دۇنيە ديماشپەن تىنىستاپ تۇرعانداي قازىر. اسىرەسە, ميلليارد قىتايدىڭ ورتاسىنا بارعاننان بەرى مەرەيى مەن مارتەبەسى ارتىپ, داڭقى مەن داقپىرتى اسىپ, ۇنىنە الەم ەلىتىپ جاتىر. التى الاشتان شىققان ارداقتى ۇلعا التى قۇرلىقتى مەكەن ەتكەن ادامزاتىڭىز تاڭداي قاعىپ, تامسانىپ وتىر. ينتەرنەتتىڭ يىرىمىنە كىرە قالساڭىز, قۇداي بەرە سالعان قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ونەرىنە الاقانى قىزارعانشا قوشەمەت كورسەتكەن, جاعى ءتۇسىپ قالعانشا تاڭعالعان ادامعا كۋا بولاسىز-ءدۇر. جەر جاھاننىڭ ءار تۇكپىرىنەن ۆيدەو رەداكتسيا جاساپ جاتقان جۇرتتى كورىپ, كوكىرەگىڭدى ەرەكشە ءبىر قۋانىش بيلەپ الادى. قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان تاعى ءبىر سايىپقىراننىڭ تۋعانىنا كامىل سەنەسىز. الاش اتىن ايداي الەمگە پاش ەتەتىن اياۋلى جاننىڭ ءان الەمىنىڭ كوگىنە كۇن بولىپ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا يمانداي يلاناسىز. سوسىن... ويلاناسىز.
ديماش قۇدايبەرگەنوۆكە دەيىن قازاقتا مۇنداي ءانشى بولماپ پا ەدى؟ بولدى عوي. انەۋبىر كۇنى «ەرىك قۇرمانعاليەۆ ءتىرىلىپ, ورتامىزعا ورالعانداي بولدى» دەگەن باعانى ەستىدىك. ال وسى قۇرمانعاليەۆتى ءبىزدىڭ بۇگىنگى قوعام بىلە مە؟ اتىراۋدىڭ قۇلسارىسىندا تۋىپ, تابانى تىلىنگەنشە دالا توسىندە جالاڭاياق جۇگىرىپ ءجۇرىپ تۇيە باققان بالا امەريكاڭىزدى اۋزىنا قاراتقان جوق پا؟ گوللاندياڭىز تىكەسىنەن تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتىپ ەدى عوي. قىلىشىنان قان تامعان, قاھارىنان الەم ىققان كەڭەس وداعىندا جالعىز عانا كونترتەنور بولعان ەكەن. ول وسى ەرىك قۇرمانعاليەۆ ەدى.
كونترتەنور دەگەندى مۋزىكادان حابارى بار كىسىلەر بىلەدى, بۇل ەر ادامنىڭ ايەلدىڭ داۋىسىمەن ءان ايتۋى دەگەندى بىلدىرەدى. الەمدە مۇنداي انشىلەر ساۋساقپەن عانا سانارلىقتاي. ولاردىڭ ءوزىن جاستايىنان وسى باعىتتا تاربيەلەپ, باۋلىپ دايىندايدى. ال ەرىك قۇرمانعاليەۆ تۋمىسىنان, تابيعاتىنان وسىنداي داۋىسقا يە ەدى. جاراتقاننىڭ ءوزى سولاي جاراتقان. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, قازاقتىڭ ماڭدايىنا تۋعان دارىندى ازامات بولاتىن. سول ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا سىيمادى عوي. 2007 جىلى ەشبىر ەلەۋسىز عانا و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە باردى. ىزدەگەن, جوقتاعان ادام بولمادى. الەمدى انىمەن ۇيىتقان تالانتتىڭ تالەيلى تاعدىرىنىڭ سوڭى وتە ۇلكەن وكىنىشپەن اياقتالدى.
