استىنا الدى. ال مەملەكەتكە سەنبەي, ورتا جولدان تايقىپ كەتكەندەر دە بولدى. ولار مەملەكەتكە سەنىم ءبىلدىرمەگەندىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە دالادا قالدى. بىتكەن ىسكە ءبارى سىنشى, نۇكتەسى قويىلعان كەزدە ۇيگە تالاسۋ ماسەلەسى دە بوي كورسەتىپ جاتتى. “دايىن اسقا تىك قاسىق بولماي”, ەرىنبەي ەڭبەكتەنگەندەر عانا تابىسقا جەتەدى.
مەملەكەتكە سەنۋ, مەملەكەتتى العا جەتەلەيتىن ەل باسشىسىنا سەنۋ – وسى ەلدە ءتۇتىن تۇتەتىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان ارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز. ەگەر سەنبەستىك كورسەتىپ, العا قويىلعان ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە نەمقۇرايدى قاراپ, قول سىلتەسەك, بۇدان تەك ءوزىمىز عانا ۇتىلامىز.
گازەتىمىزدىڭ كوپتەگەن ساندارىندا ۇلەسكەرلەرگە ءۇي بەرىلگەندىگى تۋرالى حابارلار ءجيى شىعىپ تۇرعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان بىلەتىن بولار. وعان قوسا كوپتەگەن بالاباقشالار مەن باسقا دا قۇرىلىستار پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتتى. لايىم, جاقسى حابارلار لەگى تولاستاماسىن!