تاعى ءبىر جىلدى تاريح قويناۋىنا قالدىرىپ, جاڭا جىلعا قادام باستىق. بۇل – وتكەن جىلعى جۇمىستارىمىزدى سارالاپ, العا قويعان ماقساتتارىمىزدى ايقىندايتىن كەز. 2009 جىلدىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا بەرگەنى از بولعان جوق. اتاپ ايتار جاقسىلىعى دا مول دەۋگە بولادى. سونىمەن, وتكەن جىل نەسىمەن ەرەكشەلەندى؟ ەندىگى اڭگىمەنى وسى تۇرعىدا ءوربىتىپ كورەلىك.
وركەنيەت كوشىنە بەت بۇرعان قىرۋار ءىستىڭ التىن ارقاۋى بولىپ ەسەپتەلەتىن عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق پروگرەستىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى ءبىلىم دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ول – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا العا ۇمتىلماي ارتتا قالۋ مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە, ۇلتتىڭ كەلەشەگىنە كەرى اسەر ەتەدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلعى حالىققا جولداۋىندا: “ەلىمىزگە ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق جاڭعىرتۋدىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قاجەت”, دەپ اتاپ وتكەن ەدى. بۇل تاپسىرمانى الدىمەن مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا كوڭىل بولمەي ورىنداۋ استە مۇمكىن ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر.
مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا ءتيىمدى تاربيە بەرۋ, زامان ولشەمىنە ساي وقىتۋ ماسەلەلەرى ۇلتتىق دامۋمەن تىعىز بايلانىستى جانە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اجىراماس بولىگى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, 1991 جىلى قازاقستاندا 8743 بالاباقشا جۇمىس ىستەگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا سونىڭ 4868-ءى, (55,6%) جەكەشەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن. سودان كەيىنگى توعىز جىل ىشىندە ەلىمىز بويىنشا بالاباقشا سانى 7599 بىرلىككە ازايدى. تەك 2001 جىلدان باستاپ بالاباقشا جەلىسىنىڭ سانى كوبەيىپ, قۇلدىراۋ ورلەۋگە ۇلاسىپ, 1167-گە جەتتى.
2001 جىلمەن سالىستىرعاندا قازىرگى ۋاقىتتا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسىنىڭ سانى 750-گە ءوستى. ونىڭ 55-ءىنىڭ قۇرىلىسى جاڭادان سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلسە, 131 بالاباقشا جەكەلەر ەسەبىنەن اشىلدى. ال بۇرىن بار 564 بالاباقشا قايتا ىسكە قوسىلدى.
قازىر وتانىمىزدا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ 37%-ىن قامتيتىن ءارتۇرلى تيپتەگى 4568 بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى, بۇل كورسەتكىش 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,4%-عا ارتىپ وتىر. وسىلايشا, قالاداعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ ورتا ەسەپپەن العاندا — 43,2%, اۋىلداعى بالالاردى قامتۋ 17,8%-دى قۇرايدى.
اۋىل مەكتەپتەرى جانىنان اشىلعان 2651 شاعىن ورتالىقتاردا 68038 بالا تاربيەلەنۋدە. نەگىزىنەن وعان از قامتىلعان وتباسى بالالارى تارتىلىپ وتىر.
مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋدىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى قوستاناي (90%), قاراعاندى (68,7%), اقتوبە (63,3%) وبلىستارىندا بولسا, وڭتۇستىك قازاقستان (13,5%), الماتى (20,4%) وبلىستارىنداعى ناتيجە تومەن.
دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن سەڭ قوزعالدى. بىراق بالاباقشاعا كەزەكتە تۇرعاندار سانى ازايار ەمەس (260 مىڭ). پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وتكەن جىلى تىكەلەي تەلەجەلىدە بۇل ماسەلەنى باسا ايتىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, وبلىستىق جانە استانا, الماتى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرىنە مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ حالىق ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋىن, قىسقا مەرزىمدە اتقارىلۋعا ءتيىس شارالاردى تاپسىردى.
سوعان وراي, جاس ۇرپاقتى بالاباقشامەن قامتۋ جونىندەگى 2009-2015 جىلدارعا ارنالعان قىسقا مەرزىمدى جانە ورتا مەرزىمدى شارالار ءتىزبەسى جاسالىندى. ونىڭ ءبىرىنشىسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ 2009-2015 جىلدار ىشىندە مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە نىساندارىن مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك قارجى سالىمى ەسەبىنەن تۇرعىزۋدىڭ جوسپار-كەستەسى ءتۇزىلدى; ەكىنشىسى مەملەكەتتىك ورگاندار ورنالاسقان بالاباقشا عيماراتتارىن بوساتۋ شارالارى; ءۇشىنشىسى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى اشۋ ماقساتىمەن وزگە عيماراتتار مەن ورىنداردى پايدالانۋ قاراستىرىلۋدا.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن وبلىستاردىڭ جانە استانا, الماتى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرعان قىسقا مەرزىمدى شارالار ناتيجەسىندە 2009 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 16 129 ورىن پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەلباسى “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ءXىى سەزىندە (2009 جىلعى 15 مامىر) بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس 2009-2012 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 57 400 ورىندىق 200 بالاباقشا قۇرىلىسىن سالۋعا قارجى قاراستىرىلعان.
بيىلعى جىلى “جول كارتاسى” اياسىندا جوندەۋگە جاتاتىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن ناقتىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا 1,9 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, 73 نىساندى جوندەۋگە تاپسىرىس بەرىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە ليتسەنزيا بەرۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلداندى. الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسى بالالارىن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە قابىلداۋدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ستاندارتى قاراستىرىلىپ وتىر.
سول سەكىلدى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردى مەديتسينالىق, كادرلىق, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان جەتىلدىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا. بالاباقشالارداعى پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىم, تاربيە بەرۋ دەڭگەيى جاقسارۋدا. بۇل سالاداعى پەداگوگتاردىڭ جالپى سانى 29,8 مىڭ ادام بولسا, ونىڭ 8337-ءسى (27,9%-ى) جاس ماماندار. ولاردىڭ 54,4%-ى جوعارى ءبىلىمى بارلار. بالاباقشا تاربيەشىلەرىن ازىرلەۋ 31 پەداگوگيكالىق كوللەدجدە جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە.
قابىلدانعان شارالار نەگىزىندە مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر جەلىسى 2010-2012 جىلدارى 217 مىڭ ورىنعا ارتاتىن بولسا, 2013 جىلى 34,6 مىڭ ورىنعا كوبەيەتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا, 2009-2015 جىلدار ىشىندە 312,8 مىڭ ورىندىق 3358 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە ىسكە قوسىلادى. “جول كارتاسى” اياسىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىمەن بيىل بالاباقشالارعا 2000 پەداگوگ دايىندالادى.
ءبىلىم بەرۋ ىسىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل ورتا ءبىلىم سالاسىندا زور باسىمدىققا يە, ءارى مينيسترلىكتىڭ ۇنەمى باقىلاۋىندا تۇر. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, جوبا شەڭبەرىندە 2007 جىلى قاراعاندى جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ەكى مەكتەپ, ال 2008 جىلى 33 015 ورىندىق 44 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. 2009 جىلى 33 839 ورىندىق 46 مەكتەپ وقۋشىلاردى قابىلدادى.
جالپى, “100 مەكتەپ” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2007-2009 جىلدارى 86,3 مىڭ ورىندىق 106 مەكتەپ سالۋ كوزدەلگەن ەدى. ول نەگىزىنەن ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن, اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەر بولاتىن. بۇل ءبىلىم ۇيالارىنىڭ 21 نىسانىنىڭ قۇرىلىسى مەرزىمىنەن كەشىكتىرىلىپ تاپسىرىلدى. اتاپ ايتساق, ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 15, استانا قالاسىندا 6 نىسان كەشىكتىرىلدى. باستى سەبەپتەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋى دەر ەدىك. قازىر بۇعان جول بەرمەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
2010 جىلى دا مەكتەپ سالۋ جالعاستىرىلا بەرەدى. ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى 31 تامىزداعى №1292 قاۋلىسى بويىنشا پارلامەنتكە ۇسىنىلعان “2010-2012 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى” زاڭ جوباسىندا بيىل 14 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا 2 128 266 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنگەن.
بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىن باقىلاۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ, قارجى مينيسترلىكتەرى مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جونىندەگى اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنەن ارنايى جۇمىس كوميسسياسى قۇرىلدى.
ەلباسى وتكەن جىلعى حالىققا جولداۋىندا: “2010 جىلعا دەيىن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ساپالى ءبىلىم بەرۋدى ارتتىرۋىمىز قاجەت. بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ باستى ءمىندەتى” دەپ اتاپ كورسەتتى. جولداۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ساپالى ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى تۇر. بۇل مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى. جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا وسى باعىتتا قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىرگى كۇنى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى جىكتەۋىشىنە ساي كەلەتىن باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرا ماماندارىن جۇيەلى دايىنداۋ ەنگىزىلدى. جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا كادرلاردى ازىرلەۋدىڭ الەمدىك وزىق تاجىريبەسىن سارالاي وتىرىپ, بىلىكتى مامانداردىڭ, عالىمداردىڭ, پروفەسسورلاردىڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەتتىك ستاندارت جاسالدى. سونداي-اق, وندا ەڭبەك رىنوگىنىڭ تۇتىنۋشىلارى ەسەپكە الىندى.
قازىر جاھاندانۋ داۋىرىندە ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ قارقىندى دامىپ وتىرعاندىعىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. سوندىقتان ۇلتتىق ءبىلىم سالاسى الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرىگۋسىز دەربەس دامي المايدى. جاڭا عاسىردىڭ شىنايى كىلتى سانالاتىن سول جاھاندانۋ ءبىلىم سالاسىنا مىقتاپ ەندى. سونىڭ ارقاسىندا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ينتەگراتسيالانۋى, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋى كەڭ قانات جايدى. كۇن ساناپ اعىلشىن ءتىلىنىڭ باسىمدىلىعى سەزىلىپ كەلەدى. سوعان وراي جوعارى وقۋ ورىندارى تىڭ ستراتەگيالار مەن باعدارلامالار ازىرلەۋدە. بۇل, ەڭ الدىمەن, ستۋدەنتتەر الماسۋ, شەتەلدەردە فيليالدار اشۋ سياقتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تالاپتارىنان كورىنۋدە.
بولون پروتسەسى مەن ليسسابون كونۆەنتسياسى – حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى دالەلى. 46 ەل قوسىلعان بولون پروتسەسىنىڭ ناتيجەسىندە جوعارى ءبىلىمنىڭ ەۋروپالىق ايماعى قالىپتاستى. ەلىمىز تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1997 جىلى ليسسابون كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالادى. قازىرگى كۇنى قازاقستان بولون پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋدا. وسى ارقىلى وقۋىن ءارى قاراي جالعاستىرعىسى كەلگەن ستۋدەنت بولون پروتسەسىنە كىرگەن كەز كەلگەن ەلدىڭ جوو-لارىندا وقي الادى. ول ءبىلىم الىپ قانا قويماي, قاجەت بولسا وسى جالپى قۇرىلىمعا كىرەتىن كەز كەلگەن ەۋروپالىق جوو-لاردان بەلگىلى دەڭگەيدە نەسيە دە الا الادى.
جالپى, ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا بولون دەكلاراتسياسىنا قوسىلۋ جونىندەگى نەگىزگى باعدارلار ايقىندالعان. وعان جوو زاڭنامالىق, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازاسىن جەتىلدىرۋ, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ قۇرىلىمىنا باكالاۆريات — ماگيستراتۋرا — دوكتورانتۋرا سياقتى كوپساتىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ كۆاليفيكاتسياسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتىنا ساي ماماندىقتار ءتىزىمىن جەتىلدىرۋ, قۇرىلىمى مەن مازمۇنى جاعىنان حالىقارالىق تالاپتارعا كەلەتىن جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ, وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋدا ستۋدەنتتەردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىرۋ, پروگرەسسيۆتىك جۇيە مەن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن ينستيتۋتىن اككرەديتتەۋ جۇيەسىن قۇرۋ, ت.ب. كىرەدى. سونداي-اق, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ 30 جوعارى وقۋ ورنى بولون دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قويدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى دالەلى – قازاقستان, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە يسمايليتتەر يماماتى قاتىسۋىمەن اشىلاتىن ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى دەر ەدىك. اتالعان ەلدەر اراسىنداعى كەلىسىمگە وراي ونىڭ العاشقى ىرگەتاسى 2010 جىلدىڭ مامىر ايىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اسا مارتەبەلى اگا حاننىڭ قاتىسۋىمەن قالانباق.
جالپى, جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى باستى جاڭالىق – 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىندا استانا قالاسىندا اشىلاتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بولادى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگياسى; ونەر جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار; ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيا; جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. جوبا ارىپتەستەرىنىڭ قاتارىندا: كورەي پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, نيۋ-دجەرسي تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, كەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, پيتتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى, “ايدىن” ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار. سونىمەن قاتار, وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە ءوندىرىستى ينتەگراتسيالاۋدىڭ جاڭا مودەلى قۇرىلادى, بىرەگەي اكادەميالىق ورتا قالىپتاسادى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى — استانانىڭ ەۋرازيانىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي ورتالىعى رەتىندەگى ءرولى ارتادى.
2009 جىلعى 27 ناۋرىزدا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ” تۋرالى پارلامەنتتىك تىڭدالىمدا قارالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. وندا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تجكب جۇيەسىنىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ, ەڭبەك رىنوگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جاڭا مجمبس-ىن ازىرلەۋ, قازىرگى زامانعى ءوندىرىستىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەردى, الەۋمەتتىك سەرىكتەستىكتەردى تارتۋمەن وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ, وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ دا كوزدەلگەن. وسى باعىتتا قازىر كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
وتكەن جىلى استانا قالاسىندا “كازاقمىس” جشس قاراجاتى ەسەبىنەن جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار ءۇشىن 300 وقۋ ورىندىق كاسىپتىك ليتسەي اشىلدى. اتىراۋ قالاسىندا 700 وقۋشى ورنىن قۇرايتىن مۇناي-گاز سالاسى ءۇشىن كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ وڭىرارالىق ورتالىعىنىڭ, استانا قالاسىندا 800 وقۋشىعا ارنالعان كاسىپتىك ليتسەيدىڭ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بايدىبەك اۋدانىنىڭ شايان اۋىلىندا 180 تالاپكەرگە لايىقتالعان جاتاقحاناسى بار 360 ورىندىق كاسىپتىك ليتسەيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە جانە ەكىباستۇز قالاسىندا وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇشىن تەحنيكالىق كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ جونىندەگى ءوڭىرارالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. وسكەمەن قالاسىندا ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن وڭىرارالىق ورتالىق قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا جوبانىڭ سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەندى جانە يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك ساراپتاماعا جىبەرىلدى. شىمكەنت قالاسىندا وڭدەۋ سالاسى ءۇشىن وڭىرارالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى جوباسىنىڭ قۇجاتتارى ازىرلەندى.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارى جەلىسى 16 بىرلىككە (5 مەملەكەتتىك جانە 11 جەكەمەنشىك) ارتتى جانە 882 وقۋ ورنىن قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 513-ءى مەملەكەتتىك بولسا, 369-سى جەكەمەنشىك. جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن تجكب وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى 1,4 ملرد. تەڭگەگە جاڭارتىلدى. 180 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنا 3.7 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى.
جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا سايكەس قۇزىرەتتىلىكتەر نەگىزىندە تجكب-نىڭ 72 ماماندىعى بويىنشا مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى, 65 ماماندىق بويىنشا بىرىكتىرىلگەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, 720 ارنايى ءپان بويىنشا ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارى ازىرلەندى. پەداگوگتار بىلىكتىلىگى ارتتىرىلىپ, شەتەلمەن تاجىريبە الماسۋ دا جاقسى جولعا قويىلىپ كەلەدى.
2009 جىلى كوپتەگەن وقۋ ورىندارى 16,2 مىڭنان استام كاسىپورىندارمەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ەڭبەگىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ جونىندە كەلىسىمدەر جاسادى. ناتيجەسىندە, كاسىپورىندار وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ ءۇشىن وقۋشىلارعا 48 مىڭ جۇمىس ورنىن بەردى. ارىپتەستىكتىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن تالداۋ جانە پىسىقتاۋ ماقساتىندا 2009 جىلعى 20 قاراشادا استانا قالاسىندا “كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جانە بيزنەس: سەرىكتەستەر سۇحباتى” اتتى ەكىنشى حالىقارالىق فورۋم ۇيىمداستىرىلدى. فورۋمدا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدى قولداۋ قورىن قۇرۋ تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم, ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىكتەرى جانە “اتامەكەن وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى” اراسىنداعى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جونىندە تجكب جۇيەسىندە جۇمىستار جالعاسىن تابۋدا. 24 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارى ىنتىماقتاستىق جونىندە بەلگىلى ۇلىبريتاندىق كوللەدجدەرمەن, ونىڭ ىشىندە كەمبريدج ايماقتىق كوللەدجىمەن 14 كەلىسىمگە قول قويدى.
مينيسترلىك پەن ءUCPMى (فرانتسيا) كونسورد كونسالتينگ توبى, GEMCO ءىNTERNATىONAL BV كومپانياسى, FONTYS (گوللانديا) قولدانبالى عىلىمدار ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا ەكى ىنتىماقتاستىق نيەت ءبىلدىرۋ حاتتاماسى جاسالدى.
“جول كارتاسىن” ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە وقۋ ورىندارى بازاسىندا 100 926 ادامدى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋعا 10 ملرد. 783 ملن. تەنگە قاراستىرىلدى. وقۋ ورىندارى 170 ماماندىق بويىنشا جاڭا وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەدى. وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ وتكەن جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىنداعى مالىمەتىنە قاراساق, بولىنگەن 9 ملرد. 470 ملن. تەڭگەگە 95,6 مىڭ ازامات قالاعان ماماندىعى بويىنشا وقۋعا جانە قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا قامتىلىپتى. سونىڭ ىشىندە: جۇمىسسىزداردى قايتا دايارلاۋ ءۇشىن – 64,6 مىڭ, مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن – 20,2 مىڭ, شەتەل ماماندارىن قازاقستاندىق كادرلارمەن الماستىرۋ ءۇشىن ماماندار دايارلاۋعا 10,8 مىڭ ادام تارتىلدى. قايتا دايارلاۋ كۋرسىن 55,5 مىڭ ادام اياقتاپ, ولاردىڭ ىشىنەن 30,7 مىڭى جۇمىسپەن قامتىلدى.
قازاقستاننىڭ الەمدىك ساحناداعى ءرولى ءار سالاداعى ءتۇرلى عىلىمي جەتىستىكتەرمەن ولشەنەدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ەلىمىز تمد ەلدەرى ىشىندەگى الدىڭعى قاتارداعى ەلدەردىڭ ساناتىنا جاتادى. بۇل تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە عانا ەمەس, سونداي-اق ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا دا قاتىستى. مۇنداي باعالاۋ كريتەريلەرىنىڭ ءبىرى – ەلدىڭ عىلىم-ءبىلىم سالاسىنىڭ جاعدايى. ازيا دامۋ بانكى ۇيىمداستىرعان ء“بىلىم جانە كاسىبي داعدى: ازيا مەن تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەردى جەدەلدەتىپ دامىتۋ ستراتەگياسى” زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا, قازاقستان ازيا ەلدەرى ىشىندە ءبىلىم دامۋى يندەكسى بويىنشا 1 ورىندى يەلەندى ء(EDى). ءبىز 177 ەلدىڭ ىشىندە ساۋاتتىلىق دەڭگەيى بويىنشا 14-ءشى ورىندامىز. وعان قوسا, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىندەگى عىلىمي كورسەتكىشتەرىمىز ايتارلىقتاي ءوستى. “باستاۋىش ءبىلىمدى قامتۋ”, “ەرەسەكتەردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى”, “گەندەرلىك يندەكس”, “باستاۋىش سىنىپتىق ءبىلىمى بارلار ۇلەسى” سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا بىرقاتار ەلدەردى باسىپ وزدىق. قانشا دەگەنمەن, الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندەگى جاعداي وسىنداي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر رەيتينگىمەن ولشەنەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءبىز ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق.
قازاقستاندىق وقۋشىلار العاش رەت “ماتەماتيكا مەن جاراتىلىستانۋ پاندەرىن زەرتتەۋدەگى حالىقارالىق تەندەنتسيا” جوباسى شەڭبەرىندە (The Trends ءىn ءىnternatىonal ءMathematىcs and ءScىence Study – ءTىMSS) وتكىزىلگەن الەم ەلدەرى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ (فيزيكا, حيميا, بيولوگيا) پاندەرى بويىنشا حالىقارالىق ساراپتامالىق زەرتتەۋگە قاتىستى. وقۋشىلارىمىز حالىقارالىق ەمتيحاننان سۇرىنبەي ءوتىپ, 5 جانە 11 ورىندارعا يە بولدى.
ەلىمىزدىڭ ساپالى كادر الەۋەتىنىڭ قالىپتاسۋىندا پرەزيدەنتتىك “بولاشاق” باعدارلاماسىنىڭ ءرولى زور. جىل سايىن وسى باعدارلاما بويىنشا 3000 ستۋدەنت شەتەلدەردە ءبىلىم الادى. وتكەن جىلى وقۋعا جىبەرىلەتىن كەيبىر جوو تىزىمىنە ۇمىتكەرلەردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, اۋىلدىق جەردە وقيتىن جاستار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە كۆوتا قاراستىرىلدى.
قورىتا ايتقاندا, ايقىندالعان مىندەتتەردى مۇلتىكسىز ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.