ودان ارىدا كىم بار ەدى دەگەندە, ءبىزدىڭ ەسىمىزگە امانگەلدى سەمبين تۇسەدى. ميلاننىڭ «لا سكالاسىندا» ءان ايتقان اتاقتى قازاق. ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارىنا بۇيىرمايتىن مۇنداي باق اۋليەاتادا مىڭعىرتىپ جىلقى ايداعان ناقىپ كۇيشىنىڭ بالاسىنىڭ ەنشىسىنە جازىلىپتى. قانشا جەردەن شوۆينيستىك پيعىلى اسقىنىپ تۇرسا دا, سول زامانداعى ماسكەۋ سەمبيننىڭ ونەرىن ەرەكشە باعالاپ, قادىرىن ءتۇسىنىپتى. امانگەلدى سەمبين تۋرالى كوپ ايتىلدى, كوپ جازىلدى. بىراق ومىردەن وتكەننەن كەيىن. اسىرەسە, جازۋشى-جۋرناليست قالي سارسەنباي سەمبيننىڭ ونەرى مەن ءومىرى جايىندا دۇركىن-دۇركىن قالام تەربەپ, ماسەلە كوتەرىپ كەلەدى. بىراق بار عوي, ءتىرى كۇنىندە كوزگە شىققان سۇيەلدەي بوپ تۇرتپەك كورگەن تالانت ولىسىندە دە اسا كوپ باعالانىپ جاتقان جوق. سوعان قاراپ وتىرىپ, اردا قازاقتىڭ ارۋاعىنان دا قورىقپايدى ەكەنبىز دەپ ويلايسىڭ كەيدە. سوسىن تۋما تالانتىن ساقتاي المايتىن قانداي تاس ماڭداي جۇرت ەدىك دەپ وكىنەسىڭ.
ەكى داۋىردەگى ەكى ۇلى ءانشى تۋرالى عانا ايتتىق. قالعانىن تەرمەلەگەنىمىز جوق. دەگەنمەن, قازاقتىڭ التىن قۇرساق انالارى تەك ءانشى عانا تۋمايدى. ءبىزدىڭ ەلدى الەمگە توتەسىنەن تانىتاتىن باسقا دا تالانتتاردى ومىرگە اكەلىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى بەكزات ساتتارحانوۆ ەدى. نەبارى جيىرما جاسىندا جيىرما جىل بويىنا سارىلا كۇتكەن وليمپيادانىڭ سارى التىنىن ايالاپ الاقانىمىزعا سالىپ ەدى عوي ساڭلاق. ءۇش دۇركىن وليمپ شىڭىن باعىندىرامىن دەگەن ارمانى بار بولاتىن. قايتەيىك-اي؟! اسەلحان قالىبەكوۆا اپامىز ايتپاقشى, «قۇشاعى قاتتى حالىق ەكەنبىز». «بەكزاتتى ءۇش اي قۇشاعىمىزعا قاتتى قىستىق» تا ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندىرىپ سالا بەردىك قوي.
وسى رەتتە جيىرماعا جەتپەي بۇ دۇنيەدەن كوشىپ كەتكەن قاراعاندىلىق بوكسشى ەرمەك سەرىكوۆ ەسكە تۇسەدى. جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى الەمدىك جارىستىڭ ءبارىن ۇتقان جالىندى جىگىت ەرەسەكتەردىڭ اراسىنا قوسىلعانىندا قاپيادا قازا تاپتى. قاراعاندىنىڭ تۇبىندە الدەبىرەۋلەر پىشاقتاپ كەتىپ, اقىرى قانسىراپ ءولدى. ءتىرى بولعانىندا وسى ەرمەك ەلىڭنىڭ كوك بايراعىن نەشەمە رەت كوكتە جەلبىرەتەر ەدى-اۋ. جولبارىس-جۇرەك جىگىتتەن جايباراقات وتىرىپ ايىرىلىپ قالدىق قوي.
ويدىڭ ءورىسى وسىلاي ورىلگەندە ورازالى دوسبوسىنوۆ ءتىل ۇشىنا ورالادى. «قۇلمانبەتتىڭ ق ۇلىنى», ايتىس ونەرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان تالانتتى اقىن, تۋما دارىن, توكپە ءسوزدىڭ تارلانى وتىزعا جەتپەي جالعاندى تاستاپ كەتە باردى. ساقتاي المادىق. ارينە, كوزى تىرىسىندە قۇرمەت پەن قوشەمەتتەن كەندە بولدى دەي المايمىز. بىراق مىنا پانيدەگى كۇندەرىنىڭ وتە قىسقا بولعانى جۇرەگىڭدى ەزىپ جىبەرە جازدايدى. قازاققا كەرەك ازاماتتىڭ ءبىرى ەدى عوي وراز.
