جەتى جارىم ساعاتتىق بەينەتاسپالاردى تاياۋدا قايتا قاراپ, راحات سەزىمىنە بولەندىم. سۋرەتكەردى جاڭاشا, وزگە قىرىنان تانىعانداي بولدىم. ابىز اعامىزدىڭ اۋزىنان شىققان جاۋھار لەبىزدى سىر ساندىقتا ساقتاي بەرمەي, ەكشەپ, ىقشامداپ, جەلىسىن دە بۇزباي, قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە ۇسىنعاندى ءجون كوردىم. مۇنىڭ ادەبيەتىمىز ءۇشىن دە, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە پايدالى بولاتىندىعىندا كۇمان جوق.
بىلايعى اڭگىمەنى ءابدىجامىل اعامىزدىڭ ءوزى باياندايدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
بۇگىنگىدەي كينو, بەينەتەحنيكانىڭ جوقتىعىنان ءارى قۇنتسىزدىعىمىزدىڭ كەسىرىنەن كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى ۇلىلارىمىزدىڭ نە ءبىر اسىل سوزدەرى جازىلىپ الىنباي قالدى. سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرايىن, ەلىمىزدىڭ كوزى ءتىرى قايراتكەرلەرىن سويلەتەيىن, ەستەلىكتەرىن, تولعانىستارىن جازىپ الىپ كەيىنگىگە ساقتايىن دەگەن ماقساتپەن رەكتور بولىپ تۇرعاندا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تەلەستۋديا اشقان ەدىم. سول ستۋديادا – ادەبيەتىمىزدىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى عانا جازىپ الىپپىن. مەن ۋنيۆەرسيتەتتەن كەتكەن سوڭ, اتتەڭ, وسى ءبىر پايدالى ءىس جالعاسپاي قالدى.
ابەڭ 2003 جىلدىڭ 25-29 شىلدەسى ارالىعىندا بەس كۇن بويى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدياسىنا كەلىپ جەتى جارىم ساعاتتىق بايتاق اڭگىمە ايتىپ بەرگەن ەدى. قاسىنا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى وتىرعىزىپ قويىپ ەدىم. ءابدىجامىل اعامىز اۋىزەكى سوزگە ساراڭ, كىرپياز, كەز كەلگەن جەردە سويلەي بەرمەيتىن, اركىمگە اشىلا قويمايتىن توماعا-تۇيىق, تۇڭعيىق اسپانداي تەرەڭ كىسى عوي. قۇدانىڭ قۇدىرەتى, سول جولى اعىنان جارىلىپ, شەشىلىپ سويلەدى. جەتى جارىم ساعاتتىق بەينەتاسپالاردى تاياۋدا قايتا قاراپ, راحات سەزىمىنە بولەندىم. سۋرەتكەردى جاڭاشا, وزگە قىرىنان تانىعانداي بولدىم. ابىز اعامىزدىڭ اۋزىنان شىققان جاۋھار لەبىزدى سىر ساندىقتا ساقتاي بەرمەي, ەكشەپ, ىقشامداپ, جەلىسىن دە بۇزباي, قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە ۇسىنعاندى ءجون كوردىم. مۇنىڭ ادەبيەتىمىز ءۇشىن دە, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە پايدالى بولاتىندىعىندا كۇمان جوق.
بىلايعى اڭگىمەنى ءابدىجامىل اعامىزدىڭ ءوزى باياندايدى.
1
– مەن ءوزىم اۋىزەكى, شاپپا-شاپ سوزگە جوقپىن, تەلەديداردا قىسىلاسىڭ, اۋزىڭا دۇرىس ءسوز تۇسپەيدى. ال مىنا تىزەلەسىپ وتىرىپ اڭگىمە شەرتۋدىڭ ءجونى بولەك. ىڭعايى كەلگەن سياقتى. اۋەلى بۇل ءشىركىندى باستاۋ قيىن, ارعى جاعى كوزىن اشساڭ, بۇرقىلداپ شىعا بەرەتىن ەستەلىك بۇلاعى سەكىلدى. مەنىڭ ءومىرىم جازىلعان حاتتاي, ارتىما بۇرىلىپ قاراسام بولدى, كوز الدىما سايراپ شىعا كەلەدى.
ءبىزدىڭ رۋ جاقايىم, ودان بايدىبەك, ودان بايىمبەت شىعادى. بايدىبەك باتىرلاۋ, ءبىر تايپا ەلدىڭ باسشىسى, كوسەم بولعان كىسى. ابىلقايىرمەن بىردە ءتىل تابىسىپ, بىردە ءتىل تابىسا الماي, الشايىسىپ جۇرەتىن وركوكىرەك, ءوزىمشىل جان بولىپتى. ورىس وفيتسەرىنىڭ جازۋىندا 1745 جىلى قايتىس بولدى دەلىنگەن. باتىردى جەرلەۋگە نۇرالىحان جانە ەسەت باتىر كەلىپتى.
بايىمبەتتەن ءبىز تارايمىز, ءىنىسى كەلىمبەتتەن قىرىمبەك كوشەرباەۆتار تارايدى. جەتىنشى اتامىز تايقوجا باتىر. تايقوجا اتامىز قۇبا قالماقپەن ءبىراز شايقاسىپ, قولى باسىم ءتۇسىپ, جەڭىسپەن ورالادى ەكەن.
و زاماندا قالماق تا, قازاق تا كوشپەلى, ءبىر سوعىستا اتامىزدىڭ سانىنا ساداق جەبەسى تيەدى. “جاۋ مارقايىپ كەتەدى”, – دەپ جاراسىن جاسىرىپ, وق تيگەن سانىن قانجىعاعا قايىرىپ بايلاپ, شايقاسا بەرسە كەرەك. ءسويتىپ, جاراسى اسقىنىپ كەتەدى. اعاسى قىدىرباي دەرەۋ سىنىقشى الىپ كەلىپ كورسەتەدى. سىنىقشى: “اياقتى كەسۋ كەرەك, ايتپەسە ولەدى. ول ءۇشىن ءتورت جەرگە ءتورت قازىق قاعىپ, اياق-قولىن بايلاپ, ەكى جىگىت كەۋدەسىنەن باسىپ وتىرسىن”, – دەيدى. وتكىر پىشاق, تۇزدى سۋ, تۇيەنىڭ شۋداسىن الدىرىپ, ەم-دوم جاساۋعا كادىمگىدەي دايىندالادى. سوندا تايقوجا: “كوزىم تىرىدە كەۋدەمە ەشكىمدى مىنگىزبەيمىن, شىدايمىن, ءتوزىمىم جەتەدى!” – دەپ دەس بەرمەي, اياق-قولىن كەرگىزبەي, تاقياسىن تىستەپ, اقىرىنا دەيىن شىداپ جاتسا كەرەك. سىنىقشى وق تيگەن اياعىن كەسىپ, بايلاپ, سىرتقا شىعادى. جىگىتتەر باتىردىڭ قارىسىپ قالعان جاعىن قىلىشتىڭ ۇشىمەن اشسا – تىستەلگەن تاقيا قىرقىلىپ قالىپتى. سودان الگى اتامىز اقساقبورى اتانعان. بۇل كىسىنىڭ مىنەزىن “قان مەن تەر” رومانىنداعى ەلاماننىڭ ءبازبىر تۇستارىنا قيىستىرىپ كەلتىردىم.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز. قىدىرباي اتامىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتىن الىپ “سوڭعى پارىزعا” كىرگىزدىم. قىدىرباي بي بىردە ءشول ىشىندە اۋىلىنا قايتىپ كەلە جاتسا, الدىنان تەپسەڭ كوگى بار ويدىم-ويدىم قاق شىعادى. سايعا قىرىق شاتىر تىگىلگەن, قىرىق نوكەر قىرىق قىزىل ناردى شوگەرىپ تاستاعان. كەرۋەننىڭ يەسى سول كەزدەگى ايتقانى ءجۇرىپ تۇرعان, ەلدەن سالىق جيناپ ورالعان مامبەت پراۆيتەل ەكەن.
ەسىك اۋزىنداعى نوكەردى سەرپىپ تاستاپ اتامىز پراۆيتەلدىڭ ۇستىنە كىرىپ كەلەدى.
– اسسالاۋماعالەيكۇم, – دەپ ەكى قولىن ۇسىنسا, تاكاپپار پراۆيتەل قولىن بەرۋگە ەرىنىپ وڭ اياعىن ۇسىنىپتى دەيدى. نامىسقا شىداي الماعان بي الگى اياقتى قامشىمەن تارتىپ جىبەرىپتى.
پراۆيتەل قاھارعا مىنەدى. سول جەردە قىدىربايدى ۇستاتىپ, دۇرە سالادى. ءدۇرەنىڭ اۋىرلىعى سونشا – بي: “اي, مىنا جازادان ولەتىن شىعارمىن, ءىنىم اقساقبورىگە ءبىر تالاتارمىن سەنى دەپ”, – كەيىگەن ەكەن. كوپ ۇزاماي كوز جۇمادى.
شىندىعىندا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ اۋىلىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقان ءمامبەتتى اقساقبورى جەكپە-جەككە شاقىرادى. اقساقبورىنىڭ كۇشى باسىم بوپ, ءمامبەتتى ساۋىرعا سىپىرىپ بارا جاتقاندا, الگى پراۆيتەل ساۋعا سۇرايدى. جەكپە-جەك سوڭىنان ەكەۋى بيگە جۇگىنەدى. بي: ء“بىرى – باتىر, ءبىرى – پراۆيتەل, تاتۋلاستىرايىق” – دەيدى. مامبەت پراۆيتەلگە ايىپ سالادى, قىدىربايدىڭ قىزىن ءمامبەتكە ايتتىرىپ بەرۋگە كەسىم شىعارادى.
التىنشى اتامىز قالدان جۋاس, قوي اۋزىنان ءشوپ الماس مومىن كىسى بولىپتى. دەگەنمەن, ءوز ءجونىن اقىلىنا باعىندىرىپ وتىرادى ەكەن. بەسىنشى اتامىز ارعىنباي زامانىندا بي بولعان, ءسوز بىلەتىن, وت اۋىزدى كىسى دەسەدى. بىردە جول ءجۇرىپ كەلە جاتقان ارعىنباي اۋىل شەتىندەگى ۇيگە كەلىپ تۇسەدى. ءۇي يەسى داستارقان جايىپ: “ارەكە, الدىڭىزعا جىبەك داستارقان جايدىق, زەرەن قويدىق, سول زەرەندەگى اسقا ات قويىپ ءىشىڭىز”, – دەپتى. ىدىستاعىسى بوزا بولسا كەرەك. سوندا ارعىنباي تۇرىپ: “مىناۋ مويتاپ دەگەن اس ەكەن, ءىشىپ ال دا وي تاپ دەگەن اس ەكەن, اقىلدى ىشسە – دانا بولاتىن اس ەكەن, اقىماق ىشسە – ديۋانا بولاتىن اس ەكەن”, –- دەپ سۋسىندى ەرنىنە تيگىزىپ, قايتارىپ بەرىپتى دەسەدى. ارعىنبايدىڭ باسىندا قۇلپىتاس بار, ونى بالاسى سىلانباي كىرەشىلەرگە ىلەسىپ ورىنبورعا بارعان كەزىندە اكەلىپ ورناتقان. سىلانبايدان – نۇرپەيىس, نۇرپەيىستەن – كارىم, كارىمنەن – ءوزىم.
نۇرپەيىس 1878 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. سىلانباي وتە باي بولعان. ورىنبورعا كىرە سالعان.
تاعى ءبىر وقيعا ەسىمە تۇسەدى. ارعىنبايدىڭ كىشى ايەلى جاس, ەمىزۋلى بالاسى بار ەكەن. كەنەتتەن قول ويناتقان بيقۇت قالماق ءتيىپتى. جاۋ جاعادان العان كەزدە, الگى جاس كەلىنشەك دەرەۋ ەسىن جيىپ, بالاسىن ءبىر كەمپىرگە ۇستاتا سالىپ, بەلىن بۋىپ, بۇرىمىن توبەسىنە ءتۇيىپ, جيدە قادانى قولىنا الىپ, ايەل باسىمەن سوعىسقا كىرىسىپ كەتەدى. قالماقتاردى تىقسىرا جونەلەدى. ات ۇستىندە ەرلەرشە شايقاسىپ دەس بەرمەيدى. ءبىر مەزەتتە ومىراۋى اشىلىپ كەتىپ, ايەل ەكەنى سەزىلىپ قالىپتى. ەكى قالماق كەۋدەسىنە قوسىلا نايزا سالىپ, سول ۇرىستا انامىزدى ولتىرگەن ەكەن.
ءالى ەسىمدە, سىلانباي اتامىز قىزىل جۇزگەننەن مۇرىندىق جاساپ وتىراتىن. ماڭايىنا جۋىقتاعان جىگىت-جەلەڭگە: “سەندەر عوي جاسپىن, مىقتىمىن دەيسىڭدەر, كەۋدەلەرىڭە نان پىسەدى, شىعىڭدار, بەلدەسەيىك”, – دەپ تۇرەگەلەتىن. جىگىت-جەلەڭ ۇلكەن كىسىنىڭ قاھارىنان قايمىعىپ, بەتتەمەيتىن. ءالى ەسىمدە: “كەمە قالعان – كەمە بار... ءبىر كومەندانت كەلتىرەر”, – دەپ ىڭىلداپ ءان سالىپ وتىراتىن جارىقتىق. استە ورىنبوردان كىرە تارتىپ, ورىستارمەن بەتتەسكەن كەزەڭىن ەسكە العانى بولار, ءسىرا. جىرا سالىپ, قار سۋىن توقتاتىپ, تارى ەككەن جاعدايى دا بار. الگى جەردى وسى كۇنگە دەيىن “سىلانباي قازعان” دەسەدى.
ءالىم, شەكتى – جاۋىنگەر, ونەرلى حالىق. كوتىباردىڭ اكەسى – باتەن, ال بالاسى – ەسەت باتىر. كوتىبار شالقاردان تەرىستىكتە 74 شاقىرىم جەردە جاتىر. ەسەت باتىردىڭ بەس ۇلى بولعان, كىشى ۇلى ءداۋ – كەمتار, قۇنىس بولىپتى. باتىر الگى ۇلىنا تىلەۋدىڭ ءانشى, اقىن, سۇلۋ قىزىن ايتتىرىپ الىپ بەرمەك بولادى. ءوزىنىڭ كىندىگىنەن شىققان ءبىر قىزى بار ەكەن. ۇزاتامىن دەگەنشە الگى قىزى ەكىقابات بولىپ قالادى. تىلەۋدىڭ قىزى – ەسىمى تارازى, كەلىن بولىپ تۇسكەندە ەكىقابات ەكەن. ىشتە كەلگەن بالانى باتىر بىردە ء“تايت” دەپ قاعىپ جىبەرگەندە, كەلىنى اۋىز جيعانشا بولماي:
ءاي, اتا, سەن دە كارىپ, مەن دە كارىپ,
سەن-داعى تۇرعان جوقسىڭ تەكتەن جارىپ,
بۇل ۇيگە كەلگەن دە ەكەۋ, كەتكەن دە ەكەۋ,
كەتىپتى ۇلكەن ۇيگە قىدىر دارىپ, – دەپ ايتىپ سالىپتى. ولە-ولگەنشە كەلىنىن سىيلاپ ءوتىپتى, وسەكشىلەرگە بەت قاراتپاپتى. كوشى-قون كەزىندە ەسەت باتىر كەلىنىنە بۇرىلىپ, ءوزىنىڭ بالاسى كەمتار ءداۋدى نۇسقاپ, ولەڭ شىعارشى دەپتى. تارازى سوندا مۇدىرمەپتى:
قۇيرىعى كەلتە كەلەر تورى تايدىڭ,
سىقپىتىن كورمەيمىسىڭ ءبىزدىڭ بايدىڭ.
قۇدايىم جاقسى بولسا الار ەدى,
عۇمىرى ۇزاق بولار وسىندايدىڭ!
سوندا ەسەت باتىر: “مىنا كەلىن جامان بالاما كەلگەن جوق, ارۋاعىمدى سىيلاپ كەلگەن ەكەن عوي”, - دەپتى. سول تارازى – جازۋشى تاھاۋي احتانوۆتىڭ اپالارى.
باتاقتىڭ سارىسى دەگەن بولعان. احمەت جۇبانوۆتىڭ “زامانا بۇلبۇلدارى” كىتابىندا باتاقتىڭ سارىسى تۋرالى ءبىر تاراۋ بار. ءوزى باتىر, ءوزى ءانشى, ورىستار اتىپ ءولتىرگەن. اندەرى شىرقاۋ, اسقاق, بيىك رەگيستردە. جاستايىنان شىمانمەن ۇستاسىپ ءۇش رەت تۇرمەدە وتىرىپ شىعادى. سوڭعى رەت تۇرمەدەن شىعىپ ەلگە كەلە جاتىپ:
باسىنا شىقتىم شاۋىپ ايىرىقتىڭ,
داۋىسىمنان قۇيقىلجىعان ايىرىلىپپىن,
ون ەكى اي قىز كورمەگەن سورلى باسىم,
قاتىنعا تەزەك تەرگەن قايىرىلىپپىن, –
دەگەن سوزدەرى ءالى كۇنگە ەل اۋزىندا.
بالاسى مەن باتاقتىڭ اتىم سارى,
كەۋدەسى ءارى-ءسارى ەلدىڭ ءبارى.
ون ەكى اي قاراڭعى ۇيدە جاتقانىمدا
قارا شاي ءبىر قايناتىم بولدى ءدارى.
بالاسى مەن باتاقتىڭ ۇزىن مۇرىن,
قاراڭعى ءۇي كورگەنىم جوق بۇدان بۇرىن.
ات ءمىنىپ, الا شاپان كيىپ الىپ,
ساندىككە شىعۋشى ەدىك كەشكىقۇرىم, – دەگەن ولەڭى ەسىمدە قالىپتى. “قىز قوسقان”, “تارلان”, “اتتىڭ سىنى” دەگەن ءاندەرى ءالى كۇنگە حالىقتىڭ اۋزىندا. بۇلاردىڭ ماعان تىكەلەي قاتىسى بولماعانىمەن, ءوزىم سول سارى اقىننىڭ تۇقىمىمىن.
ءوزىم تۋعان 1924 جىلىمدى ءبىلگەنىممەن, ايى-كۇنىن بىلمەيمىن. سوعىستىڭ الدىندا اكەمنەن: “قاي كۇنى تۋدىم؟” – دەپ سۇراعان ەدىم, “ونى قايتەسىڭ؟” – دەدى. “كومسومولعا وتەيىن دەپ ەدىم”. “يت ءبىلىپ پە. تەڭىز جاعاسىنا قار جاۋدى. كەشكىسىن اۋىلدىڭ سيىرىنا قاسقىر ءتيدى. قاسقىر قارنىن جارعان قارا وگىزدىڭ ەتىنەن شەشەڭە قالجا جاساپ بەردىك. ويىمشا, شامامەن قاراشا بولۋى مۇمكىن”, – دەگەن ەدى جارىقتىق.
نۇرپەيىس ەكى سايلاۋدا بولىس بولعان, ەكىنشى سايلاۋدىڭ ورتاسىندا مەشىت ۇستاعان. يمامى بۇحارادان ءبىتىرىپ كەلگەن ۇمبەت اقىن. بەلاران دەگەن الاسا تاۋ بار. قاتپار-قاتپار تاس, القا بەل ۇزىن, ءبىر تۇمسىعىن تەڭىزگە سۇعىپ جاتادى. سول جەردەگى اۋىلدا وقىدىم. بىزدە ارقاداعىداي اشتىق بولعان جوق, تەڭىز جاعالاپ بالىق اۋلاعاننىڭ وزەگى تالمايدى ەكەن.
ءزات دەگەننىڭ ءۇيىن جالداپ وقىدىق. كەيدە ايەلى شىعىپ: “بۇگىن ساباق بولمايدى. قوجايىن اۋىرىپ قالدى”, – دەيتىن. ول كۇنى قۋانىپ ۇيگە قايتامىز. اقەركە ەسىمدى سۇلۋ اپايىمىز ساباق بەردى. نۇرپەيىس ەرتە 53 جاسىندا قايتىس بولدى. قاڭتاردا اجەم باقيلىققا اتتاندى. مەن دە شەشەمدى مويىنداعان جوقپىن. نۇرپەيىستىڭ كەنجەسى بولىپ ءوستىم. سول جىلى ءوزىم جالاڭاياق بولعان سوڭ مەكتەپكە بارمادىم. كەلەسى جىلى 2-ءشى سىنىپتان وقىدىم. 3-ءشى سىنىپتى قۇلاندىدا, 4-ءشى سىنىپتى كوكارالدا ءبىتىردىم. مەنىڭ وقۋىم يت تىستەگەن تەرىدەي بولدى. 5-ءشى سىنىپتان باستاپ دۇرىستاپ وقىدىم. 6-شى سىنىپتا ينتەرناتتا جاتتىم. ءار مەكتەپتە اۋىسىپ جۇرگەندىكتەن ساۋاتىم شامالى بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن جازعان سويلەمىمنەن كوپ قاتە جىبەرەمىن.
10-شى سىنىپتى وقىپ ءجۇرىپ پوۆەست جازعالى بەل بۋدىم. اسكەردەن قايتا ورالسام – باياعى جازعاندارىمنىڭ ءبارى جوق. قاتەسى كوپ ەدى, جوعالعانى جاقسى بولدى.
ءبىراز جاسادىم. ەش ۋاقىتتا بۇل جاسقا كەلەمىن دەپ ويلاماپپىن. تاركىلەۋ بولىپ جاتقان ۋاقىت ەسىمدە. سول كەزدەگى كوپ ءنارسە كوز الدىمدا. اشارشىلىقتى كوردىم: ءومىرگە وكپەم جوق. قايعى-قاسىرەتى, قۋانىش-قىزىعى دا كوپ بولدى. اشتىقتا ەسەكتىڭ ەتىن جەگەندەر بولىپتى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە كۇندە ماعان سۇتكە سالىپ, ءبىر كەسە سوك بەرەتىن. اكەمنىڭ ەكى ايەلى بولدى. كەشقۇرىم تۋىستار ءبىزدىڭ ۇيگە جينالادى. كوشەلى اتامىز كىرىپ كەلىپ, ەكى كەلىنى تازالاپ وتىرعان شيكى قازدىڭ باسىن الىپ, تۇمسىعىنان ۇستاپ, اۋزىنا سالىپ, ۇزاق تالماپ شاينايتىنى ەسىمدە قالىپتى. بۇل اشتىقتىڭ تىرشىلىگى ەدى.
1943 جىلى مارتتا لەيتەنانت بولدىم. اۋەلى ۇشقىشتار كۋرسىن وقىتتى. كۋرس ماعان قيىن بولدى. اۋەگە كوتەرىلگەن كەزدە كوپ قۇساتىن ەدىم. ۇشاقتى قوندىرۋ دا ماعان قيىنعا سوعاتىن.
2
ادەبيەتتىڭ جولى مەن ءۇشىن ءساتتى جول بولدى. ءبارى الاقانىنا سالدى, بالاداي الديلەدى. ادەبيەتتى جاستايىمنان جاقسى كورىپ ءوستىم. مۇعاليما اقەركە اپايىمىزدىڭ ءوزى شالا ساۋاتتى ەدى. ءوزىم ساۋاتسىز بولسام دا, كەيىننەن اپايدىڭ بىرەۋگە جازعان حاتىن وقىعاندا كوز جەتكىزدىم. قاتەسى كوپ ەكەن. ءتىل سىندىرتقان سول كىسىگە ءومىر بويى قارىزدارمىن.
العاشقىدا قولىما تۇسكەن كەز كەلگەن كىتاپتى وقىدىم. تاڭداۋ, تالعاۋ جوق. تاسقا باسىلعاننىڭ ءبارىن وقىدىم. ەڭ قاتتى اسەر ەتكەن كىتاپ س.مۇقانوۆتىڭ “جۇمباق جالاۋى” ەدى. ەسىمدە قالعانى: “مىنا جازۋشى ءار كەيىپكەرىمەن بىرگە ءجۇرىپ جازا ما ەكەن؟” – دەپ ويلايتىن ەدىم. سانا شولاق-تىن. 10-شى سىنىپتا “بالۋان شولاق” پوۆەسىن وقىدىم. مەن 16 جاسىمدا الگى كىتاپتان العان اسەرىمدى وزەك ەتىپ “بالۋان شولاقتى” جازدىم. “سوتس. قازاقستان” گازەتىنە جازعان س.مۇقانوۆتىڭ وقىرماندارىنا جاۋابى كوپ ساباق بولىپ, كوزىمدى اشتى. جازۋدىڭ قيىندىعىن ەرتە ءتۇسىندىم.
“قان مەن تەردى” جازعاندا ءتاڭىربەرگەنگە ءوزىمنىڭ اكەمنىڭ ءىنىسى ءناجىم كوكەمنىڭ بويىنداعى بار قاسيەتىن, بولمىسىن بەرۋگە تىرىستىم. سۇيەۋدى ءسۇيەۋباي دەيتىن كىسىنىڭ بولمىسىنان الدىم. ەشتەڭە قوسقانىم جوق. كوشىرە سالدىم.
شالقارعا كەلگەندە شەشەم مەنى كوشەدە جەتەكتەپ كەلە جاتتى. كەنەت كىلت توقتادى. ەسىمىزدى جيساق, ءبىر بايدىڭ ءۇيىنىڭ ىق تۇسىنان ءجۇرىپپىز. باي ۇيىندە ءپىسىرىپ جاتقان ناننىڭ ءيىسى ءبىزدى ەسىمىزدەن تاندىرعان ەكەن.
سوعىستان كەيىن وقۋشى داپتەرىنە 12 بەت ەتىپ “كۋرليانديا” دەگەن رومان جازدىم. داپتەرگە قارا قالاممەن جازدىم. پوەزبەن الماتىعا كەلدىم. كۇتۋ زالىندا جاتتىم. اقشام بولسا دا قوناق ءۇي دەگەندى بىلمەيمىن. كوشەگە شىعىپ ۇشىراسقان ادامنان: “مۇقانوۆ قايدا, اۋەزوۆ قايدا, مۇسىرەپوۆ قايدا؟”, – دەپ ۇشەۋىن كەزەك-كەزەك سۇرايمىن, ەشكىم بىلمەيدى. ءۇشىنشى كۇن دەگەندە ءبىر كىسى: “سەن بۇلاي ءجۇرىپ تاپپايسىڭ, جازۋشىلار وداعىنا بار”, - دەپ ءجون سىلتەدى. سونىمەن پانفيلوۆ پاركىنىڭ تومەنگى جاعىندا ءبىر كەلتە كوشەدەن وداق ءۇيىن تاۋىپ الدىم. ەسىك اۋزىندا تۇرمىن. باسىنان جەلەگى تۇسپەگەن جاڭا تۇسكەن كەلىنشەك سەكىلدىمىن. ءبىر كەزدە تاجىباەۆ كەلدى, اقىندى كورگەندە بويىمدى ۇرەي بيلەپ, ءتىپتى, بۇرىشقا تىعىلا ءتۇستىم. ءبىر كەزدە ابىشەۆ كەلدى, حاكىمجانوۆا كەلدى. “ۆيلليس” دەگەن ماشينەمەن مۇقانوۆ كەلدى. ول كەزدە حاتشى ەمەس, توراعا دەيدى. مۇقانوۆ ءبولمەسىنەن شىعىپ مەنى كوردى. “نەگە كەلدىڭ؟” – دەپ سۇرادى. “سىزگە كەلگەن ەدىم”, – دەدىم. وزىمدە ءىشتەي ەكى جوسپار بولدى. ەگەر جازعانىم ۇناسا – ءوز اتى-ءجونىمدى ايتامىن, ەگەر ۇناماسا – جالعان اتى-ءجون ايتامىن عوي دەپ ويلادىم. مۇقانوۆ اتى-ءجونىمدى سۇراعاندا مەن: “كاريموۆ”, – دەدىم. “قازىر مەنىڭ قولىم تيمەيدى, شارۋام كوپ, عابيدەن مۇستافين دەگەن جازۋشى بار, سوعان جىبەرسەم رەنجىمەيسىڭ بە, مەنىڭ باياندامام بار ەدى”, – دەدى. مۇستافينگە تىلدەي حات جازىپ بەردى. “عابيدەن! مىنا كارىموۆ جولداستىڭ شىعارماسىن وقىپ ماعان ەرتەڭ تۇستەن كەيىن كەلىپ پىكىرىڭدى ايتۋىڭدى وتىنەمىن, ءسابيت” – دەگەن زاپيسكا.
ول كەزدە عابيدەن مۇستافين “ادەبيەت مايدانى” دەپ اتالاتىن جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى ەكەن. ءۇيىن تاۋىپ الىپ, سابەڭ بەرگەن حاتتى ۇسىندىم, وقۋشى داپتەرىنە قارا قارىنداشپەن جازىلعان شيماي-شاتپاعىمدى ۇسىندىم.
“بۇل نە؟” – دەدى. مەن بەتىم بۇلك ەتپەستەن: “رومان”, – دەدىم. مىرس ەتىپ كۇلدى: “شىراعىم, رومان دەگەن ۇلكەن نارسە, مىناۋىڭ 12 بەت, نە ايتۋعا بولادى”, – دەپ توسىلىپ قالدى. “تاماقتان كەيىن ۇيىقتاپ الاتىن ەدىم, ءبىر جارىم ساعاتتان كەيىن كەل”, – دەدى. ۇيقىدان ءولىپ بارا جاتىرمىن.
ۆوكزالدىڭ كۇتۋ زالىندا ءۇش كۇن شالا ۇيقى بولعان اداممىن. كوشەگە شىعىپ ءار ەسىكتى قاعامىن. “ۇيىقتاپ الايىن”, – دەپ وتىنەمىن. ەشكىم كىرگىزەر ەمەس. الدەن ۋاقىتتا ءبىر ورىس ايەلى ەسىگىن اشىپ بەتىمە قاراپ ويلانىپ تۇردى دا, بالكىم ۇستىمدەگى لەيتەنانت كيىمىم اسەر ەتتى مە, مۇسىركەگەن سىڭايمەن ۇيىنە كىرگىزدى. قۋىقتاي قاراڭعى بولمەسىنە وتكىزدى. سىنىق ديۆانعا قۇلاي كەتىپ ەدىم, قاندالا دۋ ەتكىزىپ ءتۇتىپ قويا بەردى. سوعان قاراماي قاتىپ ۇيىقتاپپىن. ەرتەسىنە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ بولمەسىندە كەزدەستىك. مۇستافين: “جازۋ قولىڭنان كەلەدى ەكەن”, – دەپ ايتقانى سول – قۋانىپ كەتتىم. “اعايلار, كەشىرىڭىزدەر. مەنىڭ فاميليام كاريموۆ ەمەس, نۇرپەيىسوۆ” دەپ شىنىمدى ايتتىم سول جەردە.
مۇقانوۆ وسى وقيعادان كەيىن ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ قالدى:
– بالا, ەندى نە ىستەيسىڭ؟ - دەدى.
مەن:
– ەلگە بارىپ رومانىمدى جازسام, – دەدىم. – اكەم سوعىستا ولگەن. ەلدە ءبىر نەمەرە اپايىم بار ەدى, سوعىستىڭ الدىندا تاتاردان ساتىپ العان ءۇيى بار ەدى, كۇيەۋى سوعىستان قايتادى – دەدىم.
سول جەردە مۇقانوۆ تەلەفوندى ءبىراز بۇراپ تالالاەۆ دەگەن كىسىگە قوڭىراۋ شالدى, سويتسەم, الگى كىسى سول كەزدەگى گلاۆيزداتتىڭ باستىعى ەكەن. جارىقتىق ءسابەڭ سول جەردە قادالىپ وتىرىپ, مەن ءۇشىن قالام, قاعاز سۇرادى. دەرەۋ جەڭىل ءماشينەسىن بەرىپ, الگى تەلەفون شالعان باستىققا بارىپ قايتۋىمدى ءوتىندى. تالالاەۆ ماعان 11 كەلى قاعاز بوساتتى. قايتىپ ورالدىم.
سابەڭ يىعىنا اۋىر جۇك تۇسكەن كىسىدەي ءبىراز ويلانىپ وتىردى:
– اۋداننان رايكومدى تانيسىڭ با؟ – دەدى.
مەن رايكوم دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىنىمدى ايتتىم. جازۋشى اعامىز كوپ اۋرەلەنىپ, تاعى ءبىر قوسىمشا جىگىتتەردى جۇمساپ, شالقار اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ اتى-ءجونىن سۇراپ بىلىڭدەرشى دەدى. ەرتەسىنە كەلسەم, مۇقانوۆ شالقارداعى بۋكەشەۆ دادەن دەگەن رايكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا حات جازىپ قويىپتى.
الگى حاتتى ەرىنبەي ماشينكاعا باسقىزىپتى.
“مىنا جىگىت دارىندى, بولايىن دەپ تۇر, رومان جازادى, شىعارماسىن اياقتاعانشا جاردەم بەرىڭىزدەر” – دەپ جازىپتى.
راحمەت ايتىپ, حاتتى الىپ, قوشتاسىپ شىعىپ بارا جاتقانىمدا سابەڭ قارلىعىڭقى داۋىسىمەن:
– بالا, پرولەتارسكايا 11 دەگەن ادرەسكە حات جازىپ تۇر, جوعالىپ كەتپە! – دەپ قاتتى تاپسىردى.
شىنىمدى ايتسام, سول كەزەڭدە ءوزىمنىڭ تاراپىمنان قوزعاۋ, سۇراۋ, جالىنۋ بولماپتى. مەن ءۇشىن كۇيىپ-جانىپ, ءوزى ويلانىپ, ءوزى كەسىپ-ءپىشىپ, بار ءىستى تىندىرىپ ءجۇرگەن سابەڭ اعامىز ەكەن. مۇنداي جاقسىلىقتى اكەمنەن دە كورگەن ەمەسپىن.
سول كەزدە ۇلكەن جازۋشى اعامىزدىڭ جويقىن قىزمەتىن يا بالالىقپەن, يا شالالىقپەن سەزىنە بەرمەپپىن. وسىنىڭ ءبارىن كەيىن ويلاپ ءوز-وزىمنەن قىسىلامىن باياعى.
قاڭتاردىڭ 1-ءى كۇنى جول قاپشىعىمدى ارقالاپ ەلگە شىقتىم. شالقاردان اۋداننىڭ باسشىسىن كوپ ىزدەدىم. رايكوم كەڭسەسىن ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ الدىم. بۋكەشەۆ اكەلىپ بەرگەن حاتىمدى اسىقپاي وقىپ شىقتى. حيزماتۋلين دەگەن قالالىق ساۋدا ءبولىمىنىڭ باستىعىن شاقىرىپ الدى. ەرىنبەي وتىرىپ ءتىزىم جاسادى. 22 زات, ىشىندە تۇز, سىرىڭكە, سابىن, تاعى سوندايلار تولىپ جاتىر. تاڭعالعانىم سونشا, تالىپ تۇسە جازدادىم.
اسكەردە جۇرگەندە تاماق بايدان, ءولىم قۇدايدان دەپ جۇرە بەرىپپىز. ءتورت جىل سوعىستا ەلدىڭ جاعدايىن ەش بىلمەيدى ەكەنبىز. كوممۋنيزمدە ءجۇرىپپىز. ەندى كەلىپ قاراپ تۇرساق, ەلدىڭ جاعدايى وتە اۋىر, تۇرمىس جۇتاڭ, نان, تۇز, سابىن ءبارى كارتوچكامەن بەرىلەدى. ەلدە جىلان جالاعانداي, تۇك جوق. ىشەتىن تاماق جوق. قارىنداش-قاعاز جوق. كىلەڭ جاماۋ-جاسقاۋ, ءورىم-ءورىم كيىم.
اپايىم بارىپ الگى 22 ءتۇرلى زاتتى الىپ كەلگەندە – كورشىلەر ەبىل-سەبىل, جالاڭاش, اش, اسپاننان شۇعا جاۋعانداي سەزىندى. سونىمەن مەن 1947 جىلى 1 قاڭتار كۇنى رومانعا وتىردىم.
كوشەگە شىعىپ ءبىر قىزبەن تانىسىپ, ازداپ ءجۇرىپ قويدىم. 10-شى سىنىپتى ءبىتىرگەن ءاپ-ادەمى قاراتورى بويجەتكەن ەكەن. الدىندا مەكتەپ ديرەكتورىمەن بايلانىسى بولعان سەكىلدى. ەكىقابات بولىپ قالدى.
ۇزاماي ارالعا كەتىپ قالدىم. بىزگە شوبەرە, رىبسويۋزدا باس بۋحگالتەر بولىپ ىستەيتىن, ءۇش بولمەلى ءۇيى بار, تۇرمىسى ءتاۋىر اعاي بار ەدى, سونى ساعالادىم. مامىر ايىندا ءسابيت مەنى شاقىردى. باردىم. جازعانىمدى كوردى دە, ت.نۇرتازين ەسىمدى سىنشىعا وقىتۋعا جىبەردى. قوناق ءۇي قىمبات, جاتقاندا – ۆوكزالدا كۇتۋ زالىندا جاتامىن. ساعات ەكىدەن كەيىن عانا ۇيىقتاۋعا بولادى. نۇرتازين جازبا تۇردە پىكىر جازىپ بەردى. قايتا اينالىپ سابيتكە كەلدىم. كەشقۇرىمعى ۋاقىت. ءسابيت كەتەيىن دەپ جاتىر ەكەن: ء“ماشينەگە ءمىن, جولاي اپارىپ تاستايىن”, – دەدى ماعان بۇرىلىپ: “قاي قوناق ۇيدە جاتىرسىڭ؟”.
مەن ەكىنشى ۆوكزالدا, كۇتۋ زالىندا قونىپ جۇرگەنىمدى ايتتىم.
– ويباي, كوتەك, – دەدى, ءسوزى سونداي ەدى سابەڭنىڭ. – ەندەشە وكسىكباي, ۇيگە تارت, ءبىزدىڭ ۇيگە بارامىز, – دەدى جۇرگىزۋشىسىنە.
سابەڭنىڭ ءۇيى ارتيللەريسكايا 35, وسى كۇنگى قۇرمانعازى مەن فۋرمانوۆ كوشەسىنىڭ بۇرىشىندا, وسوبنياك ۇيدە ەكەن. ءماريام جەڭگەي ك ۇلىپ قارسى الدى. ۇيقىدان ءولىپ بارا جاتىرمىن.
– ماكە, مىناۋ پاقىر بالا ۆوكزالدا جاتادى ەكەن. بۇگىنشە ۇيدە قونىپ شىقسىن, – دەدى سابەڭ.
عۇمىرىمدا ءبىرىنشى رەت, 47 جىلى مامىردا, اس ۇيدەگى ديۆاندا, استى-ءۇستىم اپپاق سەيسەپ, راحاتتانىپ قاتىپ قالىپپىن. ەرتەڭگىسىن باۋىرساقپەن شاي ىشتىك. سابەڭ ءسوز باستادى.
– ماكە, پاقىر بالا ۆوكزالدا جاتادى ەكەن, ادەبيەتشى, شىعارماسىن وقىدىق. كەتكەنشە ءبىزدىڭ ۇيدە جاتسىن, – دەدى.
سونىمەن, سابەڭنىڭ التى بالاسى بار ەكەن, جەتىنشى بالاسى بولدىم. استىمدا اپپاق توسەك, الدىمدا ىستىق شاي, جىلى ۇيدە جاتامىن. ۇيقىدان ءولىپ قالعان باسىم كۇنۇزاققا دومالاپ جاتا بەرەمىن. ءتورت كۇننەن كەيىن قايتاتىن بولدىم. جول جۇرەردە سابەڭ:
– سەن, بالا, تەلەفوندى جازىپ ال, ەندى كەلەتىن بولساڭ 42-15 تەلەفونعا زۆاندا, يا حات جاز, يا حابارلاس, – دەپ قاتتى تاپسىردى.
1947 جىلدىڭ قازان ايىندا جاس جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى ءوتتى. سەمەيدەن – ك.ورازالين, اقتوبەدەن – ت.احتانوۆ, سوعىستان جاقىندا ورالعان بەتى س.ماۋلەنوۆ, ج.مولداعاليەۆ, سودان كەيىن س.شايمەردەنوۆ, ىعاي مەن سىعاي سەڭدەي ىعىسادى. مەندەي ەمەس, كەرەمەت دايىندىعى بار ما, تاحاۋي ءسوز سويلەدى. سول سوزىمەن-اق سويۋزعا مۇشەلىككە ءوتتى. زەينوللا ءبىر ولەڭىمەن مۇشەلىككە ءوتتى. سول جولى كامەن وداققا مۇشە بولىپ ءوتتى. مەن وتكەنىم جوق.
ەلگە قايتتىم, باياعى روماندى اياقتاسام دەيمىن.
ارالدىڭ شەت جاعىندا, اۋداندا, اعايدىڭ ۇيىندە تۇرىپ جاتتىم. تاڭ قاراڭعىسىنان ويانامىن, ءۇي مۇزداي. وتىن از. سىعىرايتىپ مايشام جاعامىن. ءالى كۇنگە ەرتە تۇراتىنىم سودان. ساۋساعىم, مۇرنىم قاتىپ قالادى. كورپەگە ورانىپ وتىرىپ جازۋ جازامىن. اعاي مەن جەڭگەي قولدان كەلگەن جاعدايىن جاساپ باعادى.
1948 جىلى ناۋرىز ايىندا ءبىرىنشى حاتشى ج.شاياحمەتوۆ, يدەولوگيا حاتشىسى ءى.وماروۆ ەل-ەلدەن جازۋشىلاردى شاقىرىپ جينالىس وتكىزدى. سول جينالىستا ءسابيت سويلەپ:
– نۇرپەيىسوۆ اسكەردەن كەلدى, رومان جازىپ جاتىر, تالانتتى, مەنىڭ قازاق ادەبيەتىندە جيىرما جىل كۇتكەن ادامىم ەندى كەلدى! – دەپ جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزىپتى.
بۇل جولى جازعانىمدى تاعى قاراۋعا نۇرتازينگە جىبەردى. ارتىنشا مۇسىرەپوۆكە جىبەردى. مۇسىرەپوۆ ىڭىرانىپ ءسويلەيتىن كىسى ەكەن, ناۋرىز ايىندا تسك-دا وتكەن جينالىستا بولعانىن ايتتى: ء“سابيت بۇلدىرمەي جۇرمەيدى. جيىرما جىل كۇتكەن ادامىم كەلدى دەدى. سوندا شاياحمەتوۆ: “ساكە, جاس جىگىتتى بۇلاي ماقتاۋعا بولمايدى”, – دەپ قايىرىپ توقتاتىپ تاستادى”, – دەدى.
ساكەڭ بۇدان بۇرىن بۇل وقيعانى وزىمە ايتقان: “سول ءسوزىم مۇسىرەپوۆكە ءتيىپ كەتتى”, – دەگەن ەدى. ءىشىم قىلپ ەتە قالدى.
اڭگىمەمىز جۇيەسىزدەۋ بولىپ بارا جاتىر ما, قايدام. بۇل ءوزى ارحيۆكە بەرىلەتىن ماتەريال, قاجەتكە جارايتىن بولسا, ماڭىزى تابىلسا – وسىناۋ اجارسىز ءاڭگىمەدەن بىردەڭە شىعىپ قالار. ءبىر اڭعاراتىن, استىن سىزاتىن ءجايت: كىشكەنتايىمنان, كوزىمدى تىرناپ اشقاننان – تالپىنۋ, ىنتا, جىگەر تەگىس ايتىلدى. سول كەزدەگى سابەڭ, عابيدەن, ءنۇرتازيننىڭ ىقىلاس-پەيىلى, قامقورلىعى, ادامشىلىعىندا شەك جوق. سابەڭ جارتى جىلدا الدىنا ءبىر شاقىرىپ الادى. شاقىرىپ الادى دا بىلاي دەيدى:
– مىنا قاعازدى ال, ءوتىنىش جاز, مەنىڭ اتىما, 3 مىڭ سوم سۇراپ جاز, – دەيدى.
ءوتىنىش جازا المايتىنىمدى ايتامىن. سوندا ءوزى ايتىپ وتىرىپ جازعىزادى. بۇرىشتاما سوعىپ ىلعي قولىما 3 مىڭ سوم ۇستاتقىزادى. بۇل نە قىلعان باتپان قۇيرىق دەپ ويلايمىن. سويتسەم, ليتفوندىدا جاس جازۋشىعا ارنالعان قايتارىمسىز جاردەم بولادى ەكەن. كەيىن ءبىلدىم عوي.
1948 جىلى مامىردا بولار, سابەڭنىڭ ۇيىندە جاتام. ءبىر جولى ءمۇستافيننىڭ ۇيىنە قوندىم. ەرتەسىنە قايتىپ اينالىپ ۇيگە كەلسەم – ۇستەل ۇستىندە قاعاز جاتىر. سابەڭنىڭ كىشى قىزى ءتىلى كەلمەي, مەنى ء“ابيجامي” دەيتىن, قايتىس بولعانعا دەيىن مەنى ء“ابيجامي” دەپ ءوتتى. سول زاپيسكادا ءتومەندەگىشە سوزدەر جازىلىپتى. ء“ابيجامي! مۇسىرەپوۆپەن كەلىستىم. شىعارماڭدى وقيتىن بولدى. ۇيىنە بارىپ وقىتىپ تۇر. ەسىڭدە بولسىن, عابيت مەندەي جالپاقشەشەي ەمەس, الدى تار, قىتىمىر ادام, بايقا”, – دەپ جازىپتى.
وسى جەردە ەسىمە ءتۇسىپ وتىر, جامبىل – ءوزىمىزدىڭ جاكەڭ – ءوزى بىلەتىن ادەبيەت ماڭايىنداعى ادامدارعا ات قويعىش ەدى. مىسالعا: ءسابيتتى – بالۋان شولاق دەيتىن; عابيتتى ء–يىس ماي دەيتىن; اۋەزوۆتى – قوڭىر; ءابدىلدانى –تولاعاي; شاياحمەتوۆتى – تاز; وڭداسىنوۆتى – قوڭىرات; عالي ورمانوۆتى – ۇنعا باسىن تىعىپ العان بۇقپا تورعاي بالا; اۋدارماشى پاۆەل كۋزنەتسوۆتى – شەرنەيسوپ دەيتىن. “ول كىسى رەنجىپ قالادى عوي”, – دەسەڭ: “قىزىن پالەن ەتەيىن, سەندەرشە سولاي شىعار, مەن ءۇشىن الگى ورىسىڭ شەرنەيسوپ”, – دەپ تۇرىپ الاتىن. شاماسى جاس كەزىندە تاشكەنگە كىرەشىمەن بىرگە بارعاندا شەرنەيسوپ (چەرنىشەۆ) دەگەن ورىسپەن ىستەس بولسا كەرەك.
وسى كىسىلەر, اعالارىمدى ايتامىن, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ادەبيەتكە اپىل-تاپىل جاڭا عانا كەلگەن ماعان ەرەكشە قامقورلىقپەن قارادى. الدى تار, قىتىمىر دەيتىن عابيتتىڭ ءوزى باۋىر تارتىپ باسقاشا قارادى: كەنەن ازىرباەۆ ول كىسىنى كنياز دەيتىن. حۇسني جەڭگەي كويلەگىن وتەكتەگەن كەزدە سۋ بۇرىكپەي, سۋ ورنىنا تروينوي ودەكولون بۇركىپ وتەكتەيدى ەكەن. سول كىسىنىڭ ءوزى جازعانىمدى وقىپ شىعىپ, ءسوزىمدى تىڭداپ: “پىكىرىمدى ورىسشا جازايىن با, قازاقشا جازايىن با”, – دەپ سۇراعان ەدى. مەن قىسىلىپ قالدىم. ول كىسىلەردىڭ الدىندا ءوزىمدى ادەپپەن, كەيدە كەرەمەتتەي يبالى ۇستاۋشى ەدىم, سافۋان, تاحاۋي ەمىن-ەركىن سويلەسەتىن. ءوزىم قىسىلا بەرەتىنمىن.
عابەڭ پىكىرىن جازىپ, سويۋزداعى ۆالەنتينا پەتروۆناعا باسۋعا بەرىپتى. پىكىرى تومەندەگىشە شىقتى. قاينەكەي حاتشى, وقىپ بەردى. “قازاق كوركەم ءسوزىنىڭ مىقتى ءبىر تۇلعاسى بولادى دەگەن سەنىممەن!” دەپ جازىپتى. الدى تار, قىتىمىر, تاكاپپار, تىك مىنەز دەگەن كىسىنىڭ جازعانى وسىنداي.
سول حاتتاردىڭ, زاپيسكانىڭ ءبىرى دە جوق. “كۋرليانديانىڭ” قولجازباسى دا جوق. باياعى اۋىل بالاسىنىڭ ويلاۋ قابىلەتىمەن قالدىم. ەشقانداي قولجازبام ساقتالماپتى. قازاقى, كەڭقولتىق, جايباسارلىعىم جەڭىپ كەتە مە, باتىستىڭ مادەنيەتىنە, قابىلەتىنە ۇيرەنە الماي-اق قويدىم.
مەنى تۇلعالار ءوسىردى. ءوسۋ – جاس كەزدە دە, ەسەيگەن شاقتا دا ۇزىلمەيدى ەكەن. شىنىن ايتسام, كاسىبي شەبەرلىك جاعىنان ءبىر ىقپال, ءجۇرىس-تۇرىسى جاعىنان ءبىر ىقپال, ويىمەن, پارقىمەن ءبىر ىقپال ەتەتىن ادامدار ومىردە كوپ بولدى. “سىزگە قوعامدا كىمدەر ىقپال جاسادى” دەگەندە سوعىستىڭ الدىندا دا, سوعىستان كەيىن دە جازۋشىلىعىما ءبىرى – اۋەزوۆ, ەكىنشىسى – مۇقانوۆ ۇلكەن ىقپال ەتتى. بارىنە توقتالا بەرمەي-اق قويايىن.
سوعىستىڭ الدىندا, سوعىستان كەيىن دە ءبىر-بىرىنە تەكەتىرەس ەكى كوزقاراس, ەكى پىكىر قايشىلىعى الدىمىزدا كولدەنەڭدەپ جاتتى. وسى ەكى تەكەتىرەستىڭ باسىندا ەكى ۇلكەن تۇلعا تۇردى: ءبىرى – اۋەزوۆ, ەكىنشىسى – مۇقانوۆ. ەكەۋىنىڭ كوزقاراسى كوبىنە ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتتى. ادەبيەت بۇل كۇنگىدەي ەمەس, قىزىقتاۋ ەدى. قولجازباعا, جاڭا دۇنيەگە نەمكەتتى قارامايتىن, جانىن سالاتىن. وداق ىرگەسىندە تالقىلاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتاتىن. پەسا, پوەما, رومان بولسىن, يا وداقتا, يا ءبىر ۇيگە جينالىپ الىپ وقىپ, دۋىلداسىپ تالقىلاپ جاتۋشى ەدىك. ايتىس قىزۋ جۇرەتىن. رەسەيدە, وتكەن عاسىردا “ليتەراتۋرنىي سالون” دەگەن بولدى. ءبىزدىڭ باس قوسۋىمىز سوعان ۇقسايتىن. كەشەگى كۇنى پەن-كلۋبتى سونداي قىزۋ تالقىلاۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرعان ەدىم, جىلى پەيىلمەن ۇشىراساتىن داستارقان باسىن, پىكىر-تالاس ۇستەلىن قۇرعىم كەلدى.
سابەڭ “شوقان ءۋاليحانوۆ” پەساسىن ۇيىنە كىسىلەردى جيناپ, داستارقان باسىندا وتىرىپ تالقىلاعان ەدى. جيىندا شىڭعىس ايتماتوۆ بولدى. سىزدانىپ وتىرىپ عابيت مۇسىرەپوۆ سوڭىنان سويلەدى. ءالى ەسىمدە: “اقىلدىڭ قاسىرەتى” پەساسىندا چاتسكي پەتەربوردان كەتەتىن كەزدە –ازىپ-توزىپ بارا جاتقان قوعامعا, نادان قاۋىمعا, توعىشارلارعا قاراتىپ ايتپاۋشى ما ەدى: “ماعان كۇيمە! اكەلىڭدەر كۇيمەنى!” – دەپ. شوقان دا سول گريبوەدوۆ كەيىپكەرى سەكىلدى ءبىر سىلكىنىپ الىپ, توعىشار, تىمىرسىق قاۋىمنان كەتۋى كەرەك قوي”, - دەپ كوسىلگەن ەدى ول كىسى. سودان كەيىن وداقتا تالقىلاندى. ول تالقىلاۋدا مۇحاڭ ۇزاق توگىلىپ سويلەگەن ەدى.
(جالعاسى بار)