گازەتىمىزدىڭ بيىلعى كوكتەم ايلارىنداعى نومىرلەرىنىڭ بىرىندە ارىپتەسىمىز سەيفوللا شايىنعازىنىڭ «جاۋاپتى شاقتىڭ جۇگى اۋىر نەمەسە ءبىز تاۋەلسىزدىكتى قالاي ءتۇسىنەمىز؟» اتتى تولعانىستارعا تولى ماتەريالى جاريالاندى. وندا اۆتور تاۋەلسىزدىك حالىق الدىندا, تاريح الدىندا ۇياتقا قالماۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جۇكتەيتىنى, الايدا بۇگىنگى كۇنى قولدارىندا ازدى-كوپتى بيلىگى مەن بايلىعى بارلار وسى جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنە بەرمەيتىنى جونىندە وي-تۇيىندەر جاساعان بولاتىن.
سوندىقتان دا ونىڭ بۇگىنگى باسشى بەدەلىنە قاتىستى تۇجىرىمدارىن قۇپتاي وتىرىپ, وسى ماسەلە جونىندە كوكەيدە جۇرگەن كەيبىر ويلارىمىزدى قوسا ايتقاندى ءجون كوردىك. ءيا, ارىپتەس اتاپ كورسەتكەندەي, قازىر پايداسى مەن جاقسىلىعى وزدەرىنىڭ قارا باستارىنان ارتىلمايتىن لاۋازىم يەلەرىنىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سولاي بولا تۇرا ءوزدەرىن ەل مەن حالىقتىڭ قامىن جەپ ءجۇرگەن كەيىپتە كورسەتۋگە ۇمتىلاتىندارىن قايتەرسىڭ. بۇل ولاردىڭ مورالدىق-ادامگەرشىلىك بەينەلەرىن تومەندەتپەسە وسىرمەيتىنى بەلگىلى. مۇنداي توپتاعى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ كوپشىلىگى ءبىرىنشى كەزەكتە بار وي-ماقساتى مەن كۇش-جىگەرىن وزىنەن جوعارى تۇرعان لاۋازىم يەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا جۇمساۋعا تىرىساتىنىن دا كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك مىنەزبەن مۇلدەم قابىسپايتىنى تاعى دا شىندىق.
بۇلاردىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى دە, سالماعى دا جوق. مۇمكىن ولار وزدەرىن تاعايىنداعان, بەكىتكەن, وزدەرىنەن جوعارى تۇرعان باسشىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ تا جۇرگەن شىعار. بىراق بۇدان قوعامدىق ورتا مەن قاراپايىم تۇرعىندارعا كەلەتىن ەشقانداي پايدا بولماسا, ولاردىڭ مۇنداي جاعىمپازدىق ءىس-ارەكەتىنەن نە ءۇمىت, نە قايىر. ەڭ باستىسى, ولار وزدەرىنىڭ الدىنا بارعان ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىن, ەڭ قاراپايىم دەگەن تالاپ-تىلەكتەرىن ورىنداۋعا دارمەنسىز. نە بۇعان مۇلدەم قۇلقى بولا بەرمەيدى. مۇنداي سىرداڭ باسشىلار ءجونىندە حالىق بارى نە, ونىڭ جوعى نە, ءبارىبىر ەشتەڭە شەشپەيدى, وتىر عوي, ايتەۋىر دەگەن ويدا.
