قاۋىپسىزدىك قادامدارى ءوزارا سەنىمگە قۇرىلعاندا ءتيىمدى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ 8 تامىزىنداعى ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋگە دايىندىق بارىسىنا ارنالعان وتىرىستا بىرقاتار ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. وندا ەلباسى قازاقستاننىڭ ۇيىمدا توراعالىق ەتۋى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جالعاسۋ, ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ قاۋىپتى كەزەڭگە جەتۋ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ, جالپى ادامزات قوعامى بولاشاق قارىم-قاتىناسى ارحيتەكتۋراسىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا تۇيىققا تىرەلىپ تۇرعان جاعدايىنا سايكەس كەلگەندىگىن اتاپ ءوتتى. ولاي بولسا, ۇيىمدا توراعالىق ەتۋ بارىسىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى باستى باسىمدىقتاردىڭ بىرىنە اينالاتىنى انىق. ەقىۇ سوڭعى جىلدارى قاق­تى­عىس­تاردىڭ الدىن الۋعا جانە شيە­لەنىستى ايماقتارداعى تۇراقتىلىق­تى ساقتاۋعا دەن قويىپ, قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋدە وزىندىك سايا­سات ۇستانىپ كەلەدى. كەڭەستەر وداعى كەزىندە ۇيىم نەگىزىنەن ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋعا كۇش سالدى. ەكى اسكەري-ساياسي بلوك (ناتو مەن ۆارشاۆا شارتى ۇيى­مى) ءبىر-بىرىنە قارسى تۇردى. وداق ىدىراعاننان كەيىن سوڭعىسى ءوز-وزىنەن تاراپ, الەمدىك ساحنادا سول­تۇستىك اليانستىڭ ءرولى ارتا ءتۇستى. ناتو-نىڭ شىعىسقا قاراي كەڭەيۋى رەسەيگە ۇنامايدى. ايتسە دە سول­تۇستىك كورشىمىز ناتو-نى قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنداعى ماڭىزدى ارىپ­تەسى سانايدى. ويتكەنى, سوڭعى كەز­دەرى ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلە­لە­رىندە جەكە ەلدەردىڭ رەڭكى باسىم بولا تۇسۋدە. وسى ءبىر اسكەري-ساياسي بلوكتاعى اقش-تىڭ ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ەسكەرسەك, رەسەيدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى نەگىزگى ارىپتەسى دە قۇراما شتاتتار بولا­تىنى انىق. مۇنداي ماڭىزدى رولگە ەقىۇ دا يە بولۋعا نيەتتى. الايدا, رەسەي تاراپىنىڭ چەشەن­ستان ماسەلەسىندە ۇيىم ۇستانىمى­مەن الشاق كەتۋى ونىڭ ىقپال ەتۋ اياسىن تارىلتىپ وتىر. ىستامبۇل سامميتىندە رەسەيدىڭ چەشەن جە­رىندەگى ءىس-ارەكەتتەرى قاتتى سىنعا الىنسا, سولتۇستىك كورشىمىز ەۋرو­پا­داعى ناتو قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ­دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى دەپ تانيتىنىن بايقاتتى. وسىلايشا, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا كەيبىر قا­راما-قايشىلىقتار ورىن الىپ وتىرعانى بەلگىلى. ال ەلىمىز ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋى بارى­سىن­دا بۇل پروبلەمانى ۇيلەستىرۋدە وزىندىك ءرول اتقارا الار ەدى. پراگا قالاسىندا وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە (1992 جىل­عى قاڭتار) بىتىمگەرشىلىك ميس­سيا­سىن جوسپارلاۋ جونىندەگى ورتالىق ءرولىن ارتتىرۋ شەشىمى شىعارىل­عان-دى. ونداعى ماقسات ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى قاقتى­عىستاردىڭ الدىن الۋ جانە داع­دارىس­تىق جاعداي تۋرالى اقپا­راتپەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋ بولا­تىن. وكىنىشكە قاراي, ۇيىمنىڭ قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋداعى بەلسەندىلىگى ءالى ءوز دارەجەسىندە ەمەس. ءبىز مۇنى ەقىۇ-نىڭ بوس­نيا مەن گەرتسەگوۆيناداعى ميس­سيا­سىنان انىق بايقاي الامىز. ۇيىم­نىڭ قىزمەتى تەك مۇنداعى قاقتىعىستان كەيىنگى جاعدايدى رەتتەۋمەن عانا شەكتەلدى. مۇنداي ۇلتتار ارازدىعى ماسەلەسىندە ءالى كوپتەگەن شيكىلىك­تەردىڭ بارلىعى كورىندى. وسى ورايدا ەلىمىز ۇيىمدا توراعا رەتىندە قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستى ۇي­لەستىرىپ وتى­راتىن ينستيتۋت تاجىريبەسىن ۇسىنباق. ەقىۇ 1998 جىلى كوسوۆوداعى ميسسياسىن جاۋىپ, سەربتەر مەن الباندار اراسىنداعى بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىن جۇرگىزۋدى ناتو-نىڭ قا­راماعىنا تابىستاۋى وسى باعىت­تاعى جۇمىستىڭ ءالى دە جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەي كەلە جاتقاندىعىن باي­قاتسا كەرەك. قازاقستان ەتنوس­ارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا وزىندىك تەتىكتەردى ۇسىنا الاتىن ەل رەتىندە تانىمال. ەگەر قازاقستان الباندار مەن سەربتەردى, ارمياندار مەن ءازىربايجانداردى بيىلعى توراعالىعى بارىسىندا تاتۋلاسۋ قادامىنا جەتەلەي الىپ جاتسا, وندا بۇل ەلىمىز ابىرويىن اسىرا­تىن ۇدەرىس بولاتىنى اقيقات. جو­عارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وسى ماسەلەلەردە ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز – رەسەيدىڭ ىقپالى باسىم ەكەنىن ەسكەرگەن دە ارتىق­تىق ەتپەيدى. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارى ەۋروپالىق وداق پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ىقپالداستىق ارتىپ كەلەدى. بۇل ايماق كارى قۇر­لىقتى قاجەتتى وتىن-ەنەرگە­تي­كالىق قورىمەن عانا ەمەس, جەرىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمەن دە قىزىقتىرادى. اقش, رەسەي, قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلدەر اي­ماق­قا ىقپال ەتۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن بارىن سالۋدا. ال قازاقستان اي­ماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋدە ايتار­لىق­تاي ءرول اتقارۋشى ەل رەتىندە تانىلىپ ۇلگەردى. ولاي بولسا, ەلىمىز كورشىلەردىڭ پروبلەمالارىن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم تورىنەن كوتەرۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. بىراق, بۇل وتە قيىن پروبلەمالار بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ەكو­لو­گيالىق قاۋىپسىزدىك, تەرروريزممەن كۇرەس جانە ەسىرتكى ساۋداسى ايماق­تاعى ەلدەردىڭ بارلىعىنا ءتان كۇردەلىلىكتەر. بىراق, قالاي دەگەندە دە, ۇيىمدا توراعالىق ەتۋ بارى­سىن­دا اتالعان پروبلەمالار نازار­دان تىس قالمايتىندىعىنا سەنىم مول. سەبەبى, اتالعان پروبلەمالار تەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەۋروپا قۇر­لىعىنا, ءتىپتى جاھاندىق دەڭگەيدە دە قاۋىپتى. اۋعانستان جەرىندەگى تۇ­راقتىلىقتى ساقتاۋدا ءالى دە جاع­داي ءبىر رەتكە كەلە قويعان جوق. الەم جابىلىپ ونىڭ “تە­ر­روريس­تەردى دايىنداۋ وشاعىنا” اينالىپ كەتپەۋى ءۇشىن كۇرەسۋدە. سونىمەن قاتار, “اۋعاندىق ەسىرتكى” دەگەن اتاۋعا يە بولعان ەسىرتكى تاسىما­لى­نا توسقاۋىل قويىلماسا, وندا بۇل “اق ءولىم” ەۋروپا رىنوگىنا بۇگىنگىدەن دە ەمىن-ەركىن ەنىپ كەتۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە قانشاما توسقاۋىل قويىلعانىمەن, ەسىرتكى ساۋداسى ءالى دە باسەڭدەر ەمەس. ەلى­مىز ۇيىمدا توراعالىعى بارىسىن­دا وسى ماسەلەدە دە جۇيەلىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك الادى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدەردىڭ يادرولىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن تالپىنىسى بايقا­لىپ وتىر. بۇعان سولتۇستىك كورەيا مەن يران يادرولىق باعدارلاما­لارىن جۇزەگە اسىرا باستاۋىن جات­قىزۋعا بولادى. يادرولىق باعدار­لا­مانى بەيبىت ماقساتتا دامىتامىز دەگەندەرىنە قاراماي, يادرولىق قارۋى بار ەلدەر مۇنداي قاۋىپتى قارۋ تەرروريستەردىڭ قولىنا ءتيۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى. وسى رەتتە قازاقستان جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل رەتىندە الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان ءتيىستى دەڭگەيدە باعاسىن الىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ ءلازىم. سو­نىمەن قاتار, قازاقستان جاپپاي قارۋلانۋدىڭ الدىن الۋعا قۇرىل­عان كوپتەگەن حالىقارالىق شارا­لاردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولۋدا. ەندى الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتقان, بەيبىت ساياسات ۇستانعان ەل رەتىندە قازاق­ستان الەمدىك بەدەلدى ۇيىم مىن­بە­رىنەن ءوز ويىن اشىق ايتىپ قانا قويماي, وسى باعىتتا ناقتى تالاپ قويۋ قۇقىن دا يەلەنىپ وتىر. 2010 جىلى ۇيىمداعى توراعا­لىق­قا سايلانۋىنىڭ استارىندا وسىن­داي قادامداردى مويىنداۋ­ى جاتقان­دىعىن اڭعارۋ دا قيىن بولماسا كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستان ۇيىمدا توراعالىعى بارىسىندا ونىڭ قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن الدىڭعى كەزەككە شىعاراتىنى انىق. ەۋروپا قۇرلىعىندا رەسەي­دىڭ ماڭىزدى ءرول وينايتىنىن ەسكەرسەك, وندا ەلىمىز سولتۇستىك كور­شى قولداۋىنا سۇيەنە الادى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىز كوپتەگەن ۇيىم­داردا بەلسەندى ارەكەت ەتىپ, جەكەلەگەن ەلدەردىڭ سەنىمىنە دە يە بولىپ ۇلگەردى. بۇلاردىڭ بارلىعى شەشۋشى فاكتورعا اينالۋى ءتيىس. اسقار تۇراپباي ۇلى.