وتكەن 5 جەلتوقسان كۇنى باۋىرلاس ءارى كورشىلەس وزبەكستاندا عانا ەمەس, بالكىم, تۇركى الەمىندە جاڭا ءبىر ءداۋىردىڭ نەگىزى قالاندى دەپ ايتۋعا بولادى. 2016 جىلعى 4 جەلتوقساندا وتكەن سايلاۋدا وزبەكستان پرەزيدەنتتىگىنەن 4 ۇمىتكەردىڭ اراسىنان شاۆكات ميرزيەەۆ 88,61% داۋىس جيناپ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
وتكەن سايلاۋ جانە ونىڭ كەيبىر سالدارلارى تۋرالى ويىمدى بىلدىرۋدەن بۇرىن ءبىر ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى. قازاقستاندا بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەگەن وزبەك ازاماتى رەتىندە بايقاعانىم, سوڭعى ەكى جارىم ايدا كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتىنىڭ ماعان ءجيى قوياتىن سۇراقتارى “مەملەكەتىڭىزدە جاڭا پرەزيدەنت كىم بولادى؟”, “مارقۇم پرەزيدەنتىڭىز يسلام كاريموۆتەن كەيىن وزبەكستاندى قانداي بولاشاق كۇتىپ تۇر؟”, “جاڭا پرەزيدەنت مەملەكەتىڭىزدە قانداي ىشكى جانە سىرتقى ساياسات جۇرگىزەدى جانە ونىڭ ورتالىق ازياعا اسەرى قانداي بولادى؟” سياقتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ەدى.
راسىندا, سوڭعى ەكى ايدا تەك وزبەكستان مەن كورشى ەلدەر عانا ەمەس, بالكىم, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ءمان بەرىپ, قىزىعۋشىلىقپەن باقىلاعان وسى سايلاۋ نەلىكتەن وسىنشالىقتى ۇلكەن نازارعا ىلىكتى, بۇل سايلاۋدىڭ وزگە سايلاۋلاردان ايىرماشىلىعى نەدە بولدى؟
اتالعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرمەي تۇرىپ, الدىمەن ۇلكەن ريزاشىلىق سەزىمىمدى تۋدىرعان ءبىر ماڭىزدى ماسەلە تۋرالى ايقىم كەلەدى. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ەلدى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى باسقارىپ كەلگەن يسلام كاريموۆتىڭ قايتىس بولۋىنان ءبىر اپتادان كەيىن ءوزىم قازاقستاندا بولعان قىركۇيەك ايىنىڭ العاشقى ون كۇنىندە مەيلى كوشەدە بولسىن, مەيلى تاكسي كولىگىندە بولسىن, مەنىڭ وزبەكستاننان كەلگەنىمدى بىلگەن ءار قازاق ازاماتىنىڭ العاشقى اڭگىمەسى “يماندى بولسىن, جاقسى كىسى ەدى”, “ارتى قايىرلى بولسىن” دەگەن سوزدەردەن باستالاتىن. مەنىڭ نازارىمدى اۋدارىپ, ريزاشىلىعىمدى تۋدىرعان بۇل جايت باۋىرلاس قازاق حالقىنىڭ قايتىس بولعاندار ماسەلەسىندە بايسالدى داستۇرگە يە بولۋى ەدى. مۇندا ەشكىم باقيلىق بولعان كىسىنىڭ ارتىنان ءبىر دە ءبىر جامان ءسوز ايتپايدى نەمەسە وسىعان ۇقساس ارەكەتكە بارمايدى ەكەن.
ءوزىم اتالعان ەكى ايدا جۇمىس ساپارىمەن وزگە ەلدەردە بولىپ قايتتىم. الايدا, ول جەرلەردە, شىنىمدى ايتسام, قازاقستانداعىداي تۇسىنىستىكتى بايقاي المادىم. ءبىر جاعىنان, ەكى جارىم اي ۋاقىت ىشىندە قاراپايىم ادامداردان نەمەسە قازاقستان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان وزبەكستاندا بولىپ جاتقان وقيعالار مەن سايلاۋ تۋرالى باسقا ەلدەردەگىدەي ءبىر دە ءبىر جاعىمسىز پىكىر نەمەسە قارالاۋشى ماقالانى كەزدەستىرمەدىم. مەنىڭ ويىمشا, بۇل قازاق حالقىنىڭ وزبەكتەرگە دەگەن باۋىرمالدىق قاتىناسىنا, سونداي-اق, جوعارىدا ايتىلعانداي, و دۇنيەلىك بولعان كىسىلەرگە قاتىستى قازاق حالقىنىڭ تەرەڭ جانە تامىرلى داستۇرلەرىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى شىعار. وسىعان وراي, وسىنداعى باۋىرلاس قازاق حالقىنا العىس ايتۋدى وزىمە بورىش دەپ بىلەمىن.
جوعارىدا “ەكى جارىم اي ىشىندە وزبەكستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارعانىن” ايتقان ەدىك. الدىمەن, بۇل سايلاۋ نەلىكتەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قىعىزۋشىلىعىن وياتقانى جونىندە قىسقاشا توقتالا كەتسەم دەيمىن. بارىنەن بۇرىن مىنانى مويىنداۋىمىز كەرەك, ورتالىق ازيادا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءبىرشاما بەلسەندى ەل بولۋىنا بايلانىستى ءارى قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان وڭ ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان قوعامى دۇنيە جۇزىندەگى ءتۇرلى وقيعالار الدىندا ءۇنسىز قالا المايتىنىن كورسەتۋدە.
ەكىنشىدەن, ورتالىق ازياداعى ءاربىر رەسپۋبليكا دۇنيە جۇزىندە جانە ايماقتا بەلگىلى ورىنعا يە, ايتالىق, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ارقايسىسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا الاتىن وزىندىك ورنى بولۋى اتالعان ەلدەردى الەم نازارىنا ىلىكتىرىپ وتىر. سوندىقتان, قازاقستان قوعامى مارقۇم يسلام كاريموۆ جۇرگىزگەن وزىندىك “تەپە-تەڭدىك ساياساتىنىڭ” قانداي جاعىمدى جانە كەرى اسەرلەرى بولاتىنىن بىلگىسى كەلىپ, كەلەشەكتە وزبەكستاندى, سونىمەن قاتار, ايماقتى قانداي كەزەڭ كۇتىپ تۇرعانىن پايىمداۋ ءۇشىن اتالعان سايلاۋلارعا ايرىقشا ءمان بەردى.
ۇشىنشىدەن, وسى سايلاۋدىڭ نەلىكتەن دۇنيەجۇزىلىك اقپارات كوزدەرىنىڭ نازارىندا بولعانى بىرنەشە سەبەپپەن تۇسىندىرىلەدى. الەمدىك ساياساتتىڭ بارعان سايىن كۇردەلەنىپ, ءبىر جاقتان قوعامدار اراسىندا تەك مادەنيەتتىلىك پەن جاھاندانۋ جىلدام ءارى كەڭ تارالىپ, ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتتەر مەن ايماقتار اراسىندا جىكتەلىستەر ورىن الىپ, حالىقارالىق تەرروريزم مەن اسىرەدىنشىلدىك ءورشىپ تۇرعان مىنا زاماندا ورتالىق ازيا, اسىرەسە, ايماقتىڭ كوشباسشىلارى قازاقستان مەن وزبەكستانداعى وقيعالاردىڭ ءوربۋ باعىتى الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن دە قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىنى انىق. اسىرەسە, وزبەكستاندا حالىق سانىنىڭ تەز ءوسۋى, ەلدەگى ءداستۇرلى يسلام مادەنيەتىنىڭ ىقپالى, گەوگرافيالىق جانە ەتنومادەني ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى تۇركى جانە پارسى الەمىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسۋى الپاۋىت ەلدەرمەن قاتار, جاقىن جىلداردا ايماقتىق كۇشتەرگە اينالعان تۇركيا مەن يراننىڭ, سونىمەن بىرگە, قالىڭ اراب الەمىنىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر.
اسىرەسە, وزبەكستاننىڭ تۇركى الەمىندە ايرىقشا ورىنعا يە ەكەنى انىق. سوڭعى جىلداردا تۇركى ەلدەرىنىڭ تۋىستىق سانا-سەزىمىن قايتادان جانداندىرىپ, تۇركى الەمىندە ەكونوميكالىق, مادەني, رۋحاني, عىلىمي جانە باسقا دا ءارتۇرلى باعىتتارداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرىپ, مۇنىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەڭ قاجەتتى قادامداردىڭ ءبىرى ەكەنىن اشىق ايتىپ كەلە جاتقان اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى بەلگىلى. ال تۇركى الەمى قازاقستان مەن وزبەكستاندى ەسەپكە الماي, ءوز ءمان-ماعىناسىن, ىقپالىن جوعالتارى ءسوزسىز. مارقۇم يسلام كاريموۆ مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا وزبەكستاننىڭ جانە وزگە دە تۇركى تىلدەس رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن تۇڭعىش رەت تانىعان باۋىرلاس مەملەكەت – تۇركيامەن وتە جاقىن قارىم-قاتىناس قۇرعانى تاريحتان بەلگىلى.
دەگەنمەن, كوپ ۋاقىت وتپەي, ەكى ەلدە ورىن العان ساياسي جانە ديپلوماتيالىق وقيعالار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارعا نۇقسان كەلتىرگەنى راس. بۇعان ەكى جاقتان دا كەتكەن كەمشىلىكتەر مەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر اسەر ەتكەنى تاعى انىق. ال جۋىردا ياعني 18-19 قاراشا كۇندەرى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ سامارقانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, يسلام كاريموۆتىڭ زيراتىنا ارنايى بارىپ وزبەك حالقىنا كوڭىل ايتۋى جانە وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ جوعارى وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋى وزبەكستان مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا جاقىن ايلاردا جىلىلىق اكەلەتىنىن كورسەتەدى. قوس مەملەكەت باسشىلارى “دوستىق جانە تۋىستىق بايلانىستارعا ءمان بەرەتىنىن, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە شىعاراتىنىن” مالىمدەۋى مۇنىڭ ەڭ ايقىن مىسالى بولا الادى.
بۇگىنگى ساراپشىلاردىڭ باسىم بولىگى “وزبەكستاندا جاڭا كەزەڭ باستالادى” دەپ جار سالۋدا. كاريموۆ قايتىس بولعاننان كەيىن وزبەكستان پرەزيدەنتى مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى قىزمەتىنە كىرىسكەن شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ بۇدان بۇرىن 13 جىل بويى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەنى بەلگىلى. شاۆكات ميرزيەەۆ باسقارعان ۇكىمەتتىڭ العاشقى كۇندەردەن باستاپ ۇلكەن باستامالار كوتەرىپ, وپتيميستىك قادامدار جاساۋى حالىقارالىق دەڭگەيدە جانە ورتالىق ازيا قوعامىندا جاڭا سەرپىلىس تۋعىزعانى راس. اسىرەسە, ميرزيەەۆتىڭ وزىنە بەرىلگەن قۇزىرەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتەر شەڭبەرىندە قىزمەتكە كىرىسكەن العاشقى كۇندەردەن باستاپ وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ كورشى ەلدەرمەن ەكىجاقتى قاتىناستارىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇددەلىلىك تانىتۋى (ماسەلەن, وسى جىلدىڭ قىركۇيەك-قاراشا ايلارىندا قازاقستان مەن وزبەكستان كاسىپكەرلەرى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ورتاق ساۋدا جانە نارىقتاردىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى جاڭا ۇسىنىستار ءبىلدىردى – اۆت.) وسى ويىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى.
ورتالىق ازيانىڭ ءاربىر تاۋەلسىز ەلى ءوز ۇلتتىق مەملەكەتىن جان-جاقتى نىعايتۋعا كۇش سالۋمەن وتكىزگەن شيرەك عاسىرلىق كەزەڭدە ايماقتىڭ ءوزارا قاتىناستارىندا كوپتەگەن ىلگەرىلەۋشىلىكتەرمەن بىرگە, ءبىرشاما پروبلەمالار دا كورىنىس بەرگەنى بار. ماسەلەن, وزبەكستاننىڭ جاقىن كورشىلەرى تاجىكستانمەن جانە قىرعىزستانمەن بىرقاتار تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردىڭ بولۋى جانە بۇل جاعدايدىڭ بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى وسىنى ايعاقتايدى. اسىرەسە, ايماقتاعى سۋ ماسەلەسى سەبەپتى اتالعان ەلدەر اراسىنداعى قاتىناستارعا نۇقسان كەلىپ, سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە بوي كورسەتكەنى راس.
ش.ميرزيەەۆ باستاعان ۇكىمەت قولعا العان باستامالار ناتيجەسىندە وتكەن ايدا قىرعىزستاننان جۇزدەن استام ادامنان تۇراتىن دوستىق دەلەگاتسياسىنىڭ وزبەكستاننىڭ كورشىلەس جاتقان ءاندىجان جەرىنە كەلۋى جانە جاۋاپ رەتىندە وزبەكستان دەلەگاتسياسىنىڭ دا قىرعىزستاننىڭ وش وبلىسىنا بارۋى ەكى تۋىس حالىقتىڭ ريزاشىلىعىن تۋدىرعانى بەلگىلى. وتكەن قاراشا ايىندا وزبەكستان مەن تاجىكستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى اراسىندا ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردىڭ جيىلەۋى ناتيجەسىندە 1992 جىلدان بەرى توقتاپ تۇرعان تاشكەنت – دۋشانبە اۋە قاتىناسى قايتادان جانداندى. ورتالىق ازيادا سۋ ماسەلەسىن كۇردەلەندىرەدى دەلىنىپ كەلگەن تاجىكستانداعى روگۋن جانە قىرعىزستانداعى قامبار-اتا سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىنا وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ جاڭا كوزقاراس تانىتۋى اتالعان ەلدەر اراسىنداعى تۋىستىق جانە دوستىق قاتىناستاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا نەگىز بولاتىن سياقتى.
وتكەن ەكى جارىم اي ىشىندە وزبەكستاندا جۇزەگە اسىرىلعان, جوسپارلانعان جانە قوعامعا ءمالىم ەتىلگەن ۇكىمەت شەشىمدەرى تۋرالى ايتار بولساق, بۇل باعىتتا دا قايىرلى جۇمىستاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. اۋەلى تاشكەنت قالاسى باستاعان وزبەكستاننىڭ ۇلكەن قالالارىندا كوپتەگەن مەشىتتەردە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قوعامنىڭ قىزمەتىنە ۇسىنىلىپ, كەيبىر مەشىتتەردىڭ جاڭادان سالىنۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۋانىشىنا سەبەپ بولدى. تاشكەنت قالاسىندا كوپقاباتتى ۇيلەر, جاڭا جولدار مەن كوپىرلەر, مەترو ستانسالارى, جاڭا حالىقارالىق اۋەجاي سياقتى, باسقا دا نىسانداردى سالۋ تۋرالى ۇكىمەت شەشىمدەرىنىڭ حالىققا جاريا ەتىلۋى وسىنداي يگى باستامالاردىڭ دالەلى.
ناقتى ايتار بولساق, جاقىندا تاشكەنتتىڭ سەرگەلي اۋدانىندا 500-گە جۋىق كوپقاباتتى (7-9 قاباتتى) عيماراتتاردىڭ سالىنا باستاۋى, ەسكى قالا جاقتاعى بىرنەشە ماحاللالاردىڭ جاڭادان جوندەلىپ, تۋريستىك ماقساتتاعى عيماراتتار سالۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ جاڭا جوسپارلارى جاريا ەتىلىپ, باسقا دا وڭ وزگەرىستەر جۇزەگە اسۋدا. اۋىلدار مەن قالالار ماڭىنداعى جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن مىڭداعان ارزان دا قولايلى ۇيلەردىڭ سالىناتىنى تۋرالى ۇكىمەت شەشىمىنىڭ شىعۋىن جاقسى وزگەرىستەردىڭ نىشانى دەپ ايتۋعا بولادى.
ش.ميرزيەەۆ باسشىلىعىنداعى جاڭا ۇكىمەتتىڭ اتقارىپ كەلگەن جانە اتقارۋدى جوسپارلاعان وسىنداي باستامالارى مەن شەشىمدەرى تەك مەملەكەت ىشىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, شەتەلدەردەگى وزبەكتەردى دە قۋانتقانى ءسوزسىز. وتكەن 25 جىلدا سىرتقى ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە ەۋروپا, اقش, تۇركيا جانە تاعى باسقا ەلدەرگە كوشىپ كەتكەن نەمەسە ميگرانت رەتىندە كوشۋگە ءماجبۇر بولعان مىڭداعان وزبەك, اسىرەسە, وپپوزيتسيا وكىلدەرى ينتەرنەت نەمەسە ءارتۇرلى باسىلىمدار ارقىلى ەلدەگى جاڭا وزگەرىستەر مەن جاعىمدى اسەرلەرى تۋرالى ءجيى وي ءبولىسىپ, ماقالالار جاريالاۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك.
قىسقاسى, وتكەن ءجۇز كۇنگە جۋىق كەزەڭدە شاۆكات ميرزيەەۆ كۇندە دەرلىك جاڭا شەشىمدەر شىعارىپ, قوعامنىڭ جاعدايىن جەڭىلدەتەتىن تىڭ قادامدارعا بارىپ جاتىر. تۇركى حالىقتارىنىڭ بەتكە ۇستار جازۋشىسى, الەمگە تانىمال تۇلعا, مارقۇم شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» اتتى كىتابىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, ءبىز دە وزبەكستاندا وتكەن سوڭعى ءجۇز كۇننىڭ ءدال سولاي تاريحقا ەنۋىنە تىلەكتەسپىز. ورتالىق ازيانىڭ ەڭ كونە ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى – جيزاق وبلىسىنىڭ زامين تاۋىندا دۇنيەگە كەلىپ, تۋىس حالىقتار – وزبەك, قىرعىز, قازاق جانە تاجىك ۇلتتارىنىڭ مادەني ورتاسىندا ءوسىپ جەتىلگەن شاۆكات ميرامان ۇلىنا العا قويعان ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى كۇش-قۋات, جىگەر جانە شيرەك عاسىرلىق مەملەكەت باسقارۋ تاجىريبەسى بەك جەتەدى عوي دەپ ويلايمىز.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عايبۋللا باباياروۆ