كەشە ۆەنا قالاسىندا ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىم توراعالىعىنا كىرىسۋىنە ارنالعان يناۋگۋراتسيالىق ءماجىلىسى وتكىزىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى
ۆەنا, 14 قاڭتار 2010 ج.
مارتەبەلى قاۋىم!
قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار!
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىقتىڭ مارتەبەلى ميسسياسىن قازاقستان اسا زور جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قابىلدايدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعالىقتى قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى ءبىر كەزەڭىندە قولىنا الىپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان الەمنىڭ جاھاندىق قۇرىلىمىندا تەكتونيكالىق وزگەرىستەر ورىن الۋدا, بۇل ۇدەرىس ءالى دە اياعىنا جەتكەن جوق.
جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ داعدارۋى, لاڭكەستىك, گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق اپاتتار, اشتىق, كەدەيشىلىك, ءتۇرلى ەپيدەميالار, ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق قاقتىعىستار – مىنە, بۇگىنگى ادامزات وركەنيەتى دۋشار بولىپ وتىرعان وسىنداي قاتەرلەردىڭ ءتىزىمىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇلارمەن كۇرەس جۇرگىزۋ ەقىۇ سياقتى قىزمەت اياسى كوپقىرلى جانە بەدەلدى ينستيتۋتتاردىڭ بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋىن قاجەت ەتەدى.
ءسوز جوق, الەمدىك احۋال ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان سىناقتى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. الايدا بۇگىندە ەقىۇ الدىنداعى شەشىلۋى ءتيىس ەڭ وزەكتى تۇيتكىلدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءاردايىم ورىن الۋدا.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ناقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جويۋ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي شەشىم بولعانى بەلگىلى.
تاياۋدا قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلدادى.
قازاقستان وڭىرلىك جانە بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە جاۋاپتى قاتىسۋشى رەتىندە ءوز ءرولىن تولىق سەزىنەدى.
الەمدىك نارىققا كومىرسۋتەگى شيكىزاتتارىنىڭ كۇننەن كۇنگە ارتا تۇسكەن ءمولشەرىن سىرتقا شىعارا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قوماقتى ۇلەس قوسۋدا.
استىق جانە وزگە دە ازىق-ت ۇلىك ءتۇرلەرىنىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىسى رەتىندە قازاقستان بۇۇ-نىڭ اشتىقتىڭ الدىن الۋ جانە الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءتۇيتكىلدەرىن شەشۋ باعىتىنداعى مىڭجىلدىق ماقساتتارىن ورىنداۋعا بەلسەنە اتسالىسۋدا.
قازاقستاننىڭ ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋ جونىندەگى باستاماسى قازىرگى ۋاقىتتا ازيا قۇرلىعىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ كوپقىرلى بىرەگەي قۇرالىنا اينالدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەقىۇ-نىڭ ازياداعى ءوزىندىك بالاماسىنداي بولعان بۇل فورۋم الەمدىك جالپى ىشكى ءونىم ءوندىرىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتەتىن, جالپى تۇرعىندارىنىڭ سانى 3 ميلليارد ادامدى قۇرايتىن ەلدەردىڭ باسىن قوسۋدا.
قازاقستان ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋى – اسا ماڭىزدى باسىمدىقتىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى بۇكىل وڭىرگە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە.
ەقىۇ-نىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىمەن بىرگە قازاقستان قازىرگى الەمدىك قۇرىلىمنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىندە شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن تۇسىنىستىك ارقىلى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىستاردى جان-جاقتى قولدايدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز سان الۋان ۇلتتار مەن ءدىندەر وكىلدەرىنىڭ مەكەنى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قازاقستاندا 140 ەتنوس پەن 40-تان استام كونفەسسيا وكىلدەرى ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋلىقتا تۇرادى.
ءبىزدىڭ ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم جونىندەگى ونەگەلى ۇلگىمىز – سان الۋان كونفەسسيالاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگىنىڭ بۇكىلالەمدىك ۇدەرىسىنە قازاقستاننىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى. مەنىڭ باستامام بويىنشا 2003 جىلدان بەرى استانادا كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ بىرەگەي فورۋمىنا جان بىتىرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزى بولىپ ءوتتى.
قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار!
كەڭ گەوگرافيالىق اۋقىمىن, قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى تاجىريبەسى مەن جاقسى جولعا قويىلعان جۇمىس تاسىلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ەقىۇ-نى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ سانايمىز. ۇيىم ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنا قولداۋ كورسەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى جانە اتقارىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار ەقىۇ-نىڭ وڭدى تاريحي رەسۋرسىنىڭ دا ءوز شەگى بار.
بۇگىنگى تاڭدا سەنىمگە سىزات تۇسىرەتىن جانە بىتپەيتىن قانداي دا ءبىر “قىزىل شەكتەر”, “نولدىك سومامەن ويناۋ” تاجىريبەلەرىن جالعاستىرۋعا جول بەرۋگە بولمايدى.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن جاھاندىق جاڭا قاتەرلەرگە ءسايكەستەندىرىپ, ارتتىرۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەككە شىعا باستادى. ناق وسىنداي مىندەت ۇنقاتىسۋدىڭ بىرەگەي الاڭى سانالاتىن, عالامشارىمىزدىڭ ءۇش قۇرلىعىنداعى 56 مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن ەقىۇ-نىڭ دا الدىندا تۇر.
ەقىۇ بولاشاعىن ايقىندايتىن ساۋال مىناداي: ۇيىم ءححى عاسىر الەمىنىڭ سانالۋاندىعىن مويىندايتىن قۇرىلىم رەتىندە بوي كورسەتە الا ما, الدە “ۆەنادان شىعىسقا قاراي” كەڭىستىگىنەن ءداستۇرلى باتىس دارالانىپ تۇراتىن, بلوكتارعا جىكتەلگەن ۇيىم بولىپ قالا بەرە مە؟
الەمدىك دەموكراتيالىق قوعامداستىققا جيىرما جىلداي ۋاقىت بويى كىرىگىپ كەلە جاتساق تا, ەقىۇ-داعى كەيبىر ارىپتەستەرىمىزدىڭ ساناسى ءالى “بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار” تۋرالى جاڭساق تۇسىنىكتەردەن ارىلا قويعان جوق.
وسى رەتتە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كورسەتكەن سەنىمى قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە مانگە يە.
دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى, سوندىقتان ءبىز ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ساياسي ليبەرالدانۋى باعىتى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋدى جالعاستىرامىز.
ەقىۇ توراعالىعى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەك سىرتقى ساياسي تابىس قانا ەمەس, جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى قۇندىلىق رەتىندە قابىلدانادى.
ەقىۇ-دا قالىپتاسقان داستۇرگە ءسايكەس, ءبىز توراعالىق ەتەتىن ەلدىڭ مازمۇندى بىرىزدىلەنۋىن بىلدىرەتىن ءىس باسىنداعى توراعالىق ۇرانىن جاريا ەتەمىز.
قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ۇرانى ءتورت “ت” – “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق) جانە “تولەرانس” ء(توزىمدىلىك) بولادى.
ءبىرىنشىسى, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن بىزگە اسا قاجەتتى سەنىمدى بىلدىرەدى.
ەكىنشىسى, ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىنان تۇرادى.
ءۇشىنشىسى – حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردا “قوسارلانعان ستاندارت” پەن “جىكتەۋ شەكتەرىنەن” ازات, بارىنشا اشىقتىق پەن ترانسپارەنتتىك. قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاۋىپ پەن قاتەرلەردى ەڭسەرۋدە سىندارلى ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋ.
ال ءتورتىنشىسى – بۇگىنگى الەمدە بارعان سايىن ماڭىزى ارتىپ وتىرعان مادەنيەتتەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ جونىندەگى جاھاندىق ترەندتىڭ كورىنىس تابۋى.
ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان ۇيىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن كونسەنسۋستىق الاڭدى نىعايتۋدى جانە كەڭەيتۋدى قاراستىرادى.
ەقىۇ ءسامميتىنىڭ 10 جىلدان بەرگى ۋاقىتتاعى ءۇزىلىسى ۇيىمنىڭ كونسەنسۋستىق نەگىزى داعدارىس جاعدايىندا بولماسا دا, توقىراۋ احۋالىندا تۇرعانىن اڭعارتادى.
وسىعان بايلانىستى ءبىز ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردى 2010 جىلى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدى شاقىرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىن قولداۋعا شاقىرامىز.
ەقىۇ ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ 35 جىلدىعىن, پاريج حارتياسىنىڭ 20 جىلدىعىن جانە ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنىڭ 65 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
سامميت ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارى, اۋعانستانداعى جاعداي جانە تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرى مازمۇندى تولىقتىرۋ بولا الار ەدى.
ناق بۇگىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتىپ, ءوز حالىقتارىنىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى دە ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت كەلدى.
سامميت ەقىۇ-نىڭ وسى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا بەيىمدەلۋىنە قۋاتتى قارقىن بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ وسى ۇيىمعا دەگەن سەنىمى مەن قۇرمەتىن دە ارتتىرا تۇسەدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, وزدەرىن سايلاعان حالىقتاردىڭ يگىلىگى مەن وركەندەۋى جولىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا كۇش سالۋ – مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ تىكەلەي مىندەتى.
سونىمەن قاتار ەقىۇ بۇگىندە ەشتەڭەمەن الماستىرىلمايتىن ۇيىم بولىپ تابىلادى.
ونىڭ توقىراۋى نەمەسە جويىلىپ كەتۋى ەۋرو-اتلانتيكالىق كەڭىستىكتەگى وتە قاۋىپتى ۆاكۋمنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوققان بولار ەدى.
وسى رەتتە, حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلعان 1 تامىزدى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىستى قاراۋدى ۇسىنامىن.
توراعالىقتىڭ باسىمدىعىنا قاتىستى قازاقستان ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش “سەبەتى” اراسىندا وڭتايلى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا كوڭىل بولۋگە تىرىساتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسىنداي ۇستانىم ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە كورۋگە, قازىرگى زامانعى سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا ءتيىمدى تۇردە قارسى تۇرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ پايدا بولۋ كوزدەرىن تابۋعا دا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى.
ءسوز سوڭىندا قازاقستان ءىس باسىنداعى توراعا رەتىندە ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
ءبىز ۇيىمعا مۇشە بارشا ەلدەردىڭ مۇددەلەرىنە ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەردى تابۋ نيەتىندەمىز.
قازاق حالقىندا “بىرلىك بولماي – تىرلىك بولماس” دەگەن دانالىق ءسوز بار.
ءبىزدىڭ ەلىمىز ءXXى عاسىرداعى ەقىۇ-نى ونىڭ اۋقىمىنداعى بارشا حالىقتار ءۇشىن دەموكراتيانىڭ, تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ ءبىرتۇتاس كەڭىستىگى رەتىندە قاراستىرادى.
نازارلارىڭىزعا راحمەت. جاڭا جىلدا مول تابىستار تىلەيمىن.