جاراتقان اللا ءوزى بەرگەن جاندى ءوزى الىپ جاتسا, پەندە بايعۇس امالسىز مويىنسۇنار. ال ادامنىڭ جانىن ادام الىپ جاتسا, قالاي عانا كونۋگە بولادى؟! ابايسىزدا ءولتىرىپ العاننىڭ ءجونى بولەك, اكەسىنىڭ قۇنى قالعانداي اپەرباقاندىقپەن, ايۋاندىقپەن كىسى ولتىرگەندەرگە نە ىستەمەك كەرەك؟! زايىرلى مەملەكەتىمىزدە ادام قۇقىن, قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن زاڭدار بار. سول مەملەكەتتىك قۇجاتتار ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا بارلىق سۇرانىستارىن ءادىل رەتتەپ وتىرۋى ءتيىس. زاڭعا قايشى جاعدايلاردا ۇكىمدى مەملەكەت اتىنان سوت شىعاراتىنى بەلگىلى. ول ۇكىممەن كەلىسەتىن دە, كەلىسپەيتىن دە كەزدەر بولادى. ءبىزدىڭ دە سول العاشقى ينستانتسياداعى سوتتىڭ شەشىمى قاناعاتتاندىرماعاندىقتان, قولىمىزعا قالام العان جايىمىز بار. بولعان ءىستى باسىنان بايانداپ كورەلىك.
قاراعاندى حالقىنا جاقسى تانىمال جەڭىس سارمۋرزين دەگەن ارىپتەسىمىز بار.
كوپ جىل «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىندا, قاراعاندى قالاسىنىڭ اكىمدىگىندە جەمىستى ەڭبەك ەتتى. بىلتىر وسى ازاماتتىڭ تۋعان ءىنىسى جانبولات كەنجە ۇلىن قاندىقول قاراقشىلار جۇمىس ورنىندا مەرت قىلدى. ايتۋعا وڭاي, ءايتپەسە, جان باۋىردىڭ توسىننان بولعان قازاسى جەكەڭدى عانا ەمەس, بار اعايىن-تۋىستى كۇڭىرەنتىپ, جاپ-جاس ازاماتتىڭ جارى مەن ءۇش بالاسىن اي مەن كۇننىڭ امانىندا قايعىعا كومىپ كەتتى.
ەرتە مە, كەش پە, جالعاننىڭ جارىعىمەن ءبارىمىز دە قوش ايتىسارمىز, بىراق كىمنىڭ اجالىنان بۇرىن ولگىسى كەلگەن؟! سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە, جازىقسىز جاننىڭ ءومىرىن قيعان قانىپەزەرلەر لايىقتى جازاسىن السا ەكەن دەيسىڭ. جانبولاتتى ولتىرگەن جاندار ۇستالىپ, كىنالارى تولىق ءدالەلدەنگەنمەن, ولارعا قاراعاندى قالاسىنىڭ قازىبەك بي اۋداندىق سوتى تاعايىنداعان جازا مارقۇمنىڭ جاقىن-تۋىستارىنىڭ كوڭىلىن كونشىتىپ, سابىرعا كەلتىرە الماي وتىر. موينىنا كىسى قانىن جۇكتەگەن ءۇش قىلمىسكەردىڭ ارقايسىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 192-بابى 3-ءبولىمىنىڭ 1-تارماعى بويىنشا 9 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, جازالارىن جالپى رەجىمدەگى تۇزەۋ مەكەمەسىندە وتەيتىن بولدى. ولارعا بۇدان قاتاڭىراق جازا قولدانىلسا, تىم بولماسا قاتاڭ رەجىمدەگى اباقتىعا قامالسا دەگەن تالاپ ارىزبەن جەڭىس كەنجە ۇلى قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنا جۇگىنگەنىمەن, ودان ەش ناتيجە بولمادى. بۇل جەردە قازىبەك بي اۋداندىق سوتىنىڭ ۇكىمى قانشالىقتى ءادىل بولعانىن پايىمداۋ ءۇشىن قىلمىستىق وقيعانىڭ قالاي ءوربىگەنىن بايانداپ وتكەنىمىز دۇرىس بولار. سونىمەن...
2015 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىنا قاراعان ءتۇنى 39 جاستاعى جانبولات سارمۋرزين ءوزى مەحانيك ءارى كۇزەتشى بولىپ ىستەيتىن قاراعاندى قالاسى, بىتوۆايا كوشەسى, 28/2 مەكەنجايىنداعى «ماناس» اۆتوپاركىندە جۇمىس ورنىندا وتىرادى. تۇنگى ساعات 01.50 شاماسىندا بۇرىن وسى مەكەمەدە كولىك جۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن 1983 جىلى تۋعان اسلان سارباەۆ دەگەن ەسىك قاعادى. ول جالعىز ەمەس, قاسىندا استانادان ارام پيعىلمەن ۋاعدالاسىپ كەلگەن ەكى جاندايشابى – 1982 جىلعى ەرلان قۇرمانعاليەۆ پەن 1998 جىلعى قايرات بەكتەمىروۆ دەگەندەر بولعان. ولاردىڭ نەگىزگى جوسپارى كاسىپورىن سەيفىن توناپ, ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى جىمقىرۋ بولعان. جامان ويى جوق جانبولات اسلاننىڭ داۋىسىن تانىعان سوڭ ەسىكتى اشادى. مەكەمەنى توناۋ ءۇشىن كەلگەن قاراقشىلار كۇزەتشىنى سەبەپسىزدەن سوققىعا جىعىپ, تەپكىنىڭ استىنا العان. كەيىن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىندا كورسەتىلگەندەي, اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋ سالدارىنان جانبولاتتىڭ باس سۇيەگى جانشىلىپ, قان تامىرلارى ءۇزىلگەن, قابىرعالارى سىنىپ, ىشكى قۇرىلىسىنا كوپ زاقىم كەلگەن, ىشەكتەرى ۇزىلگەن.
ال قىلمىسكەرلەردىڭ «ويىمىز ۇرلىق جاساۋ عانا بولدى, كۇزەتشىنى ابايسىزدا ءولتىرىپ الدىق» دەگەن جاۋابىنا سوتتا سۋديا دا, پروكۋرور دا كادىمگىدەي سەنىپ وتىر. وڭاي ولجاعا كەنەلمەك بولىپ, استانادان ەكى باسكەسەردى ەرتىپ كەلگەن اسلان سارباەۆ جانبولات ءتىرى قالسا, قىلمىسىنىڭ تەز ارادا اشىلىپ قالاتىندىعىن ءبىلگەن ءجانە قاسىنداعى ەكى قاندىقولمەن بىرگە ونى ءولىم حالىنە جەتكەنشە ۇرىپ-سوققان. كۇزەتشى ازاماتتىڭ دەنەسىندەگى جاراقاتتار, ولار سوتتا ايتقانداي, ءبىردى-ەكىلى سوققىدان عانا بولماعانى ايدان انىق. مارقۇمنىڭ دەنەسى كوكالا قويداي بولعانىنا قاراماستان, پروكۋرور دا, سوت تا قىلمىسكەرلەردىڭ ءبىردى-ەكىلى رەت قانا ۇردىق دەگەنىنە سەنۋى قالاي؟! جارايدى, ولار كۇزەتشىنى ولتىرگىسى كەلمەدى دەلىك, سوندا ەسىنەن تاندىرا ۇرىپ, قول-اياعىن سىندىرسا دا, جانىن قالدىرىپ, بايلاپ-ماتاپ كەتۋگە بولاتىن ەدى عوي. ەكىنشىدەن, ولار كۇزەتشىنى ءولتىرگىسى كەلمەسە, ۇرلىققا عانا ءسوز بايلاسىپ كەلگەن بولسا, ونىڭ قول-اياعىن بايلايتىن ارقان با, ءجىپ پە, ايتەۋىر سونداي بىردەڭە الا كەلەر ەدى. ۇشىنشىدەن, ەگەر قاراقشىلار كۇزەتشىنىڭ ءتىرى قالعانىن بىلسە, قولىن عانا ەمەس, اياقتارىن دا بايلاپ كەتەر ەدى. ياعني, قاندىقول قاراقشىلار جانبولاتتىڭ سونداي تەپكىدەن سوڭ ەس جيىپ, قيمىلعا كەلە الماسىن جاقسى بىلگەن.
بىراق, امال قانشا, قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ بارىسىندا دا, سوتتا دا بۇل جاعدايلاردىڭ بارلىعى قانىشەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلدى. قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەرگەۋ امالدارىن ءجۇرگىزۋ بارىسىندا بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءۇش تەرگەۋشىنىڭ اۋىسۋى دا كۇدىكتى ويعا جەتەلەيدى. بۇل جازانى جەڭىلدەتۋگە ۇمتىلعان قىلمىسكەرلەردىڭ تۋىستارى تاراپىنان جاسالعان قىسىمنىڭ, الدە, كەرىسىنشە, سىي-سياپاتتىڭ ىقپالى ەمەستىگىنە كىم كەپىل؟! جەڭىس كەنجە ۇلى بۇل تۋرالى قازىبەك بي اتىنداعى اۋداننىڭ دا, وبلىستىڭ دا پروكۋرورلارىنا جازعان ارىز-شاعىمدارىندا ايتقان ەكەن. بىراق, ولاردىڭ دا بەرگەن جاۋابى ءبىر قالىپتان شىققانداي. «زاڭ سولاي, ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن قايران جوق», دەپ جىلى جابادى.
ەگەر قىلمىستىق كودەكستىڭ جانالعىشتارعا نەبارى جالپى رەجىمدىك توعىز جىل كەسىپ بەرگەن 192-بابى 3-ءبولىمىنىڭ 1-تارماعىنا, دالىرەك ايتقاندا, «دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرە وتىرىپ, ابايسىزدا ءجابىرلەنۋشىنىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوققان» دەگەن تۇجىرىمعا ءوزگەرتۋ ەنگىزىلمەسە, كىسى ءولتىرۋ دەگەنىڭىز ءبىر كۇنى ويىنشىققا اينالاتىن شىعار. زاڭ بويىنشا, سونداي-اق, قاساقانا كىسى ءولتىرۋ فاكتىسى تىركەلۋى ءۇشىن جاراقات نەمەسە سوققى العان ادام وقيعا ورنىندا جەدەل جان تاپسىرۋى كەرەك ەكەن. سوندا, اياۋسىز سوققىنىڭ استىندا قالعان ازامات بىردەن باقيلىق بولماي, ەسىن جيماعان كۇيى اراعا ون ەكى ساعات سالىپ بارىپ ءجانتاسىلىم ەتكەنىنە كىنالى مە؟ مۇندايدى كىم كورگەن؟! العان جاراقاتتان ادام تىلگە كەلمەي ءبىر كۇن, ءبىر اي نەمەسە ءبىر جىل جاتىپ قايتىس بولۋى مۇمكىن. سوندا قانىشەرلەر تايراڭداپ, قايعى جۇتقاندار قايراڭداپ قالاتىن بولعانى عوي. قايسىبىر دامىعان شەتەلدەردە بار زاڭدى ىزگىلەندىرۋ (گۋمانيزاتسيا) دەگەن دەموكراتيالىق ۇردىسكە ءۇن قوسۋ ءبىز ءۇشىن ءالى ەرتەرەك سياقتى. ىزگىلەندىرۋدى ۇساق-تۇيەك ۇرلىققا, ورنى تولار ماتەريالدىق شىعىن اكەلگەندەرگە قولدانۋعا بولار, ءبىراق قوعامىمىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا اتاپ كورسەتىلگەن باستى بايلىعى ادامدى ادەيىلەپ, ايۋاندىقپەن ولتىرۋگە بارعاندارعا اياۋشىلىق كەرەك پە؟!..
سوت ۇكىمىندە قىلمىسكەرلەردەن جابىرلەنۋشى رەتىندە مارقۇمنىڭ اعاسىنا, جارى مەن بالالارىنا ماتەريالدىق-مورالدىق شىعىندى ءوندىرۋ تۋرالى كەسىمدى شەشىم ايتىلعانىمەن, سودان بەرى جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتسە دە, ول دا ورىندالعان جوق. سوت ورىنداۋشىلارى دا جايباراقات. ءتىرى ادام ءتىرشى-
لىگىن جاساۋى كەرەك قوي. جانبولات كەنجە ۇلىنىڭ ۇلكەنى اراي استاناداعى ەۋرازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى. ودان كەيىنگى بالاسى جالعاس قاراعاندى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 1 كۋرسىندا وقيدى. ول جىل سايىن وقۋىنا 300 مىڭ تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءتولەۋى كەرەك. كەنجەسى ولجاس ءۇشىنشى سىنىپتا عانا وقيدى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان زايىبى جانارعا وتباسىن اسىراۋ وڭايعا سوعىپ وتىرعان جوق. بۇرىن العان نەسيە قارىزى تاعى بار.
* * *
– ون التى رەت وتكەن سوت وتىرىستارى قاجىتىپ جىبەردى, – دەيدى جەڭىس كەنجە ۇلى. – قازىر تەك قۇر جانىمدى ءسۇيرەپ جۇرگەن جايىم بار. سوت پروتسەسىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا بايلانىستى جۇمىستان دا شىعۋعا ءماجبۇر بولدىم. سودان بەرى جۇمىسسىزبىن. جاتسام-تۇرسام ويىمنان كەتپەي جۇرگەنى – جانبولاتىم, ونىڭ ءومىرىن قيعاندارعا ءادىل جازا قولدانىلاتىن كۇن تۋار ما ەكەن؟ بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ جۇمىسقا تۇرارمىن-اۋ, سوندا مەن سالىق تولەپ, ءىنىمدى ءولتىرگەن, ءادىل جازاسىن الماعان قىلمىسكەرلەردى اسىراۋعا ۇلەس قوسامىن با؟! ەلدىڭ ەسەبىنەن ءىشىپ-جەپ, جالپى رەجىمنىڭ جان تىنىشتىعىندا جاتقان ولار توعىز جىل تۇگەل وتىرسا جاقسى. امنيستيامەن مەرزىمىنەن بۇرىن بوساي قالاتىن دا وسىنداي پىسىقايلار عوي...
* * *
قاپيادا كوز جۇمعان جان باۋىرىن جوقتاعان شاراسىز اعانىڭ كۇيزەلىسى ءبىزدىڭ دە جانىمىزعا باتادى. «ولگەن ارتىنان ولمەك جوق» دەگەنمەن, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جازىقسىز جار مەن ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتىپ ۇلگەرمەگەن بالا-شاعانىڭ وبالى كىمگە؟! تىم قۇرىسا, قاراقشىلاردان سولاردىڭ نەسىبەسىنە ماتەريالدىق شىعىندى ءوندىرىپ بەرەتىن ءبىر يماندى تابىلار ما ەكەن؟! ول شىعىندى ءوندىرۋ تۋرالى سوت شەشىمى بولعانىمەن, سونىڭ ءوزى قاعاز جۇزىندە قالىپ وتىر. جايباراقات جۇرگەن سوت ورىنداۋشىلارىن دا جەلكەلەۋ كەرەك پە, قايتپەك كەرەك مۇندايدا؟.. اقىل قوسىڭىزدار, اعايىن!
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى