قارمتۋ-دىڭ العا قويعان مىندەت-ماقساتتارى زور
قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحى مەن زاماناۋي جەتىستىكتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىمەن, ول كىسىنىڭ جاھاندىق باستامالارىمەن جانە قازاقستاندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باعدارلامالىق تاپسىرمالارىمەن تىعىز بايلانىستى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ينجەنەرلىك ءبىلىم نەگىزدەرىن 1962-1965 جىلدارى وسى وقۋ ورنىندا العانىن ماقتان تۇتادى. ەلباسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى جالپىۇلتتىق مەرەكە رەتىندە العاش رەت اتالىپ وتكەن 2012 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قارمتۋ-عا ارنايى كەلۋى بايىرعى ءبىلىم ورداسىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. ول كىسىنىڭ وسىناۋ ءبىلىم ورداسىنا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتىن قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىندا جازىپ قالدىرعان لەبىزى دە ايعاقتايدى. «مەن وسى وقۋ ورنىندا – بۇكىل قازاقستان ءۇشىن ينجەنەر ماماندار دايارلايتىن ۇستاحانادا ءبىلىم العانىمدى ماقتان تۇتامىن», – دەلىنگەن وندا.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جاڭا يندۋستريالاندىرۋدى, ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەلەردى, ادام كاپيتالىن دامىتۋ باعىتىنداعى ستراتەگيالىق باستامالارىن قولداۋ ماقساتىندا قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى كەيىنگى ون شاقتى جىلدا ورتالىق قازاقستاننىڭ مادەني, زياتكەرلىك جانە وندىرىستىك قاراشاڭىراعىنا اينالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە قارمتۋ-دىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنداعى باستامالارىنىڭ جاسامپازدىق ءرولى جىل سايىن وتكىزىلەتىن «قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاڭا قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ بويىنشا تاعدىرشەشتى شەشىمدەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ وزەگىنە اينالعان. بيىل بۇل كونفەرەنتسيا قارمتۋ بازاسىندا 25 قاراشا كۇنى ونلاين رەجىمدە وتكىزىلىپ, ونىڭ جۇمىسىنا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, ەلىمىزدەگى 15 بازالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن ستۋدەنتتەرى – بارلىعى 10 مىڭنان استام ادام قاتىستى. كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, ۋنيۆەرسيتەت ىشىنەن كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىندەگى مەتاندى ەنەرگەتيكا زەرتحاناسى اشىلدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلباسى ينجەنەرلىك ءبىلىم مەن زاماناۋي تەحنيكالىق ماماندىقتارعا وقىتۋ جۇيەسىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى شەڭبەرىندە كۇشەيتۋ نەگىزىندە الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە جەتكىزۋ مىندەتىن قويعانى بەلگىلى. شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 26-شى وتىرىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك ەكونوميكا كوشباسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان ءساتتى جوباسى رەتىندە «TOTAL» ترانسۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قىزمەتىن مىسالعا كەلتىردى. «TOTAL» كومپانياسىنىڭ ىقپالىمەن ءوز سالاسىنداعى وقۋ ورتالىقتارىن حالىقارالىق سەرتيفيكاتتاۋمەن شۇعىلداناتىن قازاقستاننىڭ دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى اشىلعانىن شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ۇلگى ەتتى.
2014 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندپەن كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «2010 جىلدان بەرى, «TOTAL» كومپانياسىنىڭ قولداۋىمەن, قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كەزىندە ءوزىم دە وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعاندىقتان, بۇل جەتىستىك مەن ءۇشىن تىپتەن قۋانىشتى», – دەپ اتاپ ءوتتى.
قارمتۋ بازاسىنداعى قازاقستاننىڭ دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى بۇگىندە الەمدىك وندىرۋشىلەردىڭ بىرەگەي جابدىقتار كەشەنىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ تاپسىرىستارىنا سايكەس, «IWE حالىقارالىق ينجەنەر-دانەكەرلەۋشى» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلتتىق جانە ترانسۇلتتىق كومپانيالار ءزارۋ بولىپ وتىرعان مامانداردىڭ ءۇش لەگىن وقىتىپ شىعارىپ, ولارعا الەمنىڭ 56 مەملەكەتىندە مويىندالاتىن ديپلومدار بەردىك.
قازىرگى ۋاقىتتا تەحنوسالانىڭ سۇرانىسى الەمدىك يندۋستريا دەڭگەيى مەن التىنشى تەحنولوگيالىق ساتىنىڭ تالاپتارىنان كوش ىلگەرى قالىپ قويعان ينجەنەرلىك بىلىمنەن ءبىرشاما وزىپ كەتكەن. كەلە جاتقان ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا ونەركاسىپ پەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ۇشتاستىرا الاتىن ماماندار دايارلاۋ قامىن ويلاۋ قاجەت. SMART-, CALS-, 3…6D-تەحنولوگيالار ونەركاسىپ, كولىك, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس سالالارىنا بارعان سايىن تەرەڭدەي ەنىپ كەلەدى. ينتەرنەت زامانىندا ءوندىرىس تە «اقىلدى» بولا باستادى. تەرەڭ ءبىلىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى, يدمب-2 جوبالارى دەگەندە جۇلقىنىپ تۇرعان جاڭا بۋىن ينجەنەرلەرىنە سۇرانىس كۇشتى. اتالعان باعدارلاما تەك سەرپىندى جوبالار تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار سالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلگەندە عانا جۇزەگە اسادى.
قارمتۋ ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارى سانالاتىن «كەن ءىسى», «مەتاللۋرگيا» جانە «ماشينا جاساۋ» سالالارىنا يدمب-2 شەڭبەرىندە ينجەنەر ماماندار دايارلايتىن بازالىق جوعارى وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى.
مامانداردى دايارلاۋ بەيىندىك ماگيستراتۋرانىڭ تاجىريبەگە دەن قويىلعان جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە, «جوو – جۇمىس بەرۋشى – ماگيسترانت» تۇرىندەگى ۇشجاقتى كەلىسىمشارت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. باعدارلامالار الەمنىڭ جەتەكشى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, ترانسۇلتتىق جانە ۇلتتىق كومپانيالارمەن بىرلەسىپ جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا.
اتاپ ايتقاندا, تەك «روبوتوتەحنيكا. باسقارۋ جۇيەلەرى», «مەتاللۋرگياداعى نانوتەحنولوگيالار», «كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىندەگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار. گەوتەحنيكا», «كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندەگى دانەكەرلەۋ ءوندىرىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى» جانە «مەتاللۋرگياداعى قۇرىلىس ينجينيرينگى» باعدارلامالارى بويىنشا قاراعاندى وبلىسىندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان 45 سالالىق كاسىپورىنمەن مامانداردى ماقساتتى دايارلاۋ مەن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ تۋرالى 460 كەلىسىمشارت جاساستىق.
جاڭا بۋىن ينجەنەرلەرىن دايارلاۋ ءىسى مەن عىلىمعا تاۋەلدى تەحنولوگيالار ترانسفەرتىندەگى حالىقارالىق ارىپتەستەرىمىز دەپ الەمدىك دەڭگەيدەگى ميچيگان, گونكونگ, ۆەنا, رەين-ۆەستفال, بيرمينگەم, لوتارينگيا, نانسي ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۇلى پەتردىڭ سانكت-پەتەربۋرگ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, توم پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ماسكەۋ بولات جانە بالقىمالار ينستيتۋتى, ۋرال فەدەرالدىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە باسقالاردى اتاي الامىز. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قارمتۋ-دىڭ بايىرعى ستراتەگيالىق ارىپتەستەرى – TOTAL, ArselorMittal, FESTO, Schneider Electric, Mitsubishi Electric, ERSAI, Leica Geosystems, EPام Systems, FLUOR, CHINA KINGHO ENERGY GROUP, «قازاقمىس», «يمستالكون», KEGOC جانە باسقا ترانسۇلتتىق جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جەتەكشى ماماندارى بەلسەنە اتسالىسۋدا. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىنداعى وقۋ ۇدەرىسىندە الەمدىك وندىرۋشىلەردىڭ (اقش, ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند, جاپونيا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە شۆەيتساريا) جالپى قۇنى 380 ميلليون تەڭگە تۇراتىن بىرەگەي زەرتحانالىق جابدىقتارى پايدالانىلادى.
مامانداردى دايارلاۋ بارىسىندا ءبىلىم مەن عىلىمدى جانە ءوندىرىستى ءتيىمدى بىرىكتىرۋ قارمتۋ بازاسىنداعى «كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەت» كلاستەرىنىڭ بىرەگەي زياتكەرلىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن پايدالانۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. كلاستەر قازاقستان, گەرمانيا, فرانتسيا, قىتاي, رەسەي, بەلورۋسسيا جانە وزبەكستان ەلدەرىنىڭ 86 جەتەكشى كاسىپورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىن جۇمىلدىرىپ وتىر. كلاستەر جۇيەسىن قۇراۋشىلار قاتارىندا ۇلتتىق كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ باستى كومپانيالارى سانالاتىن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ», «قازاقمىس», سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگى, «شۇباركول كومىر», «بوگاتىر كومىر» جانە باسقالار بار.
كونسورتسيۋمدىق كەلىسىم مەن ۇشجاقتى كەلىسىمشارتتارعا سايكەس, كاسىپورىندار ءبىلىم الۋشىلاردى زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردا كاسىپتىك جانە زەرتتەۋ تاجىريبەلەرى جۇرگىزىلەدى, كۋرس جانە ديپلوم جۇمىستارى ورىندالادى. تۇلەكتەر شىعاراتىن كافەدرالاردىڭ 60 وندىرىستىك فيليالىندا جۇرەتىن وقۋ ۇدەرىسىنە جىل سايىن كاسىپورىنداردىڭ 300-دەن استام جەتەكشى ماماندارى اتسالىسادى. كاسىپورىنداردىڭ دەمەۋشىلىك كومەگى ەسەبىنەن 2015 جىلدىڭ وزىندە جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ زەرتحانالىق بازاسى سوماسى 800 ميلليون تەڭگەدەن اساتىن جابدىقتارمەن, باعدارلامالىق كەشەندەرمەن تولىقتى. كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارى قاراعاندى «پوليتەحىنىڭ» تۇلەكتەرى. سوندىقتان, ولاردىڭ ءوز باستاماسىمەن, وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك ءا.س.ساعىنوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەنداۋمەنت-قورى قۇرىلدى.
كونسورتسيۋم كاسىپورىندارىمەن ارىپتەستىك شەڭبەرىندە ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-قۇراستىرۋ جۇمىستارى جاسالىپ, كەيىن ولار وندىرىسكە ەنگىزىلۋدە. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىمەن ءوزارا ءتيىمدى شىعارماشىلىق ارىپتەستىكتىڭ ارقاسىندا جوعارى وقۋ ورنى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر, تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ 8 جىل ىشىندە 20 ەسەگە دەيىن ارتتى.
استانا قالاسىندا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قارمتۋ-دىڭ بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىندا جاساعان بىرەگەي ازىرلەمەلەرى: ەكولوگيالىق تازا گيدروديناميكالىق قىزدىرۋ قوندىرعىلارىنىڭ 3 ءتۇرى, جىلىستاۋ توگىنىڭ ۆاكۋمدىق رادياتورى مەن رەلەسى قويىلادى.
قارمتۋ عالىمدارى كاسىپورىنداردىڭ جەتەكشى ماماندارىمەن بىرلەسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-قۇراستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە 65 وقۋلىق دايارلاپ, باسىپ شىعاردى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ولاردى ەلىمىزدىڭ تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇسىندى. كوپتىلدىلىكتى دامىتۋ شەڭبەرىندە قارمتۋ اعىلشىن تىلىندەگى وقۋلىقتار جاساۋدىڭ بازالىق جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە بەلگىلەنگەن جانە بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ جاڭا «اقپاراتتىق-بايلانىس تەحنولوگيالارى» ءپانىن اعىلشىن تىلىندە وقىتا باستادى.
كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعان «ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىس» مودەلىن قالىپتاستىرۋداعى جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قارمتۋ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت قوسىمشا جۇمىسشى ماماندىعى بار ينجەنەرلەردى دايارلاۋدىڭ قوسارلى وقىتۋ جۇيەسىن ىسكە قوستى. قازىرگى وندىرىسكە مۇنداي ماماندار اسا قاجەت. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە وڭىرىمىزدە جاپپاي سۇرانىسقا يە كەن ءوندىرۋ, دانەكەرلەۋ, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس, ەنەرگەتيكا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا سالالارىنداعى جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا زاماناۋي جابدىقتار كەشەنىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن 6 ورتالىق اشىلدى. ستۋدەنتتەر جۇمىسشى ماماندىعىن ءبىرىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق الىپ, سونىڭ ارقاسىندا وندىرىستىك تاجىريبەدەن شتاتتىق جۇمىس ورنىندا ءوتىپ, كاسىپورىندارداعى قوسارلى وقىتۋ جاعدايلارىنا دا تەز ۇيرەنەدى.
جاڭا بۋىن ينجەنەرلەرىن دايارلاۋ ەڭبەككە باۋلۋمەن, پاتريوتتىق تاربيەمەن, سونىمەن قاتار, قارمتۋ-دا «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ادىستەمەلىك نەگىز ەتىپ الىپ, جەمىستى جۇمىستار اتقارىپ جاتقان «جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ» مودەلىمەن تىعىز بايلانىستى. بولاشاق ماماندار تاربيەسىن ۇيىمداستىرۋداعى جاڭالىق – ول كەزەڭ-كەزەڭىمەن قيسىندى جالعاسىن تاۋىپ وتىراتىن جۇيە تۇرىندەگى مودەلگە نەگىزدەلگەن. ءار كەزەڭنىڭ ءوز ماقساتى مەن مازمۇنى بار جانە ول ناقتى ءبىر وقۋ سەمەسترىنە بەلگىلەنگەن. بۇل مودەلدە تاربيە ۇعىمى اعا ۇرپاقتىڭ جاس ۇرپاقپەن ءبىر مەزگىلدىك تاجىريبە ءبولىسۋى, اقىل ايتۋى تۇرىندە ەمەس, وقىتۋشىلاردىڭ, وندىرىستەگى جەتەكشىلەردىڭ جانە ستۋدەنتتەردىڭ وقۋدا دا, ودان تىس كەزدەردە دە ءوزارا قارىم-قاتىناسى, ارىپتەستىك سىيلاستىعى رەتىندە جۇرەدى. شىندىعىندا, قارمتۋ-دا تاربيە بەرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى جاسالىپ, جەمىستى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ونى جوعارى كاسىبي ءبىلىم بەرىپ وتىرعان باسقا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە دە تاجىريبەگە كەڭىنەن ەنگىزۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم.
جاڭا بۋىننىڭ ينجەنەر ماماندارىن دايارلاۋ بارىسى مەن ناتيجەلەرى قارمتۋ-دىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى, ستۋدەنتتەرى مەن وندىرىستىك ارىپتەستەرى ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاندى الەۋمەتتىك جەتىلدىرۋ بويىنشا العا قويعان مىندەتتەردى ءونىمدى دە ساپالى ورىنداۋعا بەل بۋىپ وتىرعانىن ايقىن اڭعارتادى. وسى ورايدا ايتا كەتكىم كەلەتىنى, بەلگىلى ءمۇسىنشى ا.بيلىكتىڭ وتباسى مەملەكەت باسشىسى مەن مەتاللۋرگ جۇمىسشىلار كەسكىندەلگەن ونەر تۋىندىسىن وقۋ جىلىنىڭ باسىندا قارمتۋ-عا تارتۋ ەتكەنى وتە ورىندى ءارى جان تەبىرەنتەرلىك وقيعا بولدى. ەلىمىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى شەشىمدەر قابىلداعان پرەزيدەنتىمىزگە حالىقتىڭ ايتار العىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسى بولار.
ارستان عازاليەۆ,
قارمتۋ-دىڭ رەكتورى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
قر ۇعا اكادەميگى