ءار سالادان مۇنداي ازاماتتاردى تەرسەك, ءازىر توقتاماسىمىز بەلگىلى. دەسەك تە, وكسىك ارالاس ەنتىگىمىزدى وسى ارادان باسا تۇرايىق. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ءبىز وسى باعىڭدى اسىراتىن, مەرەيىڭدى تاسىتاتىن, اتىڭدى الەمگە ايگىلەيتىن تالانتتى ادامداردى نەگە ساقتاي المايمىز؟ وسىنشاما تاسجۇرەك, بەزبۇيرەك, جىلۋسىز, مەيىرىمسىز جۇرت پا ەدىك؟ الدە قادىرىن بىلمەيتىندەي ونداي ەرەكشە ادامدار قازاق دالاسىندا ەكى كۇننىڭ بىرىندە تۋىپ جاتىر ما ەدى؟ تۋىپ جاتقان جوق قوي. ەندەشە مىناۋ نە بەيقامدىق؟ اتاعى اسپانداپ, ءداۋىرى ءجۇرىپ, داۋرەنى شالقىپ تۇرعاندا عانا كەرەك ەتىپ, تاعدىرى تايعاناقتاپ كەتىپ, تەپەرىش كورگەندە كوزىمىز باقىرايىپ قاراپ وتىرا بەرەتىن نە ادەت؟ سوندا بىزگە ونىڭ اتى مەن اتاعىنا مالدانۋ عانا جازىلعان با؟ بۇلاي بولمايدى عوي.
اڭگىمە ديماشتان شىقتى. بۇگىن بارلىعىمىز قانىمىز قىزىپ جانكۇيەر بولىپ وتىرمىز. ەندى وسى بالانى, ديماش سەكىلدى تالانتتاردى ساقتاۋدىڭ جولىن قاراستىرعانىمىز ءجون. بولاشاقتا امانگەلدى سەمبين, ەرىك قۇرمانعاليەۆ, ورازالى دوسبوسىنوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ, ەرمەك سەرىكوۆ سياقتى تالانتتاردىڭ تاعدىرىن ەندىگى ۇرپاق كەشپەۋى كەرەك. سوندىقتان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالانتتاردى ساقتايتىن, ولارعا قامقورلىق كورسەتەتىن كوميسسيا قۇرىلۋى قاجەت. سان سالا بويىنشا ولاردىڭ ءتىزىمى جاساقتالىپ, ءاربىر كۇنى ەسەپكە الىنىپ, ءارى-بەرىدەن سوڭ قايدا بارىپ, قايدا قوياتىنى, نە ءىشىپ-جەيتىنىنە دەيىن تىركەلىپ, حاتتالىپ وتىرۋى ءتيىس.
مۇنداي تالانتتاردىڭ ومىرىنە تىكەلەي جاۋاپتى ورگان قۇرماي, ءبىز ولاردى ساقتاي المايمىز. ويتكەنى, قۇشاعىمىز قاتتى. قىسىپ تۇرىپ, تۇنشىقتىرىپ الامىز. اسپانداتىپ توبەمىزگە كوتەرىپ تۇرىپ, ءبىر مەزەتتە زاۋ كوكتەن تومەنگە تاستاي سالامىز. قۇي مويىنداڭىز, قۇي مويىنداماڭىز: ءبىز سوندايمىز. قاپيادا ايىرىلىپ قالعاندا «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى» جوق دەپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز وتىرىك جۇباتامىز سودان سوڭ. ءدال بۇگىن بىزگە وتىرىك جۇبانىش پەن مەزەتتىك قۋانىش كەرەك ەمەس. جاۋھارداي, جاقۇتتاي ازاماتتارىمىزدى وڭدى-سولدى شاشىپ بولعان شىعارمىز. ەندى ولاردى ساقتاۋدىڭ جولىن قاراستىرايىقشى...
ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا