ال ونى كۇزەتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتىنە سەنىپ تاپسىرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قاستەرلى ۇعىم سانامىزدا جاڭعىرعان سايىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ سان عاسىرلىق ءجۇرىپ وتكەن جولى كوز الدىمىزعا ەلەس بەرەدى. تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق دالامىزدى سىرتقى باسقىنشىلاردان قورعاۋ جولىندا قانشاما ءاپايتوس باتىرلارىمىز شەيىت كەتتى. “ۇرپاقتان ۇرپاققا امان-ساۋ جەتكەن قاسيەتتى جەرىمىزگە جان بالاسى كوزىن الارتا سۇقتانىپ, ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى بۇزىلماسا ەكەن” دەگەن كىرشىكسىز ارماندارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت كەزىندە قولىنا قارۋ الىپ, عۇمىرلارىن وسى جولدا سارپ ەتكەن بارشا قاھارمان اتالارىمىزدىڭ بىزدەرگە قالدىرعان قاسيەتتى جەرىن كۇزەتۋ – ۇلكەن ابىروي, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. تاۋەلسىزدىكتەن اسقان كيەلى ەشتەڭە جوق. ەلىمىز تاۋەلسىز بولعان 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان كەيىن ىرگەلى مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن دەربەس كۇزەتۋ ساياساتى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1992 جىلدىڭ 18 تامىزىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇقك شەكارا قىزمەتى قۇرىلدى. ەگەر دە سول جىلدارداعى جاعدايعا كوز جىبەرسەك, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى ۋاقىتشا قيىنشىلىقتار دا ورىن الدى. ماسەلەن, كوپتەگەن بىلىكتى وفيتسەرلەر وزدەرىنىڭ تاريحي اتامەكەندەرىنە قونىس اۋداردى. وسى ارادا شەكارا قىزمەتىنە ساپالى ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ف.ە.دزەرجينسكي اتىنداعى شەكاراشىلاردىڭ جوعارى كوماندالىق ۋچيليششەسى ەلباسىنىڭ جارلىعى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ قاراماعىنا بەرىلگەننەن كەيىن, الگى ماسەلەنى شەشۋ وسى اسكەري وقۋ ورنىنىڭ مىندەتىنە اينالدى. العاشقى كەزدە وسىنداي ۋاقىتشا قولبايلاۋلاردى شۇعىل شەشكەننەن كەيىن, مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىن زاڭ تالاپتارى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ ماقساتى تۇردى. بىلايشا ايتقاندا, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازانى جەتىلدىرۋ كەزەك كۇتتىرمەي شەشەتىن شارۋانىڭ بىرەگەيىنە اينالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ تالقىلاۋىنان كەيىن بارىپ, 1993 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارا اسكەرلەرى تۋرالى” زاڭدار قابىلداندى. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى زىمىراپ 17 جىل وتە شىعىپتى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى قازىرگى شەكاراسىندا تۇتاس, وعان قول سۇعىلمايدى جانە بولىنبەيدى” دەپ باستالاتىن اتا زاڭنىڭ اياسىندا ۇقك شەكارا قىزمەتى وزدەرىنىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ ماقساتى مەن مىندەتى كەيىننەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتى تۋرالى” زاڭنىڭ 1-بابىندا: “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن كۇزەتۋ مەن قورعاۋعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگىنە, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا جانە قول سۇعىلماۋىنا, قاستاندىق جاسالۋىنىڭ الدىن الۋعا جانە جولىن كەسۋگە ارنالعان” دەپ ايقىن جازىلعان. ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قاستەرلى ۇعىم ەكەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىققا قول سۇعىلۋعا بولمايتىندىعىنىڭ حالىقارالىق قاعيداتىن ەل تۇرعىندارى تولىعىمەن مويىنداپ, جوعارىدا اتتارى اتالعان زاڭداردىڭ تالاپتارىن تولىقتاي ورىنداي باستادى. اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ وتىرعان بۇل زاڭداردىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟ ول مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحىندا مەملەكەتتىك شەكارامىزدى تۇڭعىش رەت رەسمي تۇردە مويىنداپ, ونىڭ كۇزەتىن قۇقىقتىق تۇرعىدا دەربەس قورعاۋعا باعىشتالعان العاشقى زاڭ ەدى. كەڭەس وداعى كەزىندەگى قابىلدانعان “مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى” زاڭدا پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ شەكارا كەڭىستىگىن تۇتاس قامتىعان جالپىلاما ورتاق تۇسىنىكتەر ورىن العان بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى دەگەن ۇعىمنىڭ العاش رەت تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلۋى وسى زاڭنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ەلىن, جەرىن شىن قاستەر تۇتاتىن جانداردىڭ اتالعان زاڭدى شىنايى قاستەرلەۋىنىڭ بار قۇپياسى وسىندا دەپ بىلەمىن. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” زاڭنىڭ 1-بابىندا: “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى دەگەنىمىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنىڭ شەگىن – قۇرلىعىن, سۋىن, جەر قويناۋىن جانە اۋە كەڭىستىگىن ايقىندايتىن سىزىق جانە وسى سىزىق بويىنشا تىگىنەن وتەتىن ۇستىڭگى قابات” دەلىنگەن. مىنە, وسى جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ بىردە-ءبىر مارتە بۇزىلماۋى, ونىڭ كۇزەتىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قر ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتىنىڭ ارقاسى ەكەندىگى تاعى شىندىق. شەكارا قىزمەتى وسى جىلدار ارالىعىندا ۇلكەن بەلەستەردى ارتقا تاستادى. ماسەلەن, كەڭەس وداعى كەزىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكارانى عانا كۇزەتىپ كەلسەك, ەندى تاۋەلسىز ەل شەكاراسىنىڭ بارلىق ەندىكتەرى بويىنشا كۇزەتىلە باستاۋى – “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” زاڭ باپتارىنىڭ تولىقتاي جۇزەگە اسۋى دەپ ايتۋىمىزعا نەگىز بار. ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك شەكارامىزدى تولىق بەلگىلەپ الدىق. 2006 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى ۇلىقتاۋ سالتاناتى كەزىندە پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەتتىك شەكارا ساياساتى جونىندە بىلاي دەگەنى ەستە. “قازاقستان ءوزى شەكتەسەتىن رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, تۇركىمەنستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىمەن شەكارا ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشىپ, حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتتى. بۇل – قۇرلىقتاعى شەكاراسىنىڭ ءوزى 14 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇلكەن تابىسى. ءبىز بارلىق كورشىلەرىمىزبەن ورنىققان ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ادال ارىپتەستىكتى قاستەرلەيمىز جانە ونى الداعى ۋاقىتتا دا ەسەلەي بەرەتىن بولامىز”. ەلباسىمىزدىڭ وسى سوزىنەن-اق مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن حالىقارالىق ساياساتتاعى بيىك ورنىن مەجەلەپ بەرگەندىگىن اڭعارامىز. جاسىراتىن نەسى بار, بۇرىندارى شەكارالىق ايماق پەن شەكارالىق ءوڭىر تۋرالى كوپ ەشتەڭە بىلمەيتىن ەل تۇرعىندارى مەملەكەتتىك شەكارامىز تولىق كۇزەتىلە باستاعاننان كەيىن بۇل جايتتەردەن دە تولىقتاي حاباردار بولا باستادى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” زاڭنىڭ 19-بابىندا شەكارالىق ايماق پەن شەكارالىق وڭىرگە كىرۋدىڭ ورتاق تارتىپتەرى بەلگىلەنگەن. شەكارا قۇرىلىمدارىنداعى بىلىكتى ماماندار شەكارالى ايماقتاعى ورنالاسقان جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى جانە تۇرعىندارمەن جۇزدەسۋ بارىسىندا زاڭ تالاپتارىن ءتۇسىندىرىپ, ساۋىقتىرۋ شارالارىمەن اينالىسىپ كەلەدى. ونى مۇقيات ورىنداۋ – قۇقىقتىق باعىتتى تاڭداعان مەملەكەتىمىز ازاماتتارىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سونىمەن, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىندا رەسمي تۇردە ءبىرىنشى رەت قابىلدانعان, مەملەكەتتىك شەكارامىزدى قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن بەلگىلەپ بەرگەن زاڭنىڭ ومىرگە جولداما العانىنا 17 جىل تولىپ وتىر. بۇل زاڭ اتالعان مەرزىم ارالىعىندا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تالاي رەت دالەلدەدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە شەكارا رەجىمىن بۇزعان 8 مىڭنان استام ازامات اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلىپ, ولارعا 24 ميلليون تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىنىپ, مەملەكەت قازىناسىنا ءوندىرىلدى. كاسپي تەڭىزىندەگى ەكونوميكالىق مۇددەمىزدى قورعاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى قۇرىلعان “جاعالاۋ كۇزەتى” ايماقتىق باسقارماسىنىڭ جەكە قۇرامى 2009 جىلعى بالىق اۋلاۋ ماۋسىمىندا كونترابانداشىلاردان 150-دەن استام ءجۇزۋ قۇرالدارىن تاركىلەدى. ولاردان 54 توننادان استام بالىق تاركىلەنسە, ونىڭ 31 تونناعا جۋىعى سيرەك كەزدەسەتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىق ەكەن. 25 كيلودان استام قارا ۋىلدىرىقتى كونترابانداشىلاردان تاۋىپ, تاركىلەگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. تەك 2009 جىلى ەل شەكاراشىلارى 12 مىڭنان استام مەملەكەتتىك شەكارا بۇزۋشىلاردى ۇستاپتى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى زاڭسىز وتۋگە تالپىنعان 2 مىڭنان استام كونتراباندالىق وقيعانىڭ الدىن العان. “عاسىر تاجالىنا” بالانىپ وتىرعان ەسىرتكى تاسىمالىنا توسقاۋىل قويۋدا دا شەكاراشىلارىمىز قىراعىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. ولار جالپى سالماعى 177 كيلودان اساتىن 108-دەن استام زاڭسىز ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ جولىن كەستى. 102 كيلودان استام گەروين, 16 كيلودان اساتىن ماريحۋانا, 57 كيلوداي گاشيش شەكاراشىلاردىڭ قىراعىلىعىنىڭ ارقاسىندا تاركىلەندى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى نىشاندارى ەلتاڭبا, ءانۇران, جالاۋ سەكىلدى رامىزدەرىمىزبەن قاتار ايتىلاتىن قاستەرلى مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ مارتەبەسى مەن ماعىناسىن ايقىنداپ, ونىڭ قىراعى كۇزەتىلۋىن قۇقىقتىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قوس زاڭىمىزدىڭ عۇمىرى ۇزاق ءارى ءماندى بولعاي دەيىك. كەنجەبەك سەيىتمۇحاممەدوۆ, پودپولكوۆنيك, اسكەري جۋرناليست.