باسشى بەدەلى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جونىندە اڭگىمە قوزعاعان كەزدە اينالىپ وتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. بۇل ولاردىڭ وي-ورىستەرى مەن كاسىبي دەڭگەيلەرىنىڭ ءبۇگىنگى ۋاقىت پەن كەزەڭ تالابىنا سايكەس كەلە الماي جاتقانىنان تۋىندايدى. وسىنىڭ الدىنداعى جىلداردا رەسپۋبليكانىڭ كەيبىر ءوڭىرلەرىندە تۇتاس ءبىر رۋحاني سالانى, ىشكى ساياسات بولىمدەرىن, ونەر مەن ءمادەنيەت وشاقتارىن مال ماماندارى, دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى باسقاراتىن ءتاجىريبە پايدا بولدى. ارينە, مۇنى ايتقاندا مۇنداي ماماندىق يەلەرى تىكەلەي ادامدارمەن جۇمىس ىستەيتىن, جوعارى ساياسي ساۋاتتىلىق سىنعا تۇسەتىن ورىندارعا كەلمەسىن دەگەندى مەڭزەپ وتىرعانىمىز جوق. كەرىسىنشە, قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردا اتالمىش سالاعا وزگە ماماندىقتار ارقىلى كەلىپ, وزىنە مۇلدەم بەيتانىس ءىستى ويداعىداي باسقارىپ كەتكەن ىسكەر جەتەكشىلەر ءجيى كەزدەسەدى. ءارى بۇعان مىسالدار دا از ەمەس. دەگەنمەن, و باستاعى مال مامانى, اگرونوم نەمەسە دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى دەڭگەيىنەن اسا الماي قالعان, ءوزىنىڭ وي-ءورىسىن دامىتۋعا, ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن وسىرۋگە جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولمەگەن باستىقسىماقتار دا جەتەرلىك. تاۋەلسىزدىك پەن قوعامدىق-ساياسي دامۋ كوشىنە وزدەرىنىڭ قارا باستارىن ازىرلەي الماعان مۇنداي ورەسى تايىز جەتەكشىلەرگە اتالعان سيپاتتاعى وتە جاۋاپتى ۆەدومستۆولاردى باسقارۋدى جۇكتەۋ باسشى كادرلاردى سۇرىپتاۋ ىسىندەگى تەرىس قادام بولماسىنا كىم كەپىل؟!
ءومىردىڭ ءوزى كورسەتكەندەي, ولار حالىقپەن بەتپە-بەت كەلۋدەن, قاجەتتى جاعدايدا ءوزارا ۇنقاتىسۋدان بوي تاسالاپ جۇرەدى. قىزمەت بابىندا ەل الدىندا سويلەۋگە تۋرا كەلگەن ساتتە كوبىنە الدىن-الا جازباشا ازىرلەنگەن ءماتىندى وقىپ بەرۋمەن شەكتەلەدى. ارينە, ەشكىم دە باسشى بولىپ تۋمايدى. باسشى بولىپ قالىپتاسادى. باستى ماسەلە وسى قالىپتاسۋ ۇدەرىسىنىڭ تىم ۇزاققا سوزىلۋىندا. وسى ۇدەرىسكە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى بىرقاتار لاۋازىم يەلەرىنىڭ وزدەرىن-وزدەرى ازىرلەي الماۋىندا.
بۇگىندە اكتسيالار پاكەتى مەملەكەتتىكى بولىپ تابىلاتىن اق, جشس قۇرىلىمدارىن ءوزىنىڭ جەكە باس پايداسىنىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋگە پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىندەر دە جوق ەمەس. بۇل تاعى دا مەملەكەتشىلدىك مىنەزدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىندايدى. مۇنداي توپتاعىلاردىڭ باستى مۇراتى – قايتكەندە دە پايدا تابۋدىڭ ەبىن كەلتىرىپ, ەكى اساۋدىڭ كوزدەرىن ىزدەستىرۋ. وسى ماقساتتارىن قايتكەندە دە زاڭعا قايشى كەلە قويمايتىن ۇرىمتال تۇستارعا ءسايكەستەندىرۋ. سول ءۇشىن جانتالاسۋ. وسى ارقىلى وزىنە ءزاۋلىم ساراي سوعىپ, ەڭ قىمبات دەگەن شەتەلدىك اۆتوكولىكتەردى تاقىمدارىنا باسۋ. جۇپىنى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى ولاردىڭ ۇعىمىنا جات. وسى ورايدا ولاردىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيى مەن ءجۇرەكتەرىنىڭ ءتۇبىندەگى ويلارىنان حابار بەرەتىن ءبىر مىسالدى وقىرماندارعا ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
وتكەن ايلاردىڭ بىرىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى مالىك قۇلشار جەرگىلىكتى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءوزىنىڭ وتكەن جىلعى تابىس دەكلاراتسياسىن جاريالادى. سوندا وقىپ بىلگەنىمىز, ونىڭ وتكەن جىلعى تابىسىنىڭ جالپى مولشەرى 3 ميلليون تەڭگەنىڭ و جاق بۇ جاعىندا ەكەنى. ورال قالاسىندا جەكەشەلەندىرىلگەن ءۇش بولمەلى پاتەرى بار. باسقا جىلجيتىن دۇنيە-مۇلكى مەن تابىسى جوق. سونان سوڭ ءبىز وعان حابارلاسىپ دۇنيە-بايلىق قۋدى مۇرات تۇتپاعان سايلانبالى ورگان باسشىسىنا ريزاشىلىعىمىزدى ءبىلدىرگەنبىز. ءوز كەزەگىندە ول دا وسىعان بايلانىستى تۋىنداعان تەلەفوندار مەن قوڭىراۋلار توركىنى جونىندە ايتىپ ءوتتى. سونداعى ولاردىڭ ەستىگەنى «ءوزىڭىزدىڭ ەشتەڭەڭىز جوق ەكەنىن ءباسپاسوز بەتىندە ايتۋدان, كەدەيشىلىگىڭىزدى كورسەتۋدەن ۇيالمايسىز با, سول دا ماقتانىش بولىپ پا؟» دەگەن سياقتى ءسوزدەر ەكەن. ماكەڭ بولسا: «نەگە ۇيالامىن, سەندەردىڭ حان سارايىنداي قوس-قوس كوتتەدجدەرىڭ مەن باعاسى ۋداي جەكە مەنشىك شەتەلدىك اۆتوكولىكتەرىڭ ايلىق جالاقىلارىڭا الىنباعان شىعار, سول ءۇشىن مەن ەمەس, سىزدەر ۇيالۋلارىڭىز كەرەك ەدى عوي», دەپ جاۋاپ قايتارىپتى.
مىنە, مالىك يمانقۇل ۇلى تاراپىنان بايلىق پەن بيلىك قۋعان لاۋازىم يەلەرىنە وسىنداي قيسىندى جاۋاپ قايتارىلعان. ارينە, بۇل جەردە جۋرناليستىك ەتيكاعا ءسال قيعاشتاۋ كەلەتىن ءجايت ءۇشىن ول كىسىدەن كەشىرىم وتىنگەن بولار ەدىك. ويتكەنى, ءماسليحات حاتشىسى بىزگە بۇل ءجايتتى باسپاسوزگە شىعارۋ ءۇشىن ايتقان جوق ەدى. ءارى ءبىز وسى ارقىلى سايلانبالى ورگان باسشىسى مەن وعان قوڭىراۋ شالعانداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ نيەتىنەن دە اۋلاقپىز.
كەشەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ساياساتى قارا تابان كەدەيشىلىكتى ناسيحاتتادى. ومىرباياندىق پاراقشاعا سوتسياليستىك قۇرىلىستىڭ العاشقى جىلدارىندا كەدەي شارۋا مەن جالشىنىڭ وتباسىندا تۋىپ- ءوستىم دەپ جازۋ ماقتانىش بولاتىن. بۇگىنگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ مۇراتى مۇنداي كوزقاراسپەن سىيىسپايدى. بۇگىنگى باستى ماقسات, تاۋەلسىزدىك ماقساتى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋ بولىپ وتىر. وسىناۋ الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋ اق-ادال ەڭبەكپەن, ماڭداي تەرمەن ءار ادامنىڭ جەكە قارىم-قابىلەتىن دامىتا الۋى ارقىلى كەلگەنىنە نە جەتسىن.
حالىقتان بيىك ەشكىم جوق. حالىققا قىزمەت جاساۋ, تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتكە قىزمەت جاساۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ەل ءمۇددەسىنىڭ جەكە باس ءمۇددەسىمەن تەپە-تەڭ تۇرعانىنا نە جەتسىن. تاۋەلسىزدىكتەن تۋىندايتىن باسشى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ باستى ءمانىسى دە وسىندا بولسا كەرەك.